Խոսրով Դ.

Խոսրով Դ
Մեծ Հայքի Արքայ
Իշխանութիւն	385–388, 414–415 թթ.
Ծնած է՝	4-րդ դար
Մահացած է՝	415
Վախճանի վայր	Վաղարշապատ
Յաջորդող	Վռամշապուհ, Շապուհ Պարսիկ
Տոհմ	Արշակունիներ
գերիշխան
Հայր	Վարազդատ

Խոսրով Դ (ծն. թ. անյայտ - մօտ 415), Մեծ Հայքի Արշակունի թագաւոր 385 - 388 թուականներուն եւ 414 թ.-էն։ Արշակ Գ. թագաւորի խնամակալ Մանուէլ Մամիկոնեանի մահէն ետք, հայ նախարարներու պահանջով, Պարսից Շապուհ III արքան հայոց գահին բարձրացուց պատանի Խոսրովը՝ անոր կնութեան տալով իր քոյր Զրվանդուխտը եւ խնամակալ կարգելով պարսիկ իշխանը Զիկ տոհմէն։

Արշակ Գ. դիմեց կայսր Թէոդոսիոս I Մեծի օգնութեան՝ իր գահակալական իրաւունքը վերականգնելու համար։ Սակայն Թէոդոսիոսը եւ Շապուհը Հայաստանը բաժնեցին (387) միմեանց միջեւ. պարսկական մասին մէջ (ըստ Պրոկոպիոս Կեսարացիի՝ մօտ 80%-ը) իշխեց Խոսրովը, հռոմէականին մէջ՝ (մօտ 20%-ը) Արշակ Գ.։ Շապուհ III-ի մահէն (388) ետք Պարսից արքունիքը Խոսրովը կանչեց Տիզբոն եւ Հայոց պետական միասնութիւնը վերականգնելու ամբաստանութեամբ բանտարկեց Անհուշ բերդին մէջ։ Խոսրովը բանտէն ազատեցաւ եւ երկրորդ անգամ գահ բարձրացաւ հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթեւի միջնորդութեամբ՝ իր եղբայր Վռամշապուհ թագաւորի մահէն ետք։

Գահակալութիւն

Խոսրով Դ.-ի գահակալութիւնը «Բուզանդարան պատմութիւնք»-ին մէջ կը տեղադրուի նախքան Հայաստանի պաշտօնական բաժանումը՝ 387 թուականին, մինչդեռ Մովսէս Խորենացիի պատմութիւնը զայն կը դնէ այդ իրադարձութենէն ետք։ Ենթադրաբար ատիկա տեղի ունեցած է Վաղարշակի (Վաղարշակ՝ Վաղարշ) մահէն ետք, որ իր եղբօր՝ Արշակ Գ.-ի հետ միասին համաթագաւոր էր Հայաստանի մէջ՝ Մանուէլ Մամիկոնեանի խնամակալութեան ներքոյ։

Ըստ Նինա Գարսոյեանի՝ Հայաստանի փաստացի բաժանումը, հաւանաբար, արդէն տեղի ունեցած էր 384/385 թուականներուն․ այդ ատեն Մանուէլը մահացաւ, Արշակը պարսկամէտ հայ նախարարներու կողմէ ստիպուած փախաւ արեւմուտք՝ Եկեղեաց, եւ Խոսրովը նշանակուեցաւ Հայաստանի արեւելեան մասի թագաւոր՝ պարսիկ դաստիարակով մը։ 387 թուականի բաժանումը պաշտօնապէս ձեւակերպուեցաւ Ակիլիսենէի (Եկեղեաց) հաշտութեամբ․ նոր սահմանը հիւսիսէն հարաւ կը ձգուէր Կարինէն (ներկայիս՝ Էրզրում) արեւելք գտնուող կէտէն մինչեւ Միջագետք՝ Մծբինէն արեւմուտք։ Խոսրով Դ. իր թագաւորութեան սահմաններուն մէջ պահեց Արշակունեաց մայրաքաղաքներ Արտաշատն ու Դուինը, մինչդեռ Արշակ Գ. կ՚իշխէր արեւմտեան՝ հռոմէական վերահսկողութեան տակ գտնուող Եկեղեաց գաւառին մէջ՝ մինչեւ իր մահը՝ մօտաւորապէս 390 թուականին։

Հայաստանի բաժանումէն ետք սկսաւ Արշակունեաց հարստութեան վերջնական փուլը։ Սասանեան արքայ Շապուհ Գ. իր քոյրը՝ Զրուանդուխտը, կնութեան տուաւ Խոսրով Դ.-ին, ինչպէս նաեւ մեծ զօրք տրամադրեց Հայաստանի պաշտպանութեան համար եւ դաստիարակ մը՝ Զիկ տոհմէն։ Խոսրովը իշխեց մօտ հինգ տարի՝ մինչեւ 389 թուականը, երբ հայ նախարարները զինք մեղադրեցին Հռոմի հետ դաւադրութեան մէջ, գահընկեց ըրին ու աքսորեցին Իրան։ Անոր փոխարէն Հայաստանի թագաւոր նշանակուեցաւ իր եղբայրը՝ Վռամշապուհը։

Մովսէս Խորենացի կը յաւելու, որ Խոսրովի գահազրկման պատճառը նաեւ այն էր, որ ան առանց Սասանեաններու համաձայնութեան՝ կաթողիկոս նշանակած էր Սահակ Ա. Պարթեւը։ Խորենացիի վկայութեամբ՝ ան բանտարկուած էր Խուժիստանի «Անյուշ բերդ»-ին մէջ։ Վռամշապուհի մահէն ետք, Խոսրովը ազատ արձակուեցաւ աքսորէն եւ վերահաստատուեցաւ գահին՝ 414 կամ 417 թուականին։ Ըստ Խորենացիի՝ ասիկա տեղի ունեցաւ այն բանէն ետք, երբ Սահակ կաթողիկոսը այցելեց Սասանեան արքայ Յազկերտ Ա.-ի արքունիքը՝ Խոսրովի ազատումը խնդրելու համար։

Սակայն Խոսրովը ատկէ շատ չանցած մահացաւ (ութ ամիս ետք՝ ըստ Ղազար Փարպեցիի, մէկ տարի ետք՝ ըստ Խորենացիի)՝ 415 կամ 418 թուականին։ Անոր մահէն ետք, կարճ ժամանակով հաստատուեցաւ Սասանեաններու ուղղակի կառավարումը՝ Յազկերտի որդի Շապուհի կողմէ, սակայն 422 թուականին Հայաստանի թագաւոր նշանակուեցաւ Վռամշապուհի որդին՝ Արտաշէս Դ.-ն։

Թէեւ Խոսրով Դ. երկար չիշխեց, անոր օրով սկսաւ գործընթաց մը, որ հետագային յանգեցուց հայ գիրերու գիւտին։ Իր եղբայրը՝ Վռամշապուհը, շարունակեց Խոսրովի եւ Սահակ Պարթեւի սկսած եկեղեցաշինական ու լուսաւորչական ծրագիրները։

«Անյուշ բերդին» խորհուրդը

«Անյուշ բերդը» (Անյուշ ամրոց կամ Անդմըշ) պարզապէս բանտ մը չէր։ Անիկա Սասանեան Պարսկաստանի ամէնախիստ ու սարսափելի բանտերէն մէկն էր, ուր արգիլուած էր նոյնիսկ արտասանել բանտարկեալին անունը (այս պատճառով ալ կոչուած է «Անյուշ»)։

Հոն նախապէս բանտարկուած ու մահացած էր նաեւ Արշակ Բ. թագաւորը։ Այն իրողութիւնը, որ Խոսրովը տարիներ ետք ազատ արձակուեցաւ այդտեղէն, պատմութեան մէջ եզակի դէպք մըն էր։

Նշումներ

• Արշակ Գ.-ի մահէն ետք հռոմէական մասին մէջ կառավարիչ կը նշանակուի Խոսրով Դ.-ն։ Սասանեան Պարսկաստանի մէջ հայ նախարարները կը կոչուէին մարզպան, իսկ Հռոմէական կայսրութեան մէջ սովորական նահանգներ (պրովինցիաներ) էին։ Խորենացի կը նշէ, որ Խոսրով հռոմէական մասին մէջ Հայաստանի կառավարիչ նշանակուած է Արշակի մահէն ետք։
• Խորենացի կը նշէ, որ Արշակի եւ Խոսրովի միջեւ պատերազմ կ՚ընթանար։ Յակոբ Մանանդեան նոյնպէս կը նշէ անոնց միջեւ եղած պատերազմին մասին։ Այս պատերազմին մասին կը յիշատակէ նաեւ Ղազար Փարպեցին, որուն պատմութիւնը կը հասնի մինչեւ 485 թուական։
• Խորենացի նաեւ կը նշէ այն ժամանակաշրջանը, երբ Հայաստան կը գտնուէր Պ. Ամատունին. ան մահացաւ այն ընթացքին, երբ Արշակ կը գտնուէր Անյուշ բերդին մէջ։