Հայաստան

(Վերայղուած է ՀՀ-էն)
Jump to navigation Jump to search
Հայաստանի Հանրապետութիւն
Հայաստան եւ Հայաստանի Հանրապետություն
Դրօշ
Դրօշ
Զինանշան
Զինանշան
Armenia (orthographic projection).svg
Հիմնական տեղեկութիւններ
պաշտօնական լեզու հայերէն
Մայրաքաղաք Երեւան
Պետութեան վարչակարգ Հանրապետութիւն
Կրօն Քրիստոնէութիւն
Մակերես 29,743 քմ² քմ²
Ազգաբնակչութիւն. 2.924.816 (101,5 /կմ² (99-րդ) 262,9 /մղոն²/քմ²)
Պետական Վերագրումներ
ազգային ոգերգ Մեր Հայրենիք Mer Hayrenik
Մեր Հայրենիք
Արժոյթ Հայկական դրամ ({{{արժոյթի գօտի}}})
Համացանց | ISO | հեռախօսային համակարգ [[.]] | +374 | հեռախօսային համակարգ


Հայաստանի Հանրապետութիւն. Անդրկովկասի շրջանի պետութիւն` Եւրոպայի եւ Ասիոյ սահմանագլխուն, Հարաւային Կովկասի մէջ։

Հայատանը ժողովրդավար պետութիւնն մըն է, մշակութային հարուստ ժառանգութեամբ։ Աշխարհի ամենահին քաղաքակրթութիւններէն մէկուն ժառանգորդն է եւ սակայն ներկայ տարածքը Պատմական Հայաստանի (Հայկական Բարձրաւանդակ) մէկ փոքր մասն է միայն։

Մշակութային, կրօնական եւ քաղաքական տեսանկիւնէն ընդունուած է իբրեւ եւրոպական երկիր․ բնօրրան հնդեւրոպական մշակոյթներու եւ քրիստոնէութեան։ Մեծ դեր ունեցած է անոնց տարածման։

Հիւսիսէն սահմանակից է Վրաստանին, արեւելքէն՝ Ատրպէյճանին, հարաւ-արեւելքէն՝ Արցախի Հանրապետութեան, հարաւէն՝ Իրանին, հարաւ–արեւմուտքէն՝ Ատրպէյճանի սահմաններուն մէջ գտնուող Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան, արեւմուտքէն՝ Թուրքիային։

21 Սեպտեմբեր 1991-ին համաժողովրդական հանրաքուէով, Հայաստանը անկախացաւ։ Հայաստանի բնակչութեան 99%-ը «Այո» ըսաւ անկախութեան եւ Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն Խորհուրդը ընդունեց «Անկախութեան մասին հռչակագիր»-ը, հռչակելով Հայաստանի Հանրապետութեան (ՀՀ) անկախութիւնը։

Սեպտեմբեր 21-ը կը նշուի իբրեւ Ազգային Տօն։

Հայաստան Միջազգային եռեսունըհինգէ աւելի կազմակերպութիւններու անդամ է, ինչպէս՝ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն (ՄԱԿ), Եւրոպական Խորհուրդ, Անկախ Պետութիւններու Համագործակցութիւն (ԱՊՀ), եւայլն։ 2015 թուականէն Եւրոպական Միութեան մէջ անոր թեկնածութիւնը նկատի առնուած է։

Անուան ստուգաբանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայոց անուանադիր նախնին Հայկն է։ Սերունդները յետագային անոր անունով ալ կոչուած են՝ հայկազունք, հայք, հայեր, հայերու երկիրը՝ Հայք, Հայոց աշխարհ։ Միջնադարին «Հայ» արմատին կ՛աւելնայ պարսկական «-ստան» վերջածանցը, որ ունի երկիր, տարածք իմաստը։ Այդպէս «Հայք» կամ «Մեծ Հայք» եզրոյթը Հայաստանի կը փոխուի։

Մովսէս Խորենացիի եւ Միքայէլ Չամչեանի համաձայն՝ «Արմենիա» անունը սկիզբ առած է Արամ անունէն, որ Հայկ Նահապետի ուղիղ ժառանգորդն էր։

Ըստ Սրաւոնի (կամ Սրապոն), Արմենիա անունը ծագած է Արղոնաւթեան արշաւանքին Ոսկէ Գեղմը χρυσόμαλλο δέρας Յունաստան տանելու ընթացքին Սեւ ծովու ափերուն շրջագայող Արմէն նաւավարէն։ Սակայն այս առասպելը աւելի նոր է քան Հայկ եւ Արամի անուններէն առաջացած բնիկ հայ-արմեն ցեղանունին։

Իսկ 20-րդ դարու հայ պատմաբան Լէօի համաձայն «Արմէն »անունը յունական առասպելի հերոս Արմենիոսի անունէն առաջացած է, երբ ինք եւ իր ժողովուրդը գալով Թեսալիայէն՝ (Յունաստանի մայր ցամաաքամասին կեդրոնական նահանգ, ուր կը յղուի Արղոնաւթեան արշաւանքի գաղափարը) բնակած են Հայկական լեռնաշխարհին տարածքին եւ ձուլուած այնտեղ ապրող հայկական ծագումով ցեղերու ու ցեղային միութիւններու հետ։[1]

Կայ նաեւ Հայաստան անուան ստուգաբանութեան վրացական տարբերակը, որուն համաձայն հայերու առաջնորդ Հայկը, վրացիներու առաջնորդ Քարթլոսը, կովկասեան տարբեր ցեղերու առաջնորդներ, եղբայրներ եղած են եւ սերած նոյն հօրմէն ու մօրմէն։[2] Թէպետեւ այժմ վրացիները հայկական պետական կազմաւորումներէն մէկուն՝ Սումխու երկրի (Ծոփք-Քոմմակենէ) անունով Հայաստանը կը կոչեն Սոմխեթի, ժողովուրդին՝ սոմեխներ։

Հայաստանը օտարները (աշխարհի գրեթէ բոլոր լեզուներով) կը կոչեն Արմենիա՝ յունարէն՝ Αρμενία անգլերէն՝ Armenia, ռուս.՝ Армения, արաբերէն՝ أرمينيا‎, պարս․՝ ارمنستان, գերմաներէն՝ Armenien եւ այլն։ Այդ անունը կու գայ հայկական «Արմէ(ն)» եւ «Ուրմէ» ցեղերու անուանումէն, առաջինը այդպէս անուանած են ասորեստանցիներն ու բաբելոնցիները։ Այնուհետեւ այդ անունը տարածուած է յոյներու ու փիւնիկեցիներու միջոցով։ Ասորեստանի Ք․ա․ 1300 արձանագրութիւնները Հայաստանը Նայիրի կը կոչեն: Հայաստան անունը նշուած է Աքքատի թագաւոր Նարամ Սինի սեպագիր արձանագրութիւններէն մէկուն մէջ՝ Ք․ա․ 2000, Արմանի երկիրը անունով, ինչպէս նաեւ Պեհիսթունի եռալեզու արձանագրութեան մէջ, Ք․ա․ 515, Արմենի անունով։

Յունարէնով Արմենիա Αρμενία անունին կը հանդիպինք Միլիթեցի (Միլիթոս Μίλητος , Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն յունական գաղթօճախ) Հեքաթէոսին (կամ Էքաթէոս) արձանագրութիւններուն մէջ, Ք․ա․ 476։ Իրոտոթոս Ηρόδοτος պատմաբանը Ք․ա․ 440 կը գրէ․- «Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι», այսինքն՝ հայերը զինուած էին Ֆրիքեացիներուն նման, ըլլալով անոնց գաղթօճախը․․․ (7.73)։ Քանի մը տասնեակ տարիներ ետք, յոյն պատմագէտ եւ զօրավար Քսենոֆոնը, իր Նահանջ Բիւրուն հատորին մէջ, մանրամասնօրէն կը նկարագրէ հայերուն կեանքը, սովորութիւնները, անոնց հիւսասիրութիւնը։ Կը նշէ թէ կը խօսին լեզու մը որ իրեն համար աւելի մօտ է պարսկերէնին։

Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական Բարձրաւանդակ․ նկարուած հարաւային Կովկասի արբանեակէն

Հայաստանը, ընդհանրապէս Հայկական Բարձրաւանդակը, շնորհիւ իր աշխարհագրական դիրքին առեւտուրի եւ մշակոյթի խաչմերուկ դարձած է, սակայն նաեւ պատերազմներու թատերաբեմ եղած է։ Բարձր լեռներով ու լեռնաշղթաներով պաշտպանուած տարածք է եւ լեռնակղզիի երեւոյթ ունի․ այդ իսկ պատճառով Հայկական Բարձրաւանդակ կամ Հայկական Լեռնաշխարհ կոչուած է։

Կը գտնուի արեւմտեան Ասիոյ (Կովկաս եւ Միջին Արեւելք կամ՝ Եուրասիա) շրջանին մէջ։

Հայաստանի սահմանակից երկիրներն են հիւսիսէն՝ Վրաստանը, արեւելքէն՝ Ազրպէյճանը եւ Արցախը, հարաւէն՝ Պարսկաստանը, հարաւ-արեւմուտքէն՝ Նախիջեւանը (Արտպէյճան) եւ արեւմուտքէն՝ Թուրքիան։

Հայաստան լեռնային երկիր է․ լեռները կը կազմեն անոր 90%-ը, իսկ ծովուն մակարդակէն 1.000 մեթր բարձր է։ Հայաստանի Հանրապետութեան ամենաբարձր լեռը Արագածն է (4.090 մ․) եւ ամենամեծ լիճը Սեւանն է՝ 1.417 քառ. ք․մ․։ Իսկ հայկական բարձրաւանդակի ամենաբարձր լեռը Արարատն է 5․165 մ․ եւ Վանայ լիճը ամենամեծը՝ 3760 ք․ քմ. մակերեսով (նախապէս Ուրմիոյ լիճն էր, սակայն լիճ թափուող գետերու ջուրն անխնայ օգտագործելու պատճառով անոր մակերեսը զգալիորէն նահանջած է)։

Հայաստանի լեռները, լեռնաշղթաները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի գետերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի լիճերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի դաշտերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նախնադար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայ ժողովուրդը կազմաւորուած ու իր պատմական ուղին անցուցած է Հայկական լեռնաշխարհին մէջ։ Այդ հնագոյն մարդու նախնական բնակեցման այն տարածքներէն է, որ հարուստ է նախնադարի բոլոր հանգրուաններուն վերաբերող յուշարձաններով։

Քարէ դարը հնագէտները երեք ժամանակաշրջաններու բաժնած են՝ Հին Քարի Դար (Paleolithic, մինչեւ Ք․ա․ 12-րդ հազարամեակ), Միջին Քարի Դար (Mesolithic, Ք․ա․ 12-րդ հազարամեակին մինչեւ Ք․ա․ 7-րդ հազարամեակին կէսերը) եւ Նոր Քարի Դար (Neolithic Ք․ա․.7-րդ հազարամեակի կէսերէն մինչեւ 5-րդ հազարամեակի կէսեր), որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը բաժնուի առանձին շրջաններու։

Նախնադարեան հասարակութեան ներկայութիւնը Հայաստանի տարածքին սկսած է մօտ 2 միլիոն տարի առաջ եւ աւարտած է մօտ 100 000 տարի առաջ։ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ այս ժամանակաշրջանէն յայտնաբերուած են քանի մը բացօթեայ հնավայրեր, կայաններ եւ քարայրային տիպի յուշարձաններ։ Անոնցմէ յայտնի է Գուգարքի մէջ յայտնաբերուած Հին Քարէ Դարու կայանը, որու տարիքը մօտ 1, 8 միլիոն տարի է․ հարաւարեւմտեան Ասիոյ մարդու մինչեւ այժմ յայտնի հնագոյն կայանն է։ Հնագոյն ժամանակներու մասին հարուստ տեղեկութիւններ կը պարունակեն նաեւ Ազոխի քարայրը Արցախի մէջ, Արտին լեռան շրջակայքը եւ քանի մը յուշարձաններ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։ Միջին Հին Քարէ Դարու ժամանակաշրջանը Հայկական լեռնաշխարհին մէջ աւարտած է մեզմէ մօտաւորապէս 40 հազար տարի առաջ։ Վերին Հին Քարէ Դարը կ՚ընդգրկէ Ք․ա․ մօտ 40000-14000 թուականներու միջեւ ժամանակաշրջանը։ Հայաստանի տարածքին յայտնի են վերին Հին Քարէ Դարէն շուրջ 60 յուշարձան։ Անոնց հիմնական մասը կը գտնուի լեռնաշխարհի հիւսիս-արեւելեան, հարաւային եւ հարաւ-արեւմտեան մասերուն մէջ՝ Եփրատի աւազանին, Կորդուաց աշխարհին, Տիգրիսի աւազանին մէջ եւ այլուր։

Միջին Քարի Դարաշրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միջին Քարի Դարուն յուշարձաններու թիւը լեռնաշխարհի սահմաններուն մէջ դեռեւս չանցնիր 35-ը: Անոնք կը ներառնեն բացօթեայ կայաններ ու հնավայրեր եւ նաեւ՝ քարայր կացարաններ ու ժայռածածկեր։ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին այսպիսի յուշարձաններ կան Ապարանի սարահարթին մէջ։

Նոր Քարի Դարաշրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նոր Քարի Դարուն ընթացքին՝ Ք․ա․ 8-րդ հազարամեակի վերջերը, արդէն գոյութիւն ունէին կազմաւորուած երկրագործական հասարակութիւններ։ 1990-ականներու առաջին կիսուն Սասնոյ գետի արեւմտեան ափին կատարուած պեղումներուն տուեալները կը փաստեն, թէ այդտեղ կայուն բնակատեղիներ հիմնող առաջին համայնքները հանդէս կու գան արդէն Ք․ա․ 10-րդ հազարամեակէն։ Ուսումնասիրութիւններէն ակնյայտ կը դառնայ թէ Հայկական Տաւրոսէն դէպի հիւսիս ինկած շրջաններուն մէջ Նոր Քարէ Դարու մշակոյթը տեղական արմատներ ունի։ Եդեսիոյ մօտ գտնուող Պորտաբլուր հնավայրի արեւելեան հատուածի վաղ շերտերուն մէջ բացուած է 1000 քառ. մեթր տարածք ունեցող հրապարակ մը, որու մօտերը պեղուած են այսպէս կոչուած «սալէ կոթողներու տունը» եւ «գանգերու տունը»: Այս ընկերութեան կեանքին մէջ կարեւոր տեղ ունին հաւատալիքներն ու ծէսերը, որոնք գլխաւորաբար կապուած էին նախնիներու պաշտամունքի եւ ցուլի պաշտամունքի հետ։ Պորտաբլուրին մէջ բացայայտուած են Երկիր մոլորակի վրայ մինչ օրս յայտնի ամենահին տաճարները։ Այդտեղ յայտնաբերուած են մօտ 700 քարէ արձանիկներ։

Մետաղի Դարաշրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․ա․ 5-րդ հազարամեակի կէսերուն եւ 4-րդ հազարամեակի ընթացքին Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը թեւակոխած են Պղինձի Քարի Դար (էնեոլիթ), որուն կը յաջորդէ Մետաղի Դարը (Ք․ա․ 3-րդ եւ 2-րդ հազարամեակներ)։ Հայկական Բարձրաւանդակը բնակող հասարակութիւնը կը ներկայանայ զարգացման նոյն մակարդակով եւ համասեռ մշակոյթով, որ շուրջ հազար տարի կը պահպանէ մշակութային միասնութիւնը։ Կը տարածուի Կուր-Արաքսեան մշակոյթը. յայտնի է Շենգաւիթեան մշակութային համալիրը Երեւանի հարաւարեւմտեան մասին մէջ։ Ք․ա․ 3-րդ հազարամեակի վերջերուն երկու հարիւրամեակներու մէջ կ՚արմատաւորուին, այսպէս կոչուած, Թռեխք-Վանաձորեան մշակութային համալիրները։ Անոնք ներկայացուած են բացառապէս դամբարաններով, իսկ մեծաքանակ բնակատեղիներ չեն փաստագրուած։ Լեռնաշխարհի հարաւ-արեւմտեան շրջաններուն մէջ Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակի սկիզբէն հանդէս կու գայ տեղական Ծոփք-Մալաթիայի միջին Մետաղի Դարուն մշակոյթը:

Արենի քարանձաւ

Հայկական վաղեմի պետականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․ա․ 3-րդ հազարամեակին հայկական բարձրաւանդակին վրայ Արմէն եւ Հայասա ցեղերու միութեամբ կ՛առաջանայ Արատտա-Արարատի աստուածապետութիւնը, որ հետագային կը կոչուի՝ Արմանում․ յիշատակուած է իբրեւ «սուրբ ծեսերու կամ օրէնքներու երկիր» սումերական «Էնմերքարը եւ Արատտայի տէրը» դիւցազնավէպին մէջ։

Այս ժամանակաշրջանին օտարներու յարձակումներէն պաշտպանուելու համար, կը ստեղծուին տոհմացեղային (նախարարական) զինուած ուժեր։ Ասի կը վկայեն հնավայրերէն եւ հնագիտական պեղումներէն յայտնաբերուած դամբարանները՝ Արարատեան դաշտ (Վերին Նաւեր), Արցախ, Գուգառք (Լոռէ բերդ), Թռեղք եւ Սեւանայ լիճ (Լճաշէն), Վանայ լիճի աւազան, Բարձր Հայք, Աղձնիք եւ Ծոփք, ուր գտնուած իրերը «կը պատմեն» հայ թագաւորներուն եւ զօրավարներուն կենցաղին մասին։ Ինչպէս նաեւ, օտար թագաւորներու կամ կառավարիչներու արձանագրութիւնները, ուր վերջիները կը գրեն հայկական ուժերուն դէմ անոնց տարած յաղթանակներուն մասին։

Երկաթէ դարաշրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ուջան․ կայան - կացարան

Հայաստանի մէջ Երկաթէ դարը կը սկսի Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակին։ Հայկական լեռնաշխարհը՝ Սիւնիք, Մուշ, Խնուս եւ այլն, շնորհիւ իր հարուստ երկաթի պաշարներուն Միջին արեւելքի գլխաւոր մատակարարը կը դառնայ եւ գերիշխող դիրք կ՛ունենայ։ Հայոց ազգային միատարրութիւնը եւ նոյնանման մշակոյթը կը փաստեն գտնուած հնագիտական իրեր (զէնքեր, աշխատանքի գործիքներ, խեցեղէն, մետաղէ իրեր եւ զարդեր) Մեծամօր, Հին Շիրակաւան, Վերին Նաւեր, Ուջան, Լճաշէն, Քարաշամբ, Առաջաձոր, Վանաձոր, Թռեղք, Լոռի Բերդ, Արթիկ, Հառիճ, Հոռոմ, Բարձր Հայք, Արածանիի հովիտ, Բալահովիտ եւ ուրիշ շրջաններուն մէջ։

Հայկական լեռնաշխարհը բնիկներէն հայ կ՛անուանուի, իսկ Խաթթերը (կամ Խեթերը) կ՛աւելցնեն ասա ածանցը՝ (հայ+ասա) Հայասա․ այսինքն՝ հայերու երկիր, Հայք։

Արմանի երկիրը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակին ընթացքին, կը զօրանայ Սումերներուն պետութիւնը՝ Միջագետքի առաջինը, Աքքատի թագաւորի ատեն։ Անոր յաջորդին Նարամ Սինի ձգած արձանագրութիւններուն մէջ յստակօրէն կը յիշուի Արմանում՝ Արմանի հայերու երկիրը, որ ան յարձակած ու նուաճած է։

Հայասա-Ազզի պետութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․ա․16-րդ դարավերջէն մինչեւ Ք․ա․ 13-րդ դարուն առաջին կէսի ժամանակաշրջանին մէջ յստակ կ՚ընդգծուի վերոյիշեալ մշակոյթներու խաչասերման եւ «ժողովրդագրական պայթիւմի» հետ զուգորդուող Լճաշէն-Մեծամօրեան մշակոյթի ծաւալման համապատկերը։ Այդ ժամանակաշրջանէն գտնուած հնագիտական իրերէն յատկանշական են ծիսական անօթները, սպիտակ եւ կարմիր գոյներով յարդարուած խեցեղէնը, պրոնզագոյն դաշոյնները, նետասլաքները, մեծաքանակ ուլունքները, աշխատանքի գործիքներ եւ այլ նիւթեր։

Հայասա եւ Ազզի հայկական երկու պետութիւնները իրարու կը միանան եւ Հայասա-Ազզի պետութիւնը (Հայկական բարձրաւանդակին կեդրոնը) կ՛առաջացնեն, Ք․ա․ 18-րդ մինչեւ Ք․ա․ 13-րդ դար։ Այս պետութիւնը յաճախակի կռիւներ կը մղէ դրացի Խաթթի պետութեան հետ։ Պետութեան 500 տարուան պատմութեան ընթացքին կը շինուին բերդեր, պարիսպներ եւ ամրոցներ, որոնցմէ նշանաւոր են Ուրա եւ Անի-Կամախ բերդերը։ Կը զարգանան հողագործութիւնը, անասնապահութիւնն ու մետաղագործութիւնը։ Պետութիւնը կը տկարանայ երբ միակամութիւնը կը կորսնցնէ։

Պատմական ժամանակաշրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սալմանասար Գ․ քարակոթողը, որուն արձանագրութեան մէջ նշուած է Վանի թագաւորութեան առաջին մայրաքաղաք Արզաշկունը․ Բրիտանական Թանգարան

Հայկական առաջին պետութիւններու ձեւաւորում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․ա․ 13-րդ դարուն ընթացքին, Ասորեստանը կը յարձակի Խաթթիի վրայ ու կը յաղթէ։ Ապա, կ՛արշաւէ տկարացած եւ բաժնուած Հայասա-Ազզի պետութեան դէմ․ երեք յարձակումներէ ետք կը յաջողի հայկական բարձրաւանդակը իրեն ենթարկել։ Ասորեստանցիներուն արձանագրութիւններուն մէջ Հայկական Բարձրաւանդակը Նայիրի կը կոչուի։ Ասորեստանցիները Նայիրին կը կողոպտեն, հազարաւոր հայեր Ասորեստան գերի կը տարուին։

Հայկական Բարձրաւանդակը կը կառավարուի հայ ցեղապետերէ մինչեւ Ք․ա․ 9-րդ դարուն, երբ կը զօրանայ Արամէ թագաւորին պետութիւնը՝ Վանայ լիճին հիւսիս արեւելեան ափին։ Մայրաքաղաքն է Արճէշ (Արզաշկու) քաղաքը (Ք․ա․ 860-845)։

Արամէին մահէն ետք, քաղաքական զարգացումները կ՛առաջացնեն հայկական իշխանութիւններու՝ Այրարատեան, Գուգարք, Աղձնիք եւ Սասուն (Արմէ), միաւորումը Վանի Բիայինիլի (Վանայ լիճի աւազանի շրջան․ Վասպուրականի Արծրունիներու նախնիկներուն տոհմ) իշխանութեան հովանին տակ՝ Վան-Տոսպ (Տուշպա) մայրաքաղաքով։ Հայոց Արարատեան թագաւորութիւնը ասորական սեպագիր արտասանութեամբ Ուրարտու կը կոչուի։

Մհերի Դուռին արձանագրութեան մէջ կը նշուի Արծուինի (Արծունիունի) քաղաքի (Աղբակ գաւառ) անունը, իսկ Արծիբիդինի (Արծիւ) եւ Ձիուկունի (Ձուկ) աստուածութիւնները՝ որ կը մարմնաւորեն երկնային եւ ջրային ուժերը, կը խորհրդանշեն հին հայկական Արծրունեաց տոհմի բնապաշտութիւնը։

Մհերի Դուռը
Մհեռի Դուռը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1823 ֆրանսացի պատմաբան Անթուան Ժան Սէն Մարթէն դիպուածով մը Մովսէս Խորենացիին Հայոց Պատմութեան մէջ կը կարդայ Արա Գեղեցիկին եւ Շամիրամի մասին։ Կ՛ուզէ իմանալ թէ ո՞ր երկրին թագաւորն է Արա Գեղեցիկը։ Իր միջամտումով, ֆրանսական կառավարութիւնը Հայկական Բարձրաւանդակ կը ղրկէ գերմանացի հնագէտ՝ Ֆրէտէրիք Շուլցը։ Վերջինս Վանի հայերուն օգնութեամբ առաջինը կ՛ըլլայ որ կը գտնէ Մհերի Դուռը։

Յաջորդող տասնամեակներուն զանազան հնագէտներ պեղումներ կը կատարեն (անգլիացի՝ Հէնրի Լայարտ, իտալացի՝ Փօլ Պոթան, ամերիկացի Տէյվիտ Ռէյնոլտզ եւ ասորի Հորմուզ Ռասսամ)։ Անոնք սեպագիր արձանագրութիւներ եւ հնագիտական իրեր կը գտնեն ու կը յայտնաբերեն Արարատեան Թագաւորութեան պատմութիւնը։

Վանի կամ Արարատեան թագաւորութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիմնական յօդուած Վանի Թագաւորութիւն

Ուրարտու․ Ք․ա․ 743 - 700

Պատմական Հայաստանի տարածքին առաջացած հնագոյն պետութիւնը Վանի թագաւորութիւնն է (Ուրարտու)՝ Վան (Տուշպա․ յետագային՝ Տոսպ) մայրաքաղաքով (Ք․ա․ 9-րդ մինչեւ 6-րդ դարեր)։ Հզօրութեան գագաթնակէտին հասած է Մենուա (Ք․ա․ 810-786), Արգիշտի Ա. (Ք․ա․ 786–764) եւ Սարդուրի Բ. (Ք․ա․ 764–735) արքաներու օրով, որոնք Հայկական լեռնաշխարհի տարածքի սահմաններէն դուրս կ՛ելլեն եւ կը հասնին մինչեւ Արեւմտեան Պարսկաստանը, հարաւային Միջագետքը եւ Միջերկրական ծովի ափամերձ տարածքները։ Արարատեան դաշտի տարածքին կառուցուած են Թէյշեբաինի, Արգիշտիխինիլի եւ Էրեբունի քաղաք-ամրոցները. վերջինիս անունին հետ կապուած է Հայաստանի ներկայիս մայրաքաղաք Երեւանի անունը։

Վանի թագաւորութենէն մեզ հասած են բազմաթիւ քարէ արձանագրութիւններ, բերդերու ու տաճարներու մնացորդներ, որոնք կը վկայեն պետութեան հարուստ մշակոյթի ու զարգացած պետական համակարգի մասին։ Ք․ա. 8-րդ դարու կէսերէն հիմնուած Վանի թագաւորութիւնը կը սկսի տկարանալ եւ անկում կ՚ապրի Ասորեստանի եւ Հիւսիսային Կովկասի ցեղերու՝ սկիւթներու ու կիմմերներու դէմ մղած պատերազմներու հետեւանքով։ Ուրարտուի վերջին թագաւոր Ռուսա Դ․ իշխած է Ք․ա․ 609–590 (կամ 585) թուականներուն, որմէ ետք Վանի թագաւորութիւնը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ։ Հայերը կը շարունակեն բնակիլ ու աճիլ Վանի թագաւորութեան տարածքին։ Արարատեան թագաւորթութեան տարիներ ետք կը յաջորդէ հայկական Երուանդունեաց թագաւորութիւնը։

Երուանդունիներու թագաւորութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիմնական յօդուած Երուանդունիներ

Արարատեան թագաւորութեան (կամ Ուրարտու) անկումէն ետք, հայերը յաջորդաբար կ՛ենթարկուին մարերուն եւ պարսիկներուն։

Ք․ա․ 570-ականներուն Միջին Արեւելքի քաղաքական բեմին վրայ կը յայտնուին Երուանդունիները։ Հայաստանի պետական սահմանները կը համընկնին ճիշդ Արարատեան իշխանութեան եւ հայ ժողովուրդի ազգային միաւորման սահմաններուն։ Ասոր մասին կը վկայեն յոյն պատմիչ Իրոտոթոսի (կամ Հերոտոդոսի), ասորի ճանապարհորդ Մար Ապաս Կատինայի եւ ուրիշ շատերուն աշխատութիւնները։ Երուանդ Ա. Հայկազեանի որդին՝ Տիգրան Ա․ (Ք․ա․ մօտաւորապէս 560–535), պարսից Աքեմէնեան արքայ Կիւրոս Բ. Մեծի հետ Ք․ա․ 550-ին կը մասնակցի Մարաստանի, իսկ 538-537-ին Բաբելոնի թագաւորութիւններուն դէմ արշաւանքներուն։ Հայկազեան-Երուանդունիները շարունակաբար կը թագաւորեն մինչեւ Ք․ա․ 3-րդ դարավերջը։

Երուանդեան շրջանի դրամ

Ալեքսանտր Մակետոնացիի արշաւանքներէն եւ Ք․ա․ 331 Աքեմէնեան տիրակալութեան անկումէն ետք, Հայաստանի մէջ Երուանդ Գ․ ինքզինք անկախ թագաւոր (Ք․ա․ 331 - 300) կը հռչակէ։ Անոր աջակցութեամբ Ք․ա․ 331 Փոքր Հայքի թագաւոր կը հռչակուի զօրավար եւ թերեւս անոր ազգական Միթրաուստեսը (Միհրուայիշտ), ինչպէս նաեւ իրենց անկախութիւնը կը պահպանեն փոքրասիական քանի մը պետութիւններ՝ Փոքր Հայքի, Պոնտոսի եւ Կապադովկիոյ թագաւորութիւնները։

Ք․ա․ 3-րդ դարու ընթացքին Ծոփքի եւ Կոմմագենէի թագաւորութիւնները, ուր նոյնպէս կ՚իշխէին Երուանդունիները Մեծ Հայքէն կ՚անջատուին։ Անոնք կ՛ունենան սեփական դրամ, կը կառուցեն քաղաքներ ու բերդեր։ Հայաստանը կը կորսնցնէ միասնականութիւնը եւ կը վտանգուի իր անկախութիւնը։ Սահմանամերձ շրջաններէն մի քանին կ՚անցնին դրացի պետութիւններուն ազդեցութեան եւ գերիշխանութեան տակ։

Երուանդունիները Ախուրեանի եւ Երասխի (Արաքս) գետերու միացման մօտ կը հիմնեն Երուանդաշատ նոր մայրաքաղաքը, իսկ հին մայրաքաղաքը՝ Արմաւիրը (Արգիշտիխինիլի) կը դառնայ հայկական կրօնի եւ պաշտամունքի կեդրոն։

Մեծն Աղեքսանտրի մահէն ետք անոր կայսրութիւնը կը բաժնուի քանի մը մասերու եւ անոր զօրավարներէն Սելեւկոս ստանալով մեծ բաժինը, Միջին Արեւելքի մէջ հիմը կը դնէ Սելեւկեան Կայսրութեան, որուն մայրաքաղաք կը հռչակէ Անտիոք քաղաքը։ Երուանդունիները կը պայքարին անոր բանակներուն դէմ պաշտպանելու համար Մեծ Հայքի թագաւորութեան անկախութիւնը։

Ք․ա․ 200-ին սելեւկեան բանակին երկու հայ զօրավարներ՝ Արտաշէս եւ Զարեհ, պարտութեան կը մատնեն Երուանդունիները, Հայաստանը Սելեւկեան Կայսրութեան ենթակայ կը դարձնեն, կը տապալեն Երուանդ Դ. եւ յաջորդաբար կ՛իշխեն, Արտաշէսը՝ Մեծ Հայքի եւ Զարեհը՝ Ծոփքի մէջ։

Արտաշէսեան թագաւորութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաշատի հնագիտական վայր․ հանրային բաղնիքներ

Տես Արտաշէս Ա․ եւ Մեծն Տիգրան

Ք․ա․ 190-ին Սելեւկեան կայսրութեան թագաւոր Անտիոքոս Գ. Մեծի բանակը հռոմէացիներուն կողմէ կը ջախջախուի Մագնեսիոյ ճակատամարտին։ Առիթէն օգտուելով Արտաշէսը Մեծ Հայքի մէջ, իսկ Զարեհը Ծոփքի մէջ իրենք զիրենք անկախ թագաւորներ կը յայտարարեն։

Արտաշէս Ա․ (Ք․ա․ 189-160) կ՛իրականացնէ բազմաթիւ բարեփոխումներ, որոնք կը նպաստեն պետութեան տնտեսութեան զարգացման։ Ռազմական բարեփոխումներուն շնորհիւ, ան կ՛ընդարձակէ երկրի սահմանները եւ կը միաւորէ երկրէն անջատուած սահմանամերձ գաւառները։ Արարատեան դաշտի Խոր վիրապ կոչուող վայրին մէջ կը հիմնէ Արտաշատ մայրաքաղաքը, որ ժամանակակիցներու կողմէ երբեմն կ՚անուանուէր «Հայկական Կարթագէն», քանի որ քաղաքի կառուցման վայրը ընտրած էր Հանիպալը*, իսկ յոյն պատմիչ Փլութարխոս Արտաշատը կը նկարագրէ իբրեւ՝ «շատ գեղեցիկ քաղաք»։

  • Արտաշէսեան հարստութեան դրօշակը
    Հանիպալ․ Կարթագենի զօրավար, քաղաքագէտ եւ ռազմագէտ։ Հռոմէացիները զայն կ՛աքսորեն եւ ան ապաստան կը գտնէ Միջին Արեւելքի երկիրներուն մէջ, նաեւ՝ Հայաստան։

Արտաշէս իր հաստատած սահմանաքարերու արձանագրութիւններուն իրեն կ՛անուանէ․- «Արտաշէս, Երուանդեան թագաւոր, Բարի, Զարեհի որդի»։

«Ծովէ ծով Հայաստան» Տիգրան Մեծի հիմնած հայկական կայսրուիթւնը

Հայաստանը Արտաշէսեաններու (կամ Արտաշիսեաններու) ժամանակաշրջանին հզօրութեան գագաթնակէտին կը հասնի Արտաշէս Ա․ թոռան՝ Տիգրան Մեծի օրերուն (Ք․ա․. 95-55)։ Ան կը գրաւէ Ծոփքը եւ կ՛ազատագրէ պարթեւականներու տիրապետութեան տակ գտնուող հայկական հողերը, իսկ Ք․ա․ 83-ին՝ Սելեւկեաններու պետութեան մայրաքաղաք Անտիոքը, որ ունէր աւելի քան կէս միլիոն բնակչութիւն։ Տիգրան Մեծի թագաւորութեան շրջանին կազմուած հայկական կայսրութիւնը աւանդաբար անուանուած է «Ծովէ ծով Հայաստան»: Ի նշան հզօրութեան եւ աշխարհակալ պետութեան՝ Ք․ա․ 80 Հայկական Տաւրոսի շրջանը Տիգրան Մեծ կը հիմնէ նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը, որ կը շրջապատէ բարձր բերդապարիսպներով։ Տիգրանակերտն ու Արտաշատը իրարու հետ կապուած էին «Արքունի ճանապարհ»ով։ Ք․ա․ 69 մայրաքաղաքը կը գրաւէ հռոմէացի Լուկուլլոս զօրավարը հայ-հռոմէական պատերազմի ընթացքին (Ք․ա 69-66)։ Ք․ա․ 66 Հայաստանը հաշտութեան ծանր պայմանագիր կը կնքէ․ Տիգրան Մեծ կը հրաժարի իր նուաճած հողերէն եւ կը պարտաւորուի տարեկան 600 տաղանդ (յուն․՝ τάλαντο, դալանտօ) ռազմատուգանք վճարել եւ հարկ եղած պարագային Հռոմէական կայսրութեան օգնել զօրքով։

Տիգրան Մեծի որդիի՝ Արտաւազդ Բ., օրերուն (Ք․ա․ 55-34) Հայաստանը կը դառնայ հռոմա-պարթեւական պատերազմի թատերաբեմ։ Մարկոս Կրասսոսի եւ Մարքոս Անտոնիոսի արշաւանքներու հետեւանքով Հայաստան կը կորսնցէն իր հզօրութիւնը։ 1 թուականին Արտաշէսեան հարստութիւնը վերջ կը գտնէ[3]:

Արշակունիներու թագաւորութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տես Արշակունիներ

Արշակունիներու զինանշան

Արտաշէսեան թագաւորութեան անկումէն ետք մինչեւ 52 թուական, Արտաշատի մէջ գահ կը բարձրանան Հռոմի եւ Պարթեւստանի արքայատոհմերու ներկայացուցիչներ։

59-ին հռոմէական զօրքերը Հայաստան կը ներխուժեն եւ յաջորդաբար Արտաշատն ու Տիգրանակերտը կը գրաւեն ու կ՛աւերեն: 62-ին Հռանդէայի (Արածանիի հովիտին մօտ) մէջ հայ-պարթեւական զօրքերը հռոմէացիներուն կը հակահարուածեն․ 63-ին Հռոմի կայսրը՝ Ներոն, կը ճանչնայ Տրդատի գահակալութիւնը։

Մեսրոպ Մաշտոց. Հայ գիրերու գիւտը, ըստ իտալացի նկարիչ Ֆրանչեսկօ Մաջոտտոյի

66-ին Տրդատը թագը Հռոմէն ստացած Հայաստան կը վերադառնայ իբրեւ հայոց թագաւոր եւ հիմը կը դնէ Արշակունիներու հարստութեան (66–428)։

Հայաստանը կը շարունակէ ունենալ համեմատաբար խաղաղ վիճակ մը։ Արտաշատէն ոչ հեռու կը հիմնադրուի նոր մայրաքաղաք Վաղարշապատը։ 3-րդ դարասկիզբին Պարսկաստանի մէջ սկսած պարթեւ Արշակունիներուն եւ պարսիկ Սասանեան տոհմերու միջեւ ընդհարումներէն յաղթական կ՛ելլեն Սասանեանները։ Սասանեանները քանիցս կը փորձեն գահընկեց ընել հայ Արշակունիներուն եւ Պարսկաստանին միացնել Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը։

4-րդ դարասկիզբին՝ 301-ին, հայոց արքայ Տրդատ Գ. Մեծը (287–330) քրիստոնէութիւնը կ՚ընդունի իբրեւ հայոց պետութեան պաշտօնական կրօն՝ Գրիգոր Լուսաւորիչ կաթողիկոսի գլխաւորութեամբ։ Աւատատիրական կարգեր կը հաստատուին։ Տրդատի որդիի՝ Խոսրով Գ. Կոտակի օրերուն (331–338) կը կառուցուի Դուին մայրաքաղաքը:

Արշակ Բ. Արշակունիի օրերուն (350–368) Հռոմի եւ Պարսկաստանի միջեւ յարաբերութիւնները կը սրուին, ինչպէս նաեւ հայոց թագաւորական ընտանիքին եւ հայ նախարարական տուներու միջեւ լարուածութիւնները։ Հռոմ-պարսկական պատերազմը կը վերջանայ հռոմէացիներուն պարտութեամբ։ Պարսիկներուն անյաջող փորձերը Մեծ Հայքը գրաւելու կը յանգին, երբ դաւադրաբար պարսից արքայ Շապուհ Բ. Երկարակեացը դաւադրութեամբ (309–379) հայոց թագաւորը կը բանտարկէ Անյուշ բերդ։ Արշակի որդին՝ Պապը, հռոմէացիներու օգնութեամբ գահ կը բարձրանայ։

387-ին Հայաստանը առաջին անգամ կը բաժնուի երկու մասի։ Հռոմէական (Արեւմտեան) Հայաստանի մէջ թագաւոր կը կարգուի Պապի որդի Արշակ Գ. (378–389), իսկ մնացեալ մասին՝ Խոսրով Դ. (384–389)։ Վերջինիս որդի՝ Վռամշապուհի (389–415) օրերուն, 405-ին, Մեսրոպ Մաշտոցը կը ստեղծէ հայերէն այբուբենը: 428-ին ներքին երկպառակութիւնները կ՛առաջացնեն հայոց պետականութեան կործանումը։

Միջնադար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիմնական յօդուած՝ Բիւզանդական Հայաստան

428-ին, Հայաստանի արեւելեան մասը կը հռչակուի իբրեւ Պարսկաստանի առանձնայատուկ վարչատարածքային միաւոր՝ մարզպանութիւն։ Արեւմտեան Հայաստանի որոշ գաւառներ՝ Ծոփք, Աղձնիք, Բարձր Հայք նահանգներն ու Փոքր Հայքը եւ Մեծ Հայքի շրջաններ կը շարունակեն մնալ Հռոմէական (395-էն՝ Բիւզանդական) կայսրութեան տարածքին մէջ։ Հայաստան այս ժամանակաշրջանին կռուախնձոր կը դառնայ երկու ուժերուն միջեւ, որոնց պատերազմները կատարուելով հայկական հողերուն վրայ, կ՛աւերեն Հայաստանը։ Նոյն վիճակը կը շարունակուի հետագային ու Հայաստան թատերաբեմ կը դառնայ Բիւզանդիոնի եւ արաբներու (ապա սելճուքներու) միջեւ պատերազմներուն։

Մարզպանական Հայաստան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մարզպանական Հայաստանի կարգավիճակը ինքնավար պետութիւն է։ Հայ նախարարները եւ բարձրադաս հոգեւորականները կը պահեն իրենց աւանդական իրաւունքներն ու իրաւասութիւնները, պաշտօնակալութիւնները, հայկական բանակը, հարկային համակարգը եւ այլն։ Հայ նախարարներու քաղաքական միասնութիւնը կ՚արտայայտուի մէկ բանակով, որ կը գլխաւորէ հայոց սպարապետը, կառավարման միասնական համակարգով, ըստ անհրաժեշտութեան Հայոց կաթողիկոսի նախագահութեամբ գումարուող համազգային ժողովով։

Հայաստանի մէջ մարզպան նշանակուած են նաեւ ազգութեամբ հայ մեծատոհմիկ նախարարներ, որոնցմէ առաջինն է Վասակ Սիւնին (443–451)։ 440-ական թուականներուն պարսից արքունիքը մարզպանական Հայաստանի պետական ինքնավարութիւնը կը ջնջէ եւ զայն պարսկական նահանգի վերածելու քաղաքականութիւն կ՛որդեգրէ։

Կը յաջորդէ 447-ին տեղի ունեցած աշխարհագիրը (մարդահամար եւ եկամուտներու հաշուառում), մեհեաններու ու ատրուշաններու կառուցումը։ Պարսիկ շահ Յազկերտ Բ. 449-ին յատուկ հրովարտակով հայոց նախարարներէն կը պահանջէ ուրանալ քրիստոնէութիւնը եւ ընդունիլ զրադաշտականութիւնը․ հետեւանքը պիտի ըլլար հայերը հեռանան դրացի բիւզանդացիներէն։ Հայերը կը մերժեն եւ 450-ին կը սկսի Վարդանանց պատերազմը, որ կ՚աւարտի Աւարայրի ճակատամարտով (26 Մայիս 451

Բիւզանդական կայսրութիւնը 600 թուականին

Հայերը կը շարունակեն պայքարիլ իրենց ազատութիւնը պահպանելու համար (Վահանանց պատերազմ, 481-484, Կարմիր Վարդանի ապստամբութիւն, 571-572)։ Այս պայքարները կ՛աւարտին Հայաստանի երկրորդ բաժանումով (591)․ Հայկական Բարձրաւանդակին մեծ մասը կ՛իյնայ Բիւզանդական կայսրութեան իշխանութեան տակ:

Բիւզանդական Հայաստան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի բիւզանդական հատուածին մէջ եւս կայսրերը կը վարեն ձուլման քաղաքականութիւն։ Իուստինիանոս Ա. կայսրը (527–565), որ կը ձգտի վերականգնել նախկին Հռոմէական կայսրութեան հզօրութիւնը, իրեն կ՚ենթարկէ Հիւսիսային Ափրիկէն, Սպանիան ու Իտալիոյ որոշ գաւառներ։ Ան կը ջնջէ հօրմէ աւագ որդի ժառանգութեան իրաւունքը՝ հայ նախարարական տուներու հզօրութիւնը կը վերանայ եւ անոնք կը վերածուին հասարակ բերդատէրերու։ Հայ նախարարներուն կը ստիպեն մեկնիլ կայսրութեան սահմաններ՝ պայքարելու թշնամիներու դէմ։ Յիշարժան է Սմբատ Բագրատունիի ըմբոստութիւնը Մորիկ կայսրին դէմ․ բիւզանդացի կայսրը անոր նետել կու տայ Կոստանդնուպոլիսի կրկէսին, որպէսզի գազանները զայն բզքտեն։ Սակայն անզէն հայ նախարարը յաջորդաբար կը յաղթէ ցուլին, առիւծին ու արջին։ Ան ազատ կ՛արձակուի։ Բիւզանդիոնի նպատակը՝ հայկական եկեղեցին բիւզանդական եկեղեցուոյ ենթարկել, չի յաջողիր։

Արմինիա կուսակալութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

7-րդ դարու 30-ականներուն Արաբական թերակղզիին մէջ տեղի ունեցած քաղաքական ու կրօնական տեղաշարժերու հետեւանքով, կ՛առաջանայ Արաբական խալիֆայութիւնը։ 640–650-ականներուն Արաբները երեք անգամ Հայաստան կ՛արշաւեն եւ հայ նախարարները Թէոդորոս Ռշտունիի գլխաւորութեամբ կ՛որոշեն հաշտութեան պայմանագիր կնքել անոնց հետ։

652-ին հայերը Ասորիքի արաբ կառավարիչ Մուաուիայի հետ Դամասկոսի մէջ կը կնքեն հայ-արաբական պայմանագիրը՝ Հայաստանը կէս դար ժամանակաշրջանի համար ինքնիշխան կը դառնայ։

698-700 թուականներուն արաբներու հերթական արշաւանքներուն պատճառով, Հայաստանը կը գրաւուի եւ Վրաստանի ու Աղուանքի հետ մաս կը կազմէ վարչաքաղաքական մէկ միաւորի՝ Արմինիա կուսակալութեան։ Երկիրը արաբ Ոստիկանը կը կառավարէ, որուն նստավայրը Դուին քաղաքն է։ Հայերուն կրօնական առաջնորդը՝ հայոց կաթողիկոսը, ինչպէս նաեւ քաղաքական առաջնորդ՝ հայոց իշխանը, կը պահպանեն իրենց դիրքերը։ Արաբ հարկահաւաքի պաշտօնի կողքին կար հայկական համարժէքը՝ իշխանաց իշխանը։ Հայոց այրուձիի հրամանատարութիւնը կը շարունակուի գտնուիլ հայոց սպարապետին ձեռքը։ Միաժամանակ, Վասպուրականի, Սիւնիքի եւ Վրաստանի մէջ 9-րդ դարէն կը նշանակուի գահերէց իշխանի պաշտօնը։ Ան կը վերադասէ միւս բերդատէր նախարարներուն։

Արաբական տիրապետութիւնը երկպառակութիւն կը մտցնէ հայ իշխանական շարքերուն մէջ. Արշակունի թագաւորներու թագադիր ասպետները՝ Սպերի տէր Բագրատունիները կը կարողանան իրենց շուրջ համախմբել բազմաթիւ նախարարական տուներ, որոնք արաբական քաղաքականութեան կողքին կը միտին սեփական ուժերով պետութիւնը վերականգնել։ Անոնց կը հակառակին Տայքի տէրերը՝ հայոց սպարապետի պաշտօնի տէր Մամիկոնեանները, որոնք ունին բիւզանդական կողմնորոշում եւ կը փորձեն կայսրութեան զօրքերով դուրս վտարել արաբները Հայաստանէն եւ վերականգնել բիւզանդական գէրիշխանութիւնը։

Դուինի Եկեղեցական ժողովներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս ժամանակաշրջանին Դուինի մէջ կը գումարուին եկեղեցական ժողովներ՝ 506, 554, 609-610, 645, 648, 719-720, որոնց նպատակն է պահպանել Հայոց Առաքելական Եկեղեցուոյ անկախութիւնը։

Պաւղիկեան շարժում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Պաւղիկեան շարժման տարածումը Եւրոպա եւ անոր զարգացումը

7-րդ դարուն կէսերուն, Բարձր Հայքի Մանանաղի գաւառին մէջ կը ծագի Պաւղիկեան ժողովրդային շարժումը՝ ընկերային-կրօնական բնոյթով (հաւասարութեան, ազատութեան եւ անկախութեան գաղափարներ), ու կը տարածուի Բիւզանդական եւ արաբական տիրապետութեան կարգ մը շրջաններու մէջ, ընդգրկելով յոյներ, ասորիներ եւ ուրիշ ազգերէ ալ ապստամբներ։ Բիւզանդական կայսրութեան մէջ, անոնք կը հալածուին եւ իրենց ղեկավարը կը սպաննուի։

700 թուականէն ետք, արաբներու կողմէ դրուած ծանր տուրքերը, մեծ թիւով իսլամ ցեղերու բնակեցումը հայ գիւղացիներուն պատկանող հողերուն վրայ, հայկական եկեղեցուոյ եւ հայ նախարարական տուներու տկարացումը (չեն կարողանար հայ ժողովուրդին, գիւղացիին շահերը պաշտպանել), անտանելի կը դարձնեն կացութիւնը։ Չդիմանալով, կարգ մը շրջաններու մէջ հայ գիւղացիներ կ՛ապստամբին հայկական եկեղեցուոյ, հայ նախարարներուն եւ արաբներուն դէմ․ կը կողոպտեն ու կ՛այրեն քանի մը բերդեր եւ վանքեր։

720 թուականի Դուինի ժողովի ընթացքին, Պաւղիկեանները օրէնքէ եւ կրօնքէ դուրս կը համարուին։ 725-ին, հայ նախարարներուն եւ եկեղեցուոյ բանակը կը յարձակի անոնց դէմ։ Պաւղիկեանները երկար ժամանակ դիմադրելէ ետք, կը պարտուին։ Անոնցմէ շատեր Բիւզանդիոն եւ ապա Եւրոպա կը փախչին։

Կ՛ենթադրուի թէ անոնց ղեկավարը Պաւղոս (Պօղոս) անունով գիւղացի մըն էր։

Թոնդրակեան շարժում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դար մը ետք, Թոնդրակ գիւղին մէջ ծնունդ կ՛առնէ նոյն գաղափարներով նոր ապստամբութիւն մը՝ Թոնդրակեան շարժումը, որ կը մերժէ հայ եկեղեցուոյ եւ հայ նախարարական վիճակը։ Հայ գիւղացիներու այս շարժումն ալ կը ճզմուի։

Պայքար Հայաստանի անկախութեան վերականգման համար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

8-րդ դարուն հայերը քանի մը անգամ կ՛ապստամբին Արաբական խալիֆայութեան դէմ, սակայն ապարդիւն, որովհետեւ հայ նախարարական տուներուն միջեւ միակամութիւն չկայ։ Մէկ դարուայ պայքարը կ՛աւարտի Բագրատունիներու յաղթանակով, որոնք կը գլխաւորեն հայոց պետականութեան վերականգնման պայքարը։

Սասունցի Դաւիթի արձանը Երեւանի մէջ

8-րդ դարու վերջէն Բագրատունիները կը հովանաւորեն երկրի բոլոր կարեւոր պաշտօնները, եւ գահերէց իշխան/ներ կը նշանակեն իրենց հաւատարիմ զինակիցները՝ Արծրունիներ, Սիւնիներ ու Վրաց Բագրատունիներ։ Աշոտ Մսակեր Բագրատունին կը դառնայ հայոց իշխան եւ իր իշխանութեան տարածքին կը միացնէ Մամիկոնեաններու հայրենիք Տարօնը եւ Տայքը, Կամսարական իշխաններուն տարախքները Շիրակ եւ Արագածոտն:

9-րդ դարու կիսուն՝ 850–855-ականներուն, հայերը արաբական տիրապետութեան դէմ անգամ մը եւս ապստամբութեան դրօշ կը բարձրացնեն։ 850-ին հայերը Հայաստանէն կը հեռացնեն ոստիկան Ապուսեթին, իսկ 851-ին արաբական բանակի գլուխը կ՚անցնի անոր որդի Եուսուֆը։ Հայոց մարզպան եւ իշխանաց իշխան Բագրատ Բագրատունիի որդիները՝ Աշոտն ու Դաւիթը, կը յաջողին հակահարուածել թշնամիին զօրքերը, իսկ Եուսուֆը կը սպանուի։ Այս դէպքերը Սասունցի Դաւիթ դիւցազնավէպին հիմքը կը հանդիսանան։

853–855-ականներուն պայքարը կը ղեկավարէ Բագրատի եղբօր՝ Սմբատ Խոստովանողի որդին Աշոտը: Ան կը պայքարի սելճուք-թուրք զօրավար բանակի դէմ եւ 855-ին յաղթանակով կ՚աւարտի ապստամբութիւնը[4]: Աշոտը 855-ին կը դառնայ հայոց իշխան, ապա նաեւ՝ սպարապետ ու իշխանաց իշխան։ Շատերու վկայութեամբ՝ Աշոտին կը պակսէր միայն թագաւորական թագը։ Անոր կը նպաստէ նաեւ 876-ին հայազգի Բարսեղ Ա. Մակեդոնացի կայսեր գահակալումը եւ Հայկական (Մակեդոնական) հարստութեան հիմնադրումը Բիւզանդիոյ մէջ։ 885-ին կաթողիկոս Գէորգ Գառնեցին Բագարան քաղաքին մէջ Աշոտին հայոց թագաւոր կ՛օծէ։ Թագ եւ թագաւորական զգեստներ կ՚ուղարկեն Պաղտատի խալիֆն ու Բիւզանդիոյ կայսրը. հայոց պետականութիւնը կը վերականգնուի Բագրատունիներու դրօշի հովանին տակ։

Բագրատունիներու թագաւորութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տես բուն արձանագրութիւն՝ Բագրատունիներու թագաւորութիւնը

Բագրատունիներու դրօշակը

Բագրատունիներու թագաւորութեան սկզբնական շրջանին, Հայաստանին կը միացուին Արշակունեանց թագաւորութեան պատկանող տարածքները։ Սակայն, Արծրունիներուն եւ Բագրատունիներուն միջեւ ընդհարումներուն պատճառաւ, արաբները հայկական լեռնաշխարհ կը մտնեն․ երկիրը կ՛աւերուի եւ հայ ժողովուրդը սովի կը մատնուի։ 9-րդ դարավերջին արաբները Հայաստանէն կը վտարուին։ Կը յաջորդեն 100 խաղաղ տարիներ։

928 Կարսը Հայաստանի մայրաքաղաք կը դառնայ։ Իսկ, Աշոտ Գ․ Ողորմած (Ողորմած կը կոչուի բարեսիրական գործունէութեան համար․ կը հիմնէ դպրոցներ, հիւանդանոցներ եւ ծերանոցնոր), 961 թուականին կը հիմնէ Անի մայրաքաղաքը (նախապէս Ախուրեանի գետի ափին գտնուող Անի ամրոցը)։

Բագրատունիներուն թագաւորութիւնը կը տկարանայ երբ Բագրատունիներուն վէճերը Հայաստանը չեն կրնար պաշտպանել Բիւզանդիոնի եւ արաբներու յարձակումներէն եւ արեւելքէն արշաւով սելճուք թուրքերու արշաւանքներէն։ 1045 բիւզանդացիները Անի մայրաքաղաքը կը գրաւեն։ Հայաստան Բիւզանդական կայսրութեան ենթակայ կը մնայ մինչեւ 1071 թուականը, երբ սելճուքները Ալփ Արսլանին ղեկավարութեամբ Մանազկերտի ճակատամարտին պարտութեան կը մատնեն բիւզանդկան բանակը եւ Հայաստանը իրենց կ՛ենթարկեն։

Հայաստան առեւտուրի կարեւոր կեդրոն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բագրատունիներու ժամանակաշրջանին, Հայաստանի քանի մը քաղաքներ՝ Դուին, Կարս, Անին շուկայի կարեւոր կեդրոններ կը դառնան օգտուելով Հայկական Բարձրաւանդակի դիրքէն․ Արեւելքի (յատկապէս Չինաստան), Արեւմուտքի (Բիւզանդիոն, Եւրոպա), Հարաւի (արաբական աշխարհ) եւ Հիւսիսի (Ռուսիա) խաչմերուկը։ Եւրոպական եւ Ասիական ապրանքները կարաւաններու միջոցաւ Հայաստանի շուկաները կը լեցնեն։ Իսկ, Հայաստանն ալ կ՛արտադրէ իր հանքերու հարստութիւնը եւ մանաւանդ Որդան Կարմիր ներկը։ Շնորհիւ առեւտուրին, Հայաստանի քաղաքները կը զարգանան, կը բարգաւաճին, կ՛ առաջանան արհեստներու յատուկ շուկաներ։ Նոյնիսկ, նոյն արհեստին պատկանող վարպետներ համքարութիւններ (արհեստակիցներու ընկերութիւն) կը կազմեն, պաշտպանելու համար իրենց իրաւունքները։

Հայաստանի ներքին բաժանումները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բագրատունեանց Թագաւորութեան ընթացքին, Հայաստանը միակամ չէ։ Գոյութիւն ունին փոքր թագաւորութիւններ կամ իշխանութիւններ, որոնք հպատակ են կեդրոնական թագաւորութեան։ Կարգ մը նախարարական տուներ կը բաժնուին Հայաստանի կեդրոնական թագաւորութենէն եւ փոքր թագաւորութիւններ կը հիմնեն իրենց շրջաններուն մէջ․ Արծրունիներ (908 - 1021) եւ Սիւնաց։ Իսկ Բագրատունիներուն Թագաւորորթիւնը, ինքնին երեք մասի կը բաժնուի․ Կարսի թագաւորութիւն (հիմնադիր Աշոտ Գ․ Ողորմածին եղբայրը՝ Մուշեղ), Լոռիի կամ Տաշիր-Չորագետի թագաւորութիւն (հիմնադիր Աշոտ Գ․ Ողորմածին զաւակը)։

Հայաստան, Սելճուք Կայսրութեան նահանգ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Հայաստան 11-րդ եւ 12-րդ դարերուն ընթացքին

Ալփ Արսլանի արշաւանքներուն ընթացքին հայկական քաղաքներն ու գիւղերը կը քանդուին ու կ՛ամայանան, իսկ անոր յաջորդներու օրով, սելճուքներու կայսրութիւնը կը բաժնուի սելճուք պետութիւններու։ 12-րդ դարուն վերջաւորութեան Հայաստանի մեծ մասը կ՛իյնայ սելճուքներու Շահ-Արմէն պետութեան ձեռքը։ Անոնք Հայաստանը կը բնակեցնեն թուրք վաչկատուն ցեղերով։

Հայ նախարարական եւ իշխանական տուները իրենց հետեւորդներով կը գաղթեն Հայաստանի հիւսիս-արեւելեան շրջանները՝ Գուգարք, Սիւնիք, Արցախ եւ Ուտիք, ուր Վրաստանի օգնութեամբ (թագաւորը ծագումով հայ բագրատունի տոհմէն՝ Դաւիթ Բ․) հայկական անկախ իշխանութիւն կը հիմնեն։

Զաքարեանները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տես բուն արձանագրութիւն՝ Զաքարեաններ

11-րդ դարուն վերջաւորութեան, Լոռի գաւառի հայկական նախարարական տոհմէն Զաքարէ Բ․ եւ Իւանէ Ա․ եղբայրները Վրաստանի Թամար թագուհիին թագաւորութեան տարիներուն իրենց շուրջ կը հաւաքեն հայ նախարարները եւ զօրաւոր բանակ կազմելով կ՛ազատագրեն կեդրոնական եւ հարաւային Հայաստանը ու կը ստեղծեն Զաքարեան Հայաստան անկախ պետութիւնը։ Զաքարեաններու ինքնիշխան պետութիւնը գրեթէ կ'ընդգրկէ Բագրատունիներու թագաւորութեան տարածքը՝ Մեծ Հայքի Այրարատ եւ Սիւնիք նահանգները, Գուգարք, Արցախ, եւ Ուտիք նահանգներու մէկ մասը։ Սակայն, արեւելքէն մոնկոլները կ՛արշաւեն եւ տարիներ տեւող կռիւներէ ետք, մօտաւորապէա 50 տարի գոյատեւած Զաքարեաններու Հայաստանը կը քանդուի եւ մոնկոլներուն կ՛ենթարկուի։

Մոնկոլներու տետութեան՝ կայսրութեան զարգացումը
Հայաստան, Մոնկոլ տիրապետութեան տակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1220 թուականէն սկսեալ, մոնկոլները Հայաստանի շրջանները կը գրաւեն։ Անոնց տիրապետութիւնը Պատմական Հայաստանի հողերուն վրայ կը յատկանշուի ծանր տուրքերով, ներքին պատերազմներով եւ հայերուն կողմէ անյաջող ապստամբութիւններով։

14-րդ դարասկիզբին, մոնկոլներու պետութիւնը երկուքի կը բաժնուի՝ իսլամ եւ հեթանոս։ Անոնց միջեւ եւ հայկական հողերուն վրայ կը սկսի երկարատեւ պատերազմ։ Իսլամ մոնկոլներու Ոսկեայ Հորդա պետութիւնը կը յաղթէ եւ գրաւած շրջաններուն մէջ կ՛որդեգրէ մեղմ քաղաքականութիւն, զարկ տալով տնտեսութեան։ Հայաստան կ՛օգտուի եւ յաջորդող տասնամեակներուն առեւտուրի կեդրոն կը դառնայ։

Հայաստանի տնտեսութեան եւ մշակոյթի զարգացումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ոսկեայ Հորդա պետութեան գերիշխանութեան ընթացքին Հայաստան տնտեսական աճ կ՛ապրի։ Հայ առեւտրականներ կարաւաններով մինչեւ Չինաստան կը ճամբորդեն ու հայկական արտադրութիւններ կը տանին։ Անոնք իրենց ապրանքները Եւրոպա կը փոխադրեն Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան Այաս նաւահանգիստէն նախ մինչեւ Իտալիոյ Ճէնովա եւ Վենետիկ քաղաքները եւ ապա՝ Եւրոպայի մնացեալ երկիրները։

Հայկական եկեղեցին որոշ ազատութիւն կը վայելէ․ կը վերադարձուին հողերը, ուր մեծ թիւով հայ գիւղացիներ կ՛աշխատէին։

Հայկական մշակոյթը թափ կ՛առնէ։ Սանահինի, Հաղբատի եւ Գլաձորի վանքերը համալսարաններ կ՛ունենան, ուր հայ վանականներ եւ երիտասարդ ուսանողներ հայկական մատեաններ կ՛ընդօրինակեն։

Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տես բուն արձանագրութիւններ՝ Կիլիկիա եւ Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւն

Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւնը

Սելճուք թուրքերէն Մանազկերտի մէջ կրած պարտութեան պատճառով եւ թրքական ցեղերու Հայկական Բարձրաւանդակ ներխուժելէն ետք հազարաւոր հայեր Պատմական Հայաստանէն Կիլիկիա կը տեղափոխուին։ Հայերուն Կիլիկիա հաստատուելուն մէջ, մեծ դեր կ՛ունենայ Բիւզանդական բանակին հայազգի Փիլարտոս հրամանատարը․ ան բարիացակամ կը գտնուի եւ հայ իշխաններուն հողեր կը շնորհէ։

Երեք դարերու ընթացքին (1080-1375) հայերը իրենց բնօրրան՝ հայկական բարձրաւանդակէն դուրս կը հիմնեն նախ իշխանութիւն եւ ապա՝ թագաւորութիւն։ Քաղաքները կը զարգանան, նոյնպէս հայկական մշակոյթը։ Հողագործութիւնն ու անասնապահութիւնը, արհեստները թափ կ՛առնեն։ Այաս նաւահանգիստը առեւտուրի կեդրոն կը դառնայ։

Հայկական իշխանութիւնները սերտ յարաբերութիւններ կը մշակեն իրենց սահմանակից խաչակիր իշխանութիւններուն եւ անոնց ճամբով՝ Եւրոպայի հետ։ Առաջին անգամն էր, որ հայերը այնքան մօտիկ յարաբերութիւն կ՛ունենան Եւրոպային հետ եւ կ՛ազդուին անոր մշակոյթէն ու քաղաքակրթութենէն։

1375 Կիլիկիան Եգիպտոսի մեմլուքները կը նուաճեն։

Թրքական արշաւանքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Օսմանեան կայսրութիւնը 16-րդ դարավերջին
Սեֆեւեան Կայսրութիւն 16-րդ / 17-րդ դար

Սակայն, 14-րդ դարավերջին, Կեդրոնական Ասիայէն Թիմուրլէնկի գլխաւորութեամբ թրքական ցեղեր կ՛արշաւեն։ Անոնք Հայաստանը քար ու քանդ կ՛ընեն, հազարաւոր հայեր գերի կը տարուին կամ կը ջարդուին․ հայերու թիւը կը նուազի։ Յաջորդող 4 դարերուն ընթացքին, Հայկական բարձրաւանդակը թրքական ցեղեր կ՛արշաւեն, փոխելով Պատմական Հայաստանի դիմագիծը։

Հայաստան Օսմանեան եւ Սեֆեւեան Կայսրութիւններուն միջեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանը 1500 մինչեւ 17-րդ դարու կէսերուն Օսմանեան եւ Սեֆեւեան կայսրութիւններուն միջեւ պատերազմներուն թատերաբեմ կը դառնայ։ Երկու պետութիւններն ալ կ՛ուզեն Հայկական Բարձրաւանդակին տիրապետել։ Պատերազմները կը կատարուին հայկական հողերուն վրայ․ հայ գիւղացին, հայկական գիւղերը եւ քաղաքները կը տուժեն (աջին 2 պատկերներէն, յստակօրէն կը նկատուի թէ Հայկական Բարձրաւանդակը մշտապէս երկու կայսրութիւններուն միջեւ կռուախնձոր դարձած է)։ Այս պատերազմները կ՛առաջացնեն հայերու մեծ գաղթը դէպի Խրիմ, Լեհաստան, Եւրոպայի զանազան երկիրներ, Վրաստան, Պոլիս եւ մինչեւ հեռաւոր Հնդկաստան։

Հայաստան կը բաժնուի երկուքի՝ արեւմտեան (Օսմանեան կայսրութեան ենթակայ) եւ արեւելեան (Սեֆեւեան կայսրութեան ենթակայ)։

Հայաստան Օսմանեան տիրապետութեան տակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օսմանցիները հայկական հողերուն վրայ կը բերեն ու հայկական գիւղերուն մէջ կը բնակեցնեն քրտական վաչկատուն ցեղեր։ Անոնք օսմանցիներուն կողմէ կ՛գտագործուին Սեֆեւեաններուն հետ հաստատած սահմանը պաշտպանել եւ նաեւ բնիկ հայ ժողովուրդը նեղել եւ անոր գաղթը պատճառել։

Օսմանեան կայսրութիւնը 19-րդ դար։ Արեւմ․ Հայաստանի 6 վիլայէթները․ Ձախէն աջ՝ Սվազ կամ Սեբաստիա, Խարբերդ, Տիարպէքիր, Վան եւ հիւսիսը՝ Էրզրում

1550-ական թուականներուն Կայսրութեան տարածքին, մասնաւորաբար արեւմտեան Հայաստանին մէջ, կը պայթի Ճելալեան (Ճելալիներուն) շարժումը․ բանակը անվճառ կը մնայ եւ մեծ թիւով զինուորներ կ՛ապստամբին։ Շարժումին հետեւանքն է Հայաստանը մեծ վնասներ կրել։ Մեծ թիւով հայեր, ուրիշ քրիստոնեաներու հետ կը գաղթեն (տես Քերքիրայի հայերը

Վիլայէթներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օսմանցիները Արեւմտեան Հայաստանը 6 վիլայէթներու (վիլայէթ=նահանգ) կը բաժնեն․ Էրզրում, Վան, Սվազ, Խարբերդ, Տիարպէքիր եւ Պիթլիս։ Այս նահանգները կը կառավարուին թուրք կառավարիչէ՝ Վալի։

Հայաստան Սեֆեւեան տիրապետութեան տակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեֆեւեանները թէպէտեւ «Հայաստան առանց հայերու» քաղաքականութիւն չեն գործադրեր, սակայն ծանր տուրքեր կը պարտադրեն։ 17-րդ դարասկիզբին օսմանցիներու եւ սեֆեւեաններու պատերազմին հետեւանքը կ՛ըլլայ հազարաւոր հայերու բռնի գաղթը դէպի Պարսկաստան։ Անոնք Հայաստանը նահանգներու կը բաժնեն, ծանր տուրքեր կը պարտադրեն եւ հայութեան վրայ ճնշումներ կը բանեցնեն։ Արցախի մէջ հայ մելիքները (մելիք=իշխան) իրենց ժողովուրդով կիսանկախ վիճակ կ՛ունենան։

Խանութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեֆեւեանները Արեւելեան Հայաստանը 4 խանութիւններու (նահանգներու) կը բաժնեն․ Երեւան, Նախիջեւան, Գանձակ եւ Արցախ (Ղարաբաղ եւ Սիւնիք

Հայաստանի ազատագրութեան համար գաղտնի ժողովներ Էջմիածնի մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1547 եւ 1562 թուականներուն, Էջմիածնի մէջ Կաթողիկոսի, հայ բարձրաստիճան կղերականներու, Սիւնիքի մելիքներու եւ մեծահարուստ հայ առեւտրականներուն ներկայութեամբ, Հայաստանի անկախութեան հարցով երկու գաղտնի ժողովներ կը գումարուին։ Այդ նպատակով Եւրոպա պատուիրակութիւններ կ՛ ուղարկուին։ Սակայն ապարդիւն կ՛անցնին։

Հայաստանի շուրջը հայկական գաղութներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւելեան Հայաստանի հայերը կապ կը պահեն Ռուսիոյ տարածքները գաղթած հայերուն նա մանաւանդ հայ վաճառականներուն հետ, ինչպէս նաեւ Հնդկաստան հաստատուած հայ առեւտրականներուն հետ։ Բացի Պարսկաստանէն, Ռուսիոյ եւ Հնդկաստանի քաղաքներուն մէջ՝ գլխաւորաբար Քիեւ, Քազան, Աստրախան, Մատրաս եւ Կալկաթա կազմուած հայկական գաղութներ կան։

Գաղտնի ժողով Էջմիածնի մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1678 Էջմիածնի մէջ, Կաթողիկոսին հրաւէրով գաղտնի ժողով կը գումարուի մասնակցութեամբ հարուստ հայ առեւտրականներու եւ մելիքներու։ Կ՛որոշուի պատուիրակութիւն ղրկել Եւրոպա Հայաստանի անկախութեան հարցին օգնութեան համար։ Պատուիրակութիւնը ճամբուն կէսին կը լուծուի, սակայն Սիւնիքի իշխանին զաւակը՝ Իսրայէլ Օրի կ՛որոշէ մինակը շարունակել այդ գործը։

Իսրայէլ Օրի
Իսրայէլ Օրիի առաքելութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տես բուն արձանագրութիւն՝ Իսրայէլ Օրի

Իսրայէլ Օրի, մօտաւորապէս 20 տարի (1680-1701) Եւրոպա կը շրջի․ եւրոպական երկիրներուն թագաւորներուն եւ Հռոմի Պապին կ՛այցելէ ու անոնցմէ օգնութիւն կը խնդրէ Հայաստանը ազատագրելու թուրքերուն եւ պարսիկներուն լուծէն։ Ֆրանսայի մէջ, բաւական տարիներ կը ծառայէ ֆրանսական բանակին մէջ ու կը մասնագիտանայ ռազմական արուեստին։

Սակայն, Եւրոպացիները Հայաստանի հարցով չեն հետաքրքրուիր եւ Օրի Ռուսիա կ՛ուղուի։ Մեծն Պետրոս հետաքրքրութեամբ կը լսէ Իսրայէլ Օրիին եւ միասնաբար ծրագիր կը մշակեն ռուսական բանակի դէպի հարաւ յառաջխաղացին մէջ հայութեան ունենալիք դերին եւ հայկական հողերու ազատագրման համար։ Սակայն 1711 Պարսկաստանի Սպահան քաղաքէն դէպի Մոսկուա ճամբուն վրայ, Աստրախանի մէջ յանկարծամահ կ՛ըլլայ։

18-րդ դար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի ազատագրման առաջին փորձեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հալիձորի բերդը

18-րդ դարասկիզբին Պարսկաստան կը դիմագրաւէ ներքին լուրջ խնդիրներ։ Ռուսիոյ Մեծն Պետրոս Ցարին բանակները շարունակելով դէպի հարաւ իրենց յառաջխաղացը, կը հասնին Կասպից Ծով։ Յուսալով թէ ռուսական բանակը Հայաստանի ազատագրման օգնութեան շուտով կը հասնի, Սիւնիքի իշխան Դաւիթ Բէկ, Սիւնիք-Ղարաբաղի մելիքներուն ուժերը կը հաւաքէ եւ շրջանը հաստատուած Պարսկական բանակին վրայ կը յարձակի եւ 1723-ին Սիւնիք-Ղարաբաղը անկախ կը հռչակուի։ Սակայն, 1725 Մեծն Պետրոսի մահով ռուսական ուժերը ետ կը քաշուին եւ հայերը դէմ յանդիման կը գտնուին թրքական ուժերուն, որոնք Արաքս գետը անցնելով կը յարձակին հայկական ուժերուն վրայ։ Երկու տարի տեւաբար կռուելով հայերը կը յաջողին թուրքերուն դիմադրել։

Հալիձորի ճակատամարտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Մխիթար Սպարապետի տապանաքարը, Խնձորեսկ

1727 թուրքերը Հալիձորի բերդը կը պաշարեն։ Հայկական ուժերը Մխիթար Սպարապետի գլխաւորութեամբ կը յաջողին դուրս գալ բերդէն եւ թշնամիին պարտութեան կը մատնեն։ Այս կռիւէն ետք, Պարսկաստանի Շահ Թահմազը կը ճանչնայ Սիւնիք-Ղարաբաղի անկախութիւնը եւ Դաւիթ Բէկին կը նկատէ իբրեւ դաշնակից թուրքերուն դէմ։ Տարի մը ետք, թուրքերը նոր բանակներով կը յարձակին հայկական ուժերուն վրայ։ Դաւիթ Բէկ կը սպաննուի եւ Մխիթար Սպարապետը կը շարունակէ անոր գործը։ Թուրքերը դաւադրութեան կը դիմեն եւ Մխիթար Սպարապետը կը սպաննեն։ Հայկական ուժերը կը լուծուին եւ կը փախչին։

Այրարատ նահանգի կռիւները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նոյն շրջանին, Գանձակի, Լոռիի եւ Երեւանի հայկական ուժերը կը կռուին Այրարատ ներխուժած թրքական ուժերուն դէմ։ Թուրքերը կը պարտուին, սակայն նոր ուժերով կը վերադառնան, Երեւանը կը գրաւեն ու անխնայ քաղաքին հայերը կը ջարդեն։

Ղարաբաղի կռիւները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սիւնիքը գրաւելէ ետք, թուրքերը Ղարաբաղի վրայ կը յարձակին։ Աւան մելիքը կը ղեկավարէ Ղարաբաղը պաշտպանող ուժերը, սակայն թուրքերը կը յաջողին Ղարաբաղը գրաւել։

Ռուս-թրքական պատերազմներ եւ Հայաստան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

18-րդ դարուն ընթացքին Պալքանեան թերակղզիին եւ Խրիմի մէջ տեղի կ՛ունենան ռուս թրքական պատերազմներ։ Միաժամանակ հայկական գաղութներուն մէջ Հայաստանի անկախութեան գաղափարներ եւ ծրագրեր կը մշակուին ու աշխատանքներ կը տարուին այս ուղղութեամբ․ ինչպէս օրինակ՝ Հնդկաստան (Մատրասի խմբակ) , Մոսկուա (Առջ․ Յովսէփ Արղութեան, Յովհաննէս Լազարեան)։

«Որոգայթ Փառաց», հայ իրաւունքի սահմանադրութեան առաջին տպագիր նախագիծը, հայ իրականութեան մէջ, Մատրաս 1773 թ., հեղ․՝ Շահամիր Շահամիրեան

Այս պատերազմները կը վերջանան Ռուսիոյ յաղթանակով եւ Քիւչուկ Քայնարճըի դաշինքով։ Ռուսիա Կովկասի քրիստոնիայ ժաղովուրդներուն հովանաւորողը կը դառնայ։

Մատրասի խմբակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնդկաստանի Մատրաս քաղաքին մէջ կը կազմուի հայկական գրական-քաղաքական Մատրասի Խմբակ կազմակերպութիւնը, որուն գլխաւոր անդամներն են՝ Յովսէփ Էմին, Մովսէս Բաղրամեան, Շահամիր Շահամիրեան։ Այս կազմակերպութիւնը հայերուն կոչ կ՛ուղղէ պայքարիլ Հայաստանի ազատագրութեան համար եւ վերակերտել անկախ հայրենիքը։

«Ազդարար»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1794 - 1796 թուականներուն Մատրաս քաղաքին մէջ լոյս կը տեսնէ «Ազդարար» ամսաթերթը։ Անոր էջերէն ազատօրէն կ՛արտայայտուին Հայաստանի ազատագրութեան գործիչներուն միտքերն ու կարծիքները։ Հրատարակիչն է Յարութիւն քահանայ Շմաւոնեան։ Ամսաթերթը կը տարածուէր Մատրասի, Կալկաթայի, Կոստանտնուպոլսոյ, Պարսկաստանի հայկական գաղութներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Արեւելեան Հայաստանի եւ Եւրոպայի հայկական շրջանակներուն մէջ։

19-րդ դար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արցախի Ամարաս վանքը, կառուցուած 4-րդ դարուն։

Ռուս պարսկական պատերազմներ եւ Արեւելեան Հայաստանի միացումը Ռուսիոյ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

19-րդ դարասկիզբին ռուս-պարսկական պատերազմները կ՛աւարտին Ռուսիոյ յաղթանակով։ Հայ կամաւորներ կը կռուին ռուսական բանակին հետ։ Կռիւները տեղի կ՛ունենան հայկական հողերուն վրայ։

Կիւլիստանի դաշնագիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1813 Ռուսիոյ եւ Պարսկաստանի միջեւ Կիւլիստանի բերդին մէջ կը կնքուի հաշտութեան դաշնագիրը, որով Ղարաբաղը եւ Գանձակը Ռուսիոյ տիրապետութեան կ՛անցնին։

Թիւրքմէնչայի դաշնագիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Նկար՝ 19-րդ դարասկիզբին․ Կարսի Սրբոց Առաքելոց եկեղեցին, կառուցուած՝ 10-րդ դարուն

1828 Թիւրքմէնչայի դաշնագրով Արեւելեան Հայաստանը՝ Երեւանի, Նախիջեւանի, Ղարաբաղի եւ Գանձակի 4 խանութիւնները, վերջնականապէս Ռուսիոյ կը միացուին եւ 1830 կը կազմեն «Հայկական Նահանգը» կամ՝« Հայկական Մարզ»։ Պարսկաստանի հազարաւոր հայերուն կ՛արտօնուի Հայաստան վերադառնալ, տեղափոխուիլ։

Արեւելեան Հայաստանը ռուսական գերիշխանութեան տակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ռուսերուն ներկայութիւնը հայ ժողովուրդը կ՛ոգեւեորէ եւ անոր մօտ կ՛առաջացնէ ինքնավարութեան եւ կամ ազգային անկախութեան հեռանկարը։ Հայերը ռուսական բանակին կը զինուորագրուին եւ կամ կամաւորական գունդեր կը կազմեն եւ ռուսերուն կողքին կը կռուին։ Սակայն, երկար չի տեւեր այս «մեղրալուսինը»։

Բարգաւաճում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
«Հայկական Մարզ»ը

Ռուսիոյ Կովկաս ներկայութիւնը կը նպաստէ հայութեան կեանքի ապահովութեան եւ հոգեբանութեան վրայ։ Գիւղատնտեսութիւնը կը զարգանայ հայ գիւղացիին հասոյթ ապահովելո, շնորհիւ շրջանը բերուած գիւղատնտեսական արտադրութեան արդիական միջոցներուն։

«Պոլոժենիա» եւ ռուսացման քաղաքականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1836-ին ցարական կառավարութիւնը կը հռչակէ «Պոլոժենիա» կանոնագրութիւնը, ըստ որուն Ռուսիան որոշիչ դեր կ՛ունենայ Հայոց եկեղեցուոյ որոշումներուն մէջ, հետեւաբար Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին ընտրութեան։ Նաեւ կը սահմանափակէ հայկական վարժարաններուն դերը․ անոնք կրնան գոյութիւն ունենալ միմիայն եկեղեցուոյ հովանաւորութեան տակ։

1840-ին «Հայկական Մարզ» անուանումը կը ջնջուի։ 1849-ին Երեւանը եւ շրջակայքը Ռուսիոյ մէկ պարզ նահանգը կը դառնան։ Իսկ մնացեալ հայկական շրջանները մաս կը կազմեն նորաստեղծ Էլիզաւէտպոլ նահանգին։

Պատերազմներ Օսմանեան եւ Ռուսական կայսրութեանց միջեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ռուսերը օսմանցիներուն դէմ երկու ճակատներու վրայ կը կռուին՝ Պալքաններու եւ Կովկասի։ 1829 թուականին, ռուսական բանակը կը գրաւէ Ախալքալաքը եւ հայկական Ջաւախքը եւ կը մտնէ Արեւմտեան Հայաստան․ կը գրաւէ Կարսն ու կը հասնի Կարին (Էրզրում)։ Ատրիանուպոլսոյ (Էտիրնէ) հաշտութեան դաշնագրով, ռուսերը կը քաշուին Կարինէն եւ Կարսէն, սակայն կը պահեն Ջաւախքը։ Բնակչութեան տեղափոխում տեղի կ՛ունենայ․ թուրքերը Ջաւախքէն Օսմանեան կողմը կ՛անցնին, իսկ հազարաւոր հայեր՝ Ջաւախք կը տեղափոխուին։

Բարենորոգումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եւրոպական երկիրները Օսմանեան կայսրութեան մէջ իրենց տնտեսական շահերը պահպանելու համար, սուլթանին կը պարտադրեն բարենորոգումներ (թանզիմաթ) կատարել, որպէսզի կարգաւորուի եւ պահպանուի կայսրութեան ներքին կեանքը։ 1839 եւ 1856 թուականներուն յաջորդաբար Հաթթը Շերիֆը եւ Հաթթը Հիւմայունը կը հռչակուին, որոնք կայսրութեան տարածքին մէջ բնակող հպատակներուն ազատութիւն եւ իրաւունքներու հաւասարութիւն կը խոստանային։

Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւն (կողքը)

Զարթօնք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պատմական Հայաստանի հողերէն դուրս կազմուած գաղութները՝ Պարսկաստանի, Հնդկաստանի, Վենետիկի, Վիեննայի, Թիֆլիսի, Պոլսոյ, Մոսկուայի, իրենց վանք-դպրոցներով, վարժարաններով ու հրատարակութիւններով կը լուսաւորեն, կ՛արթնցնեն հայ երիտասարդն ու ժողովուրդը։

Օսմանեան կայսրութեան մէջ կարգ մը հայկական դպրոցներ հայ մտքի զարթօնքին մեծ դեր կ՛ունենան, ինչպէս օրինակ՝ Իզմիրի (Զմիւռնիոյ) Մեսրոպեան վարժարանը հիմնուած 1775, Հռիփսիմեան Աղջկանց Դպրատունը, Պոլսոյ մէջ 1790-ական թուականներէն հիմնուած թաղային դպրոցները եւ Սկիւտարի Ճեմարանը (հիմնուած 1838-ին)։

Իսկ հայ ժողովուրդի բնօրրան Արեւմտահայաստանի մէջ 1858-էն ետք կը հիմնուին արդիական կրթական հաստատութիւններ, ինչպէս՝ Խրիմեան Հայրիկէն հիմնուած Վարագայ Ժառանգաւորաց վարժարանը (1858) , 1863-ին Մշոյ Սուրբ Կարապետի Ժառանգաւորաց ուսումնարանը։

Հայ գրական լեզուն՝ գրաբարը, տեղի կու տայ խօսակցական լեզուին։ Առաջին Խաչատուր Աբովեանն է որ իր գրութիւններուն մէջ կը գործածէ պարզ ժողովուրդին կողմէն գործածուած հայերէնը։

Արեւմտահայ մտաւորականներու ջանքերով, 1863-ին Սուլթանը կը վաւերացնէ Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւնը։

Հայկական Հարցը միջազգային սեղանին վրայ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ռուսերը կը շարունակեն աստիճանաբար իրենց յառաջխաղացքը դէպի հարաւ՝ հարաւ-արեւմուտք (Պալքանեան թերակղզի) եւ հարաւ-արեւելք (հարաւային Կովկաս): Իրենց զօրքին մէկ մասը,  հրամանատարութեամբ հայազգի զօրավարներ Լորիս Մելիքովի, Ղուկասովի եւ Լազարեւի կը գրաւէ Կարսը եւ Կարինը (Էրզրում): Այս պատերազմներէն ետք, 1878 Փետրուարին Սան Ստեֆանոյի մէջ՝ Պոլսոյ հիւսիս արեւմտեան արուարձան, կը կնքուի զինադադարի պայմանագիրը:

Սան Ստեֆանոյի պայմանագիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Պերլինի վեհաժողովի մասնակից պետութիւններուն ներկայացուցիչները

Պայմանագրին 16-րդ յօդուածը (պարբերութիւնը) կ’ըսէ թէ․- «Սուլթանը կը խոստանայ պահպանել հայերու ապահովութիւնը չերքէզներու եւ քիւրտերու յարձակումներուն դէմ եւ անմիջապէս բարենորոգումներ կատարել հայկական նահանգերէն ներս»։   Նաեւ, զօրավար Լորիս Մելիքով իր զօրքով պիտի մնայ Կարին եւ Արեւմտեան Հայաստանի արեւելեան մասի կարգ մը հողեր կը միանան Ռուսիոյ: Առաջին անգամն է որ նորագոյն պատմութեան միջազգային թուղթերու մէջ հայկական հարցը կը նշուի «Հայաստան» եւ «հայեր» անուններով։

Պերլինի վեհաժողով[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սակայն Եւրոպայի «Մեծ ուժերը»՝ Անգլիա եւ Աւստրոյ-Հունգարիա, մտահոգ Ռուսիոյ դէպի հարաւ յառաջխաղացքէն, Պերլինի մէջ, Յունիս 1, 1878-ին Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի վերատեսման ժողով կը հրաւիրեն։ Այս ժողովին, Հայկական Հարցը երկրորդական կը համարուի եւ 61-րդ յօդուածին մէջ «Հայաստան» բառը կը փոխարինուի «Հայկական մարզեր» եւ «Հայաբնակ վայրեր» բառակապակցութիւններով։ Այս ժողովին հայկական պատուիրակութիւնը կը գլխաւորէ Խրիմեան Հայրիկ։

Ազատագրական Պայքար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եւրոպական պետութիւնները մերթ ընդ մերթ «յիշեցնող գրութիւն»ներ կը ներկայացնեն Սուլթանին, յիշեցնելու համար չեղած հայկական բարենորոգումները․ սակայն ապարդիւն։ 19-դր դարու կէսերէն ետք հայկական հարցին կապակցութեամբ կ՛առաջանան հայկական կազմակերպութիւններ, մտաւորական եւ զինեալ խմբակներ, որոնք կը զարգանան եւ կը կազմեն կուսակցութիւններ։ Սուլթանը կը շարունակէ իր հայկական հողերը հայերէ պարպելէ քաղաքականութիւնը`հալածանքներ, ծանր տուրքեր։ Հայութիւնը կը սկսի ինքնավարութիւն, ազատութիւն պահանջել։

Քաղաքական խմբաւորումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խրիմեան Հայրիկի եւ Ներսէս Վարժապետեանի քաջալերանքով Արեւմտահայաստանի, Արեւելահայաստանի եւ Ռուսիոյ կայսրութեան տարածքին մէջ՝ «Դէպի Երկիր» նշանաբանով, կը ստեղծուին կրթադաստիարակչական խմբակներ, միութիւններ, ընկերութիւններ եւ կազմակերպութիւններ՝ նաեւ յեղափոխական գաղափարներով (կը զուգադիպին Զարթօնքի շրջանին)։ Անոնք առաջին հերթին կրթադաստիարակչական եւ հայ մտքի լուսաւորութեան տարածման նպատակը կ՛ունենան եւ ընդհանրապէս գաղտի կը գործեն։ Հարկ է յիշուին՝

Պոլիս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ազգանուէր Հայուհիաց Ընկերութիւն (1879), Դպրոցասէր Տիկնաց Ընկերութիւն (1879), Արարատեան Ընկերութիւն Հայոց (1880), Միացեալ Ընկերութիւն (Դպրասիրաց Արեւելեան Ընկերութեան եւ Կիլիկեան Ընկերութեան (1880) միաձուլման արդիւնք)։

Վասպուրական[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միութիւն ի Փրկութիւն (1872), Սեւ Խաչ (1878), Յառաջդիմական Միութիւն, Քաղաքական Ակումբ, Զինակիր Ընկերութիւն (1878-1882

Տարօն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տարօնը Վասպուրականին նման, յեղափոխական կեդրոններէն մէկը կ՛ըլլայ գլխաւորաբար իր Մշոյ Ազգային Կեդրոնական վարժարանով (1878

Կարին (Էրզրում)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թատերական եւ Վանդանանք ընկերութիւնները (1878)։ Պաշտպան հայրենեաց (1881 Մայիս)* (կամ՝ Գաղտնի Ընկերութիւն Բարձր Հայոց) յեղափոխական ընկերութիւնը։

  • Պաշտպան հայրենեաց․ ընկերութիւնը կը գործէ խիստ գաղտնի, սակայն անդամները կը մատնուին ու կը ձերբակալուին։ Անոնց բանտարկութեան եւ դատավարտման արձագանը երրոպայի մէջ մեծ ծաւալ կ՛առնէ, իսկ Օսմանեան Կայսրութեան մէջ հայերու առաջին քաղաքական դատավարտութիւնն է։
Արեւելահայաստան եւ ռուսական կայսրութեան տարածք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բարենպատակ Ընկերութիւն (1869-Կիւմրի կամ Ալեքսատրապոլ), Հայրենեաց Սիրոյ Գրասենեակ (1874-Մեծ Ղարաքիլիսէ), Ուժ կազմակերպութիւն (1880-Շուշի

«Մշակ» թերթի հոսանքը (1872-Թիֆլիս)։ Հայ մտաւորականներ կը կազմեն հայկական խմբակցութիւն մը, որ թերթեր կը հրատարակէ («Մունետիկ» եւ «Հայրենասէր Ձայներ») թռուցիկներ կը ցրուէ։ 1887-ին Քրիստափոր Միքայէլեան եւ Ստեփան Զորեան (Ռոստոմ) կը փորձեն հիմնել գաղտնի տպարան մը, որպէսզի յեղափոխական միտքեր տարածեն, սակայն չեն յաջողիր եւ 1889-ին կը կազմեն Երիտասարդ Հայաստանը (Դրօշակ յեղափոխական խմբակ)։ 1882 Ներսէս Աբէլեան կը հիմնէ Հայրենասէրների Միութիւնը։

Կուսակցութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ժողովրդագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մշակոյթ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական եկեղեցին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական եկեղեցին իր ծագման շրջանին, կ՛ունենայ կեդրոն Վաղարշապատը։ Անոր Մայր եկեղեցին՝ Սուրբ Էջմիածինն է։ Բագրատունիներու թագաւորութեան օրերուն, հայ եկեղեցւոյ կեդրոնը Անի մայրաքաղաքը կը փոխադրուի։ Անիի անկումէն ետք հայկական եկեղեցուոյ կեդրոնը Պատմական Հայաստանի հողերէն դուրս կը բերուի ու 1066 Փոքր Հայքի Ծամնդաւ շրջանը կը փոխադրուի։ Իսկ Կիլիկիոյ հայկական իշխանութեան շրջանին՝ 1147, Հռոմկլա բերդը, ուր կը մնայ մօտաւորապէս 150 տարի։ 1203 կը փոխադրուի Կիլիկիոյ մայրաքաղաք՝ Սիս, ուր կը մնայ Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութեան անկումէն ետքն ալ, մինչեւ 1441 թուականին, երբ կը վերահաստատուի Սուրբ Էջմիածնի մէջ։ Սակայն Սիսի կաթողիկոսութիւնը կը շարունակէ ծառայել Կիլիկիոյ հայութեան մինչեւ Ա․ Համաշխարհային Պատերազմը եւ անոր աւարտին կը փոխադրուի Լիբանանի Անթիլիասի շրջանը, ուր եւ մինչեւ այսօր կը ծառայէ Միջին Արեւելքի եւ Սփիւռքի հայկական գաղութներուն մեծ մասին։

Էջմիածնի Մայր Տաճարը

638 Էջմիածնի կաթողիկոսութեան որոշումով կը հիմնուի Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւնը, իբրեւ հետեւանք հայ եւ յոյն ուղղափառ եկեղեցիներու մրցակցութեան։

1113 կը հիմնուի (Արծրունիներու Վասպուրականի թագաւորութեան ժամանակ) Աղթամարի կաթողիկոսութիւնը, որ կը պահպանէ իր ինքնուրոյն վիճակը մինչեւ 1895 երբ կը դադրի գործելէ համիտեան ջարդերուն պատճառով։ Սեֆեւեաններու գերիշխանութեան ժամանակ, Կաթողիկոսութիւնը Էջմիածնի Մայր Աթոռին ենթակայ կը դառնայ։

1461 Օսմանցիներու Մեհմէտ Ֆաթիհ սուլթանը կը հիմնէ Պոլսոյ Հայկական Պատրիարքութիւնը, որ տարիներուն ընթացքին Օսմանեան Կայսրութեան մէջ ապրող հայերուն կրօնական բարձրագոյն իշխանութիւնը կը հանդիսանայ։

17-րդ դարուն, երբ Հայաստանը կը բաժնուի օսմանցիներուն եւ սեֆեւեաններուն միջեւ, Սուրբ Էջմիածինը Պարսկական Կայսրութեան ենթակայ կը դառնայ։

Սուրբ Էջմիածնի Մայր Աթոռի հոգեւոր պետը՝ Կաթողիկոսը, կը կրէ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս տիտղոսը, որ Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուոյ հոգեւոր եւ նուիրապետական գերագոյն իշխանութիւնն է։


Հայաստանի մայրաքաղաքները
Հայաստանի Հանրապետութեան( Արեւելեան Հայաստան) պատկերը՝ նկարահանուած ՆԱՍԱ-յի (ԱՄՆ) արբանեակէն։

Հայաստանի մեծ քաղաքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Երեւան 1.093.499
  2. Կիւմրի 148.383
  3. Վանաձոր 101.099
  4. Հրազդան 63,400
  5. Աբովեան 60,600
  6. Վաղարշապատ 49.514
  7. Կապան 46,500
  8. Արմաւիր 45,100
  9. Հրազդան 40.796
  10. Արտաշատ 35,100
  11. Աշտարակ 29,800
  12. Գորիս 20.000

[5] [6] [7] [8] [9] [10][11] [12] [13] [14] [15] [16] [17] [18] [19] [20] [21] [22] [23] [24] [25] [26] [27] [28] [29] [30] [31] [32] [33] [34] [35] [36] [37] [38] [39] [40] [41] [42] [43]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «Հայոց Պատմություն», Է․Լ․ Դանիէլեան, Ա․Ա․Մելքոնեան - Երեւան-2008
  2. «Մեր Պատմութիւնը», Կարօ Մոմճեան, դասագիրքերու շարք, Լոս Անճելես, 1997
  3. «Հայ Դատ», Ռուբինա Փիրումեան, Երկրորդականի Հայոց Պատմութեան եռահատոր դասագիրքերու շարք, Լոս Անճելըս 2002,
  4. «The Armenian Crisis and the Rule of the Turk». Frederick Davis Greene, London - Hodder and Stoughton Publishing, 1895

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ներսէս Վարժապետեան

Զապել Ասատուր

Դպրոցասէր Տիկնաց Վարժարան

Սրբուհի Տիւսաբ

Մկրտիչ Փորթուգալեան

Մաղաքիա Արքեպիսկոպոս Օրմանեան

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Լեո, Երկերի ժողովածոյ, հ. 1, Երեւան։
  2. Հ․ Գ․ Ժամկոչյան «Հայոց պատմություն
  3. Ծ. Պ. Աղայեան. «Հայ ժողովրդի պատմութեան նկարազարդ ակնարկներ» էջ 15-21:
  4. Ծ. Պ. Աղայեան. «Հայ ժողովրդի պատմութեան նկարազարդ ակնարկներ» էջ 31-37:
  5. Ժամանակագրութիւն հայ.՝ 
  6. armgeo - Հայաստանի Աշխարհագրութիւն հայ.՝ 
  7. Հայաստանի եւ Եւրոպական Միութեան յարաբերութիւնները (ֆր.)
  8. Հայաստանի մերձեցումը Եւրոպական Միութեան․ ձեւերը(անգլերէն)
  9. larousse հանրագիտարան․ Հայաստան, Արմենի (ֆր.)
  10. Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ, «Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրություն» (անգլերէն)06.12.2015
  11. CIA. Միջին Արեւելք՝ Հայաստան հայ.՝ 
  12. hymnsandchants․ Հայաստան
  13. Azat or Archive - Հայաստան՝ ծիրանի երկիր. ծիրանի պատմութիւնը եւ օտարալեզու անուանումները 22 June 2015
  14. Առլի թանգարան․ Հնադարեան Հայաստանի փառաւորութիւնը (ֆր.)
  15. Զարթօնք օրաթերթ, «Հայոց Ցեղասպանութեան Վերջին Վարկածը (Պահպանե՛նք Մեր Վերջին բեկոր՝ 10% Հայաստանը)»․ ․․․«Էնմերքարը եւ Արատտայի տէրը» Կորիւն Լ․ Քեհեայեան, 24-9-2019, էջ 3
  16. [http://lraber.asj-oa.am/3585/1/1990-7(69).pdf Լրաբեր․ ՇՈՒՄԵՐԱԿԱՆ ԷՊՈՍԻ ԱՐԱՏՏԱ ԵՐԿՐԻ ՏԵՂԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ Ա. է. ՄՈ4ՍԻՍՅԱՆ,հայ.՝  ]
  17. Զօրաց քարեր
  18. Հայկական Հանրագիտարան, Բագրատունիներ հայ.՝ 
  19. Լուսաւոր Աւետիս․ Հայ Վաճառականներու Դերը Մետաքսի Ճամբուն Վրայ. Պատմական Ակնարկ․ 18-1-2018
  20. Թոնդրակեան շարժում․ Արեւմտահայաստանի եւ արեւմտահայութեան հարցերուուսումնասիրութեան կեդրոն հայ.՝ 
  21. «Պաւղիկեան շարժման ծագումը եւ անոր զարգացումը Հայաստանի եւ Բիւզանդիոնի արեւելեան նահանգներուն մէջ (The Paulician Heresy: A Study of the Origin and Development of Paulicianism in Armenia and the Eastern Provinces of the Byzantine Empire)» Կարսոյեան նինա
  22. Հայաստանի Հանրապետութեան Արտաքին Գործերու Նախարարութիւն․ Պատմութիւն
  23. Շահ Աբասի բռնագաղթը, 21-1-2020 հայ.՝ 
  24. Կիլիկիոյ Սուրբ Աթոռը
  25. DASARAN. Կոստանտնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն հայ.՝ 
  26. Հայերը Հնդկաստանում, Կամսար Աւետիսեան հայ.՝ 
  27. Հայերը Հնդկաստանում, Փամջամեան Սահա - Լոնտոն
  28. Dasaran - ռուս թրքական պատերզմներ
  29. Հայկական Ուսումնասիրութիւններու Անի Կեդրոն․ Թիւրքմէնչայի դաշնագիրը
  30. Լուսաւոր Աւետիս - ՅՈՒՇԱՏԵՏՐ․ Ջաւախքի հայութեան ժամանակակից պատմութեան սկզբնաւորումը,23 Յուլիս 1828
  31. 30 Մարտ 1863. Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւն, 30 Մարտ 2017, Ն․
  32. ԱԶԳԱՅԻՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅՈՑ, ԳՐԻԳՈՐ ԹԱՆԱՆՅԱՆ հայ.՝ 
  33. հայկական հետազօտութիւններու հիմնարկ․ Հայոց պատմութիւն, Սան Ստեֆանոյի պայմանագիր հայ.՝ 
  34. Հայրենիք շաբաթաթերթ, 135 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ .- ԽՐԻՄԵԱՆ ՀԱՅՐԻԿ ԵՒ ՊԵՐԼԻՆԻ ՎԵՀԱԺՈՂՈՎԸ, ՀԱՄՕ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ 2-1-2014
  35. Սուլթան ԱպտուլլՀամիտի կեանքը(անգլերէն)
  36. cia Գրադարան, հրատարակութիւններ Հայաստան (անգլերէն)
  37. 1836թ. եկեղեցական կանոնադրութիւնը հայ.՝ 
  38. ՄԱՏՐ ԱԹՈՌ ՍՈԻՐՌ ԷՋՄԻԱԾՆԻ ԳԵՐԱԳՈՅՆ ՀՈԳԵՒՈՐ ԽՈՐՀՐԴԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ 60-ԱՄԵԱԿԸ հայ.՝ 
  39. Ազդակ օրաթերթ - Վարագայ Վանքին Ժառանգաւորաց Վարժարանը Եւ «Արծուի Վասպուրական»-ը, ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ, Սեպտ․ 16, 2018
  40. Ձայն մը հնչեց - Շարժում հայրենեաց Կարնոյ
  41. Ազատ Օր - Դեկտեմբեր 1882․ Հայ Յեղափոխական Շարժման կայծերը բոցավառեցան Կարինէն՝ «Ձայնը հնչեց Էրզրումի հայոց լեռներէն» Ն., 4 Դեկտեմբեր 2017
  42. Երիտասարդ Հայաստան (կազմակերպութիւն)հայ.՝ 
  43. Ներսէս Աբէլեան հայ.՝ 

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Եւրոպական Խորհուրդ(անգլերէն)
  2. Պեհիստունի արձանագրութիւն(անգլերէն)
  3. Ոսկէ գեղմը(անգլերէն)
  4. Հայեր
  5. Արղոնաւթեսներուն արշաւանքը(անգլերէն)
  6. Միլիսիոս Հեքաթէոս(յուն.)
  7. Նահանջ Բիւրուն, Քսենոֆոն(անգլերէն)
  8. Անի Կամախհայ.՝ 
  9. Անթուան Ժան Սէն Մարթէն(անգլերէն)
  10. Հանիպալ(անգլերէն)
  11. Մանանաղի գաւառ․Արեւմտահայաստանի եւ արեւմտահայութեան հարցերու ուսումնասիրութեան կեդրոնհայ.՝ 
  12. Մանազկերտի ճակատամարտը, 1071Քիւչուկ Քայնարճըի դաշինք
  13. Թիմուրլէնկ(անգլերէն)
  14. Քիւչուկ Քայնարճըի դաշինք(յուն.)
  15. Հաթթը Շերիֆ(անգլերէն)
  16. Հաթթը Հիւմայուն(անգլերէն)
  17. Ակունք․ Գիտական յօդուածների ժողովածու․ թիւ 1 (13) հայ.՝ 
  18. Հնդկաստանի մարդասիրական ճեմարանը, Կալկաթահայ.՝ 
  19. Մուրատ Ռափայէլեան վարժարան
  20. Պաշտպան Հայրենեաց հայ.՝