Jump to content

Կապադովկիա

Coordinates: 38°40′N 34°51′E / 38.667°N 34.850°E / 38.667; 34.850

Գամիրք
Ուչհիսար բերդը

Գամիրք կամ Կապադովկիա[1] (յուն․՝ Καππαδοκία, լատ.՝ Cappadocia, թրք.՝ Kapadokya, պարս․՝ کاپادوکیه, հին պարսկ․՝ Huw-aspa-dahyu — «Գեղեցիկ ձիերու երկիր»), պատմական երկրամաս Փոքր Ասիոյ արեւելքը, ներկայիս Թուրքիոյ տարածքին։ Հայկական հնագոյն աղբիւրներուն մէջ կը յիշատակուի իբրեւ Գամիրք, իսկ Աստուածաշունչին մէջ՝ իբրեւ Գամեր/Գոմեր։ Ըստ Մովսէս Խորենացիի, Գամիրքը (Կապադովկիան) նուաճուած եւ միացուած էր Հայոց թագաւորութեան Հայկազեան Արամի կողմէ, որ հրամայած է տեղւոյն բնակչութեան սորվիլ հայերէն։

Աշխարհագրական դիրք

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Ծոփք-Կոմմագենէի թագաւորութիւնը

Ժամանակի ընթացքին Կապադովկիոյ սահմանները նկատելիօրէն փոխուած են։ Թագաւորական շրջանին (Ն.Ք. IV-I դարերուն) Կապադովկիան հարաւէն սահմանակից էր Կիլիկիոյ (բաժնուած էին իրարմէ Տաւրոսի լեռներով), հարաւ-արեւելքէն՝ Կոմագենէին, արեւելքէն՝ Ծոփքի եւ ապա Մեծ Հայքի թագաւորութիւններուն։ Սահմանը հայ-հռոմէական առաջին պատերազմէն առաջ կ'անցնի Եփրատի եւ Հալիսի ջրբաժան լեռներով՝ Եփրատ գետէն տասնեակ քիլոմեթրերով դէպի արեւմուտք, իսկ այդ պատերազմի նախօրէին կ'անցնի Եփրատ գետով), հիւսիս-արեւելքէն՝ Փոքր Հայքին, հիւսիսէն՝ Պոնտոսին, արեւմուտքէն՝ Գաղաթիային եւ Լիկաոնիային։ Տարբեր ժամանակներու մէջ Կապադովկիայի սահմանները հիւսիսէն հասած են մինչեւ Սեւ ծով՝ ընդգրկելով, այսպէս կոչուած, Կապադովկիական Պոնտոսը։ Ժամանակակից Թուրքիոյ մէջ Կապադովկիա անուան տակ կը հասկցուի շատ աւելի փոքր տարածք՝ Նեվշեհիր նահանգը։

Կապադովկիոյ պատմական մայրաքաղաքը Մաժաք քաղաքն է, որ հռոմէական շրջանին (Ն.Ք. Ա. դար) վերանուանուած է Կեսարիա։ Ներկայիս այն մեծ քաղաք է Թուրքիոյ մէջ՝ անուան աղաւաղուած Կայսերու տարբերակով։

Ստուգաբանութիւն[2]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հին եկեղեցիի մը ճակատը, որ կը կոչուի Աչըք Սարայ (Açık Saray, բառացի՝ «Բաց Պալատ»), փորագրուած ձորի պատերուն մէջ՝ Կիւլշեհիր, Կապադովկիա։

Կապադովկիա անուան ամէնավաղ արձանագրութիւնը (թրքերէն՝ Kapadokya, հին յունարէն՝ Καππαδοκία, դասական ասորերէն՝ ܩܦܘդܩիա, հին պարսկերէն՝ Katpatuka, խեթերէն՝ Katapeda, հայերէն՝ Կապադովկիա) կը թուագրուի Ք.Ա. վեցերորդ դարու վերջաւորութեամբ, երբ անիկա կը յայտնուի վաղ Աքեմենեան երկու կայսրերու՝ Դարեհ Մեծի եւ Քսերքսես Ա.-ի եռալեզու արձանագրութիւններուն մէջ, իբրեւ երկիրներէն (հին պարսկերէն՝ dahyu-) մէկը։ Երկիրներու այս ցանկերուն մէջ հին պարսկական անունն է Katpatuka։ Առաջարկուած էր, որ Kat-patuka-ն յառաջացած է լուվիերէնէն՝ նշանակելով «Ստորին Երկիր»[3]։

Յաջորդող հետազօտութիւնները ցոյց կու տան, որ katta մակբայը, որ կը նշանակէ «վար, ներքեւ», բացառապէս խեթերէն է, մինչդեռ անոր լուվիական համարժէքն է zanta-ն։ Հետեւաբար, այս առաջարկի վերջին փոփոխութիւնը իբրեւ մեկնակէտ կը նկատէ խեթական katta peda-ն (բառացի՝ «ներքեւի վայր»), որմէ զարգացած է Կապադովկիա տեղանունը[4]։

Աւելի կանուխ առաջարկուած ստուգաբանութիւնը պարսկական Hu-apa-dahyu («Լաւ ձիերու երկիր») ձեւէն, դժուար թէ կարենայ համապատասխանել Kat-patuka-ի հնչիւնական ձեւին։ Անցեալին առաջարկուած են նաեւ քանի մը այլ ստուգաբանութիւններ[5]։

Հերոդոտոս գրած է, թէ Կապադովկիացիներուն այդ անունը տուած են պարսիկները, մինչդեռ յոյները զանոնք կը կոչէին «Սպիտակ Ասորիներ» (Leucosyri), որոնք ամենայն հաւանականութեամբ խեթերու սերունդներն էին։ Անոր յիշատակած Կապադովկիական ցեղերէն մէկն է մոսքերը (Moschoi), որոնք Փլավիոս Յովսեփոս կը կապէ աստուածաշնչական կերպար Մոսոքի (Յաբեթի որդիին) հետ. «իսկ մոսոքենացիները հիմնադրուած են Մոսոքի կողմէ. հիմա անոնք Կապադովկիացիներ են» (Հրէական Հնախօսութիւն Ա:6)։

Պարսկական Կայսրութեան ուշ շրջանի թագաւորներուն օրով, Կապադովկիան բաժնուեցաւ երկու սատրապութիւններու կամ կառավարութիւններու, որոնցմէ մէկը կը ներառէր կեդրոնական եւ ներքին մասը (որուն համար յոյն աշխարհագիրները շարունակեցին գործածել Կապադովկիա անունը), իսկ միւսը կոչուեցաւ Պոնտոս։ Այս բաժանումը արդէն իսկ տեղի ունեցած էր Քսենոփոնի ժամանակաշրջանէն առաջ։ Պարսկական կառավարութեան անկումէն ետք, երկու նահանգները շարունակեցին մնալ առանձին, տարբերութիւնը պահպանուեցաւ, եւ Կապադովկիա անունը սահմանափակուեցաւ միայն ներքին նահանգով (երբեմն կոչուած՝ Մեծ Կապադովկիա), որ միայն պիտի ըլլայ այս յօդուածի կեդրոնացումը[6]։

Կապադովկիոյ թագաւորութիւնը դեռ գոյութիւն ունէր Ստրաբոնի ժամանակաշրջանին (Ք.Ա. մօտ 64 – Ք.Ե. մօտ 24)՝ իբրեւ անուանապէս անկախ պետութիւն։ Կիլիկիա էր այն շրջանին անունը, ուր կը գտնուէր ամբողջ երկրի մայրաքաղաքը՝ Կեսարիան։ Կապադովկիոյ միակ երկու քաղաքները, որոնք Ստրաբոնի կողմէ արժանի համարուեցան այդ անուանումին, Կեսարիան էր (սկզբնապէս ծանօթ իբրեւ Մաժաք) եւ Տիանան, որ հեռու չէր Տաւրոսի լեռնաշղթայի ստորոտէն[7]։

Աշխարհագրութիւն եւ կլիմայ[8]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հեքիաթային բուրգեր (կամ՝ փէրիներու տնակներ) Ուչհիսարի մէջ, Կապադովկիա։

Կապադովկիան կը գտնուի Կեդրոնական Անատոլիոյ մէջ՝ ներկայիս Թուրքիոյ սիրտին մէջ։ Տեղանքը կազմուած է աւելի քան 1000 մեթր բարձրութիւն ունեցող սարահարթէ մը, որ ծակծկուած է հրաբխային գագաթներով. Էրճիյես լեռը (հին Արգէոս)՝ Կեսարիոյ մօտ, ամէնաբարձրն է՝ 3916 մեթր։ Պատմական Կապադովկիոյ սահմանները անորոշ են, յատկապէս դէպի արեւմուտք[9]։

Դէպի հարաւ, Տաւրոսի լեռները կը կազմեն Կիլիկիոյ հետ սահմանը եւ Կապադովկիան կը բաժնեն Միջերկրական ծովէն։ Դէպի արեւմուտք, Կապադովկիան սահմանակից է պատմական շրջաններու՝ հարաւ-արեւմուտքէն՝ Լիկաոնիոյ, իսկ հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Գաղատիոյ (Գալաթիա)։ Իր ցամաքային դիրքին եւ բարձր դիրքին պատճառով, Կապադովկիան ունի ակնայայտ ցամաքային կլիմայ՝ տաք ու չոր ամառներով եւ պաղ ու ձիւնառատ ձմեռներով[10]։ Անձրեւները սակաւ են, եւ շրջանը մեծ մասամբ կիսաչորային է։

Կապադովկիոյ մէջէն կը սկզբնաւորուէին Սարոս եւ Փիրամոս գետերը, հոնկէ կ'անցնէր Հալիս գետի միջին հոսանքը եւ Եփրատի վտակը, որ աւելի ուշ կոչուեցաւ Թոխմա Սու։ Քանի որ այս գետերէն ոչ մէկը նաւարկելի էր կամ կը ծառայէր իր հունի երկայնքով գտնուող հողերու պարարտացման, ոչ մէկը մեծ կարեւորութիւն ունեցած է նահանգի պատմութեան մէջ[11]։

Երկրաբանութիւն[12]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս տարածքին մէջ առկայ են Միոսինի դարաշրջանի իգնիմբրիթներ (հրաբխային ապարներ)։ Կապադովկիոյ իւրայատուկ լանդշաֆտը ձեւաւորուած է Էրճիյես, Հասան եւ Կէօլլիւտաղ լեռներու հնագոյն ժայթքումներէն յառաջացած հաստ հրաբխային շերտերու մաշումին (էրոզիային) հետեւանքով։ Միլիոնաւոր տարիներու ընթացքին, քամիի եւ ջուրի մաշեցնող ազդեցութիւնը այս կակուղ հրաբխային ապարները վերածած է շրջանի բնորոշ հեքիաթային բուրգերու եւ ժայռային կազմաւորումներու։ Աչքառու ժայռային կազմաւորումները, ինչպիսիք են Օրթահիսարը եւ Ուչհիսարը, կազմուած են աւելի կարծր հրաբխային ապարներու շերտերէ, որոնք աւելի դիմացկուն եղած են մաշումի դէմ, քան իրենց շրջապատող աւելի կակուղ շերտերը։ Իբրեւ արդիւնք, այս կազմաւորումները ժամանակի ընթացքին մնացած են բարձրադիր եւ աւելի ուշ յարմարցուած են ժայռափոր բերդերու եւ բնակավայրերու կառուցման համար[13]։

Նկատի առնելով «գետալճային յաջորդականութեան մէջ հրաբխային ժայթքումներու հսկայական կուտակումները, ուր բարձրացման եւ մաշումի հետեւանքով ձեւաւորուած են հեքիաթային բուրգեր», Երկրաբանական Գիտութիւններու Միջազգային Միութիւնը (IUGS) «Միոսինի Կապադովկիոյ իգնիմբրիթներու յաջորդականութիւնը» ներառած է աշխարհի 100 «երկրաբանական ժառանգութեան վայրերու» իր ցանկին մէջ, որ հրապարակուած է 2022 Հոկտեմբերին։ Կազմակերպութիւնը IUGS-ի Երկրաբանական Ժառանգութեան Վայրը կը սահմանէ իբրեւ «առանցքային վայր՝ միջազգային գիտական կարեւորութիւն ունեցող երկրաբանական տարրերով եւ/կամ գործընթացներով, որ կը գործածուի իբրեւ ուղենիշ եւ/կամ պատմութեան ընթացքին զգալի աւանդ ունեցած է երկրաբանական գիտութիւններու զարգացման մէջ»[14]։

Աղբիւրներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  1. ↑ Յովհաննէս Բարսեղեան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական եւ ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 51։ ISBN 99941-56-03-9
  2. ↑ (անգլերեն) Cappadocia, 2026-06-01, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cappadocia&oldid=1357181882, վերցված է 2026-06-25
  3. ↑ Coindoz M. Archeologia / Préhistoire et archéologie, n°241, 1988, pp. 48–59
  4. ↑ Yakubovich, Ilya (2014). Kozuh, M. (ed.). "From Lower Land to Cappadocia". Extraction and Control: Studies in Honor of Matthew W. Stolper. Chicago: Oriental Institute: 347–52.
  5. ↑ See R. Schmitt, "Kappadoker", in Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, vol. 5 (Berlin: Walter de Gruyter, 1980), p. 399, and L. Summerer, "Amisos – eine Griechische Polis im Land der Leukosyrer", in: M. Faudot et al. (eds.), Pont-Euxin et polis. Actes du Xe Symposium de Vani (2005), 129–66 [135] According to an older theory (W. Ruge, "Kappadokia", in A.F. Pauly – G. Wissowa, Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, vol. 10 (Stuttgart: Alfred Druckenmüller, 1919), col. 1911), the name derives from Old Persian and means either "land of the Ducha/Tucha" or "land of the beautiful horses". It has also been proposed that Katpatuka is a Persianized form of the Hittite name for Cilicia, Kizzuwatna, or that it is otherwise of Hittite or Luwian origin (by Tischler and Del Monte, mentioned in Schmitt (1980)). According to A. Room, Placenames of the World (London: MacFarland and Company, 1997), the name is a combination of Assyrian katpa "side" (cf. Heb katef) and a chief or ancestor's name, Tuka.
  6. ↑ Bunbury & Hogarth 1911, pp. 286–287.
  7. ↑ Bunbury & Hogarth 1911, p. 287.
  8. ↑ (անգլերեն) Cappadocia, 2026-06-01, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cappadocia&oldid=1357181882, վերցված է 2026-06-25
  9. ↑ Van Dam, R. Kingdom of Snow: Roman rule and Greek culture in Cappadocia. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2002, p.14. [2]
  10. ↑ Van Dam, R. Kingdom of Snow: Roman rule and Greek culture in Cappadocia. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2002, p.14. [2]
  11. ↑ Bunbury & Hogarth 1911, p. 287.
  12. ↑ (անգլերեն) Cappadocia, 2026-06-01, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cappadocia&oldid=1357181882, վերցված է 2026-06-25
  13. ↑ Kuzucuoǧlu 2019, p. 540.
  14. ↑ "The First 100 IUGS Geological Heritage Sites" (PDF). IUGS International Commission on Geoheritage. IUGS. Retrieved 13 November 2022.
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Կապադովկիա&oldid=252440» էջէն