Պոլիս

Jump to navigation Jump to search
Կոստանդնուպոլիսը Բիւզանդական շրջանին մանրամասն քարտէս.
Bizansist touchup.jpg

Կոստանդնուպոլիս[1] (յունարէն՝ Κωνσταντινούπολις Գոնսդանդինուբոլիս, ἡ Πόλις ի Բոլիս լատիներէն՝ Constantinopolis Գոնսդանդինոբոլիս, պուլկարերէն՝ Цариград Ձարիկրատ), քաղաք, որ ժամանակին հանդիսացած է Հռոմէական կայսրութեան մայրաքաղաքը (330395), Բիւզանդիոյ մայրաքաղաքը (3951204 եւ 12611453), կարճ ժամանակաւ մը Լատինական կայսրութեան մայրաքաղաքը (12041261) եւ Օսմանեան կայսրութեան մայրաքաղաքը (14531922

Հայերը Կոնստանդնուպոլսոյ մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայեր բնակութիւն հաստատած են Բիւզանդական կայսրութեան կազմաւորումին սկիզբէն։ Անոնք հիմնականը զինուորականներ, վաճառականներ, ճարտարապետներ կամ ուսումնառութեան եկած երիտասարդներ էին։ Հայերու թիւը ստուարացած էր, երբ 9-էն 11-րդ դարերը Բիւզանդիոյ գահին տիրած էր հայերու մակեդոնական հարստութիւնը։

1453-ին Կոստանդնուպոլիսը գրաւելէն ետք Մեհմետ Բ. սուլթանը ի հակակշիռ յոյներու մեծ թուով հայ եւ հրեայ շինարար վարպետներ վերաբնակեցուց քաղաքը։ 1461 թուականին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ հաստատուեցաւ Հայոց պատրիարքարան Յովակիմ Պրուսացի եպիսկոպոսի գլխաւորութեամբ: Անոր շնորհուեցաւ այն նոյն իրաւասութիւնները, որ ունեցած էր Յունաց Տիեզերական պատրիարքը։

Հայերը նոյնպէս քաղաքը կը կոչէին՝ Պոլիս, ինչպէս յոյները եւ յաճախ կը գրէին՝ Կ.Պոլիս:

1930 թուականէն քաղաքը կը կոչուի Իսթանպուլ (թրքերէն՝ Istanbul):

Հիմնադրութեան օրէն մինչեւ 13-րդ դարը Կոստանդնուպոլիսը Եւրոպայի ամէնէն մեծ եւ հարուստ քաղաքը եղած է[2] եւ կարեւոր դեր խաղցած է քրիստոնէութեան տարածման գործին մէջ, որպէս՝ Կոստանդնուպոլսոյ Պատրիարքարանի նստավայր: 15-րդ դարուն իր մարզերուն մեծ մասը վերջնական կորսնցնելէ ետք Բիւզանդական կայսրութիւնը փոքրացաւ մինչեւ Կոստանդնուպոլիսը եւ իր շրջակայքը, որոնց մէջ էին Մորեան՝ Յունաստանի մէջ եւ բուն քաղաքը, որ ի վերջոյ նուաճեցան օսմանցիները 1453-ին երկարատեւ պաշարումէն ետք:

1453 թուականին, երկար եւ դաժան կռիւներէ ետք, գրաւուեցաւ օսման թուրքերու կողմէ։ Կռիւներէն ետք քաղաքը՝ մեծ մասամբ, աւերուեցաւ։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիմնում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեծն Կոստանդիանոսը քաղաքը կը նուիրաբերէ Աստուծամայրը: Խճանկար պատկեր մը Ս. Սոփիա տաճարին ներսը

Կոստանդնուպոլիսը 324 թուականին հիմնադրած է Մեծն Կոստանդիանոս Ա. (272-337 Ք.Ե.) Հռովմի կայսրը, արդէն գոյութիւն ունեցող Բիւզանդիոն քաղաքին տեղը, որ հիմնած էին Մեկարայ քաղաք-պետութենէ եկած յոյն գաղութարարները շուրջ Ք.Ա. 657-ին:

Մինչեւ Ք.Ա. 512-ը, երբ ան գրաւուեցաւ Դարէհ Ա-էն, Բիւզանդիոնը անկախ քաղաք-պետութիւն մը եղած էր։ Պարսիկներու տիրապետութիւնը աւարտեցաւ Ք.Ա. 478-ին, երբ սպարտացի զօրավար Պաւսանիասը գրաւեց քաղաքը: Մօտ Ք.Ա. 150-ին Բիւզանդիոնը մտաւ Հռովմի կայսրութեան կազմին մէջ:

Կոստանդիանոս Ա. կայսեր կողմէ Կոստադնուպոլսոյ հիմնադրումը ունեցաւ բացառիկ նշանակութիւն այն պատճառով, որ ատիկա հանդիսացաւ տեսակ մը բաժանարար գիծ հին եւ միջնադարեան ժամանակաշրջաններու միջեւ։ Որպէս ատանկ սահման, սակայն, կրնայ համարուիլ նաեւ այլ տարեթիւ մը երբ 392-ին գահակալեցաւ Թեոդոսիոս Ա. որպէս՝ ամբողջապէս քրիստոնեական կայսրութեան առաջին կայսր:[3]

Քաղաքը հիմնումէն ետք սկսաւ արագ ընդարձակուիլ եւ կէս դար ետք Թէոտոսիոս կայսեր օրով շինուեցաւ՝ քաղաքը արեւմտեան կողմէ պաշտպանող երկրորդ պարիսպը:

Յուստինիանոսի Ժամանակները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պատերազմներու մէջ յաջողութիւններ ձեռք բերած Յուստինիանոս Ա. (527-565) կայսրը յայտնի էր իր բարեփոխումներով եւ կատարած աշխատանքներով: Հռոմի օրինակով ան կառուցեց ձիարշաւարան մը, որը ժամանակի ընթացքին ստացաւ կարեւոր քաղաքական նշանակութիւն: Հոն ժողովուրդը կրնար իր հաւանութիւնը արտայայտել կայսեր հանդէպ, բացայայտօրէն քննադատել իշխանութիւնները եւ նոյնիսկ պահանջել անցանկալի նախարարներու հրաժարականը: Յուստինիանոսի օրով քաղաքացիական կարգը քաղաքական հարցի վերածուած էր:

Յուստինիանոսի իշխանութեան տարիներուն Կոստանդնուպոլսոյ բնակչութիւնը հասած էր 500.000 մարդու[4]: Սակայն, ընկերվարական կառուցուածքը խախտուեցաւ 541-542 թուականներու միջեւ, երբ Յուստինիանոսի ժանտախտի հետեւանքով ոչնչացաւ քաղաքին բնակիչներու մօտաւորապէս 40%-ը:[5]

Փորձութիւններու Ժամանակաշրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խաչակիրներու մուտքը Կոստանդնուպոլիս Էօժէն Տելաքրուա (Eugène Delacroix), 1840

7-րդ դարուն աւարները եւ այնուհետեւ՝ պուլկարները գրաւեցին Պալքաններու մեծ մասը, փորձեր ընելով գրոհել Կոստանդնուպոլիսը արեւմուտքէն: Նոյն ատեն պարթեւական Սասանեանները արեւելքէն թափանցեցին Անատոլիա: 626-ին պաշարումը յաղթահարելէն ետք Հէրակլիոս կայսրը արշաւեց դէպի Պարսկաստան եւ կարճ ժամանակ ետք վերականգնեցաւ նախկին կարգավիճակը: Սակայն, յետոյ պատահեցան նոր պաշարումներ արաբներու արշաւանքներուն ատենը՝ առաջինը 624-678 եւ երկրորդը 717-718 թուականներուն: Սա ընթացքին Թէոտոսիոսի պարիսպը քաղաքը անառիկ կը պահէր ցամաքին կողմէ, իսկ նոր ստեղծուած «յունական կրակ» անուանումով յայտնի վառուցիկ նիւթը թոյլ տուաւ, որ բիւզանդական տորմիղը աւերէ արաբներուն նաւերը եւ քաղաքը պահէ անառիկ: Երկրորդ պաշարման ընթացքին պուլկարներու Թերուել խանը ցոյց տուաւ վճռական օգնութիւն եւ մեծ մասամբ՝ ատոր շնորհիւ քաղաքը փրկուեցաւ: Ան ստացաւ «Եւրոպայի փրկիչ» անունը:[6]

Մակեդոնեաններու Եւ Կոմնենոսներու Ժամանակաշրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բիւզանդիոյ եւ անոր հետ միասին՝ Կոստանդնուպոլսոյ երկրորդ մեծագոյն բարգաւաճումը եղաւ Մակեդոնական (Հայկական) հարստութեան իշխանութեան հետ: (856-1071) Բարսեղ Բ. կայսրը մեծ յաղթանակներ տարաւ հիմնական թշնամիներու՝ արաբներու եւ պուլկարներու դէմ, որուն համար նոյնիսկ Պուլկարասպան անունը ստացած էր։ Իրենց զարգացումը սկսան՝ գիտութիւնը, նկարչութիւնը, որուն հիմնական ուղղութիւնը որմնանկարչութիւնը եւ սրբապատկերներն էին եւ գրականութիւնը: Բարեփոխումներէ ետք թերեւս 425-ին Թէոտոսիոս Բ.-ի կողմէ հիմնադրուած Կոստանդնուպոլսոյ Բարձրագոյն Դպրոցը դարձաւ իր տեսակին մէջ Եւրոպայի առաջին համալսարանը:

Կը սկսի առաքելական գործունէութիւնը, առաւելապէս՝ սլավոններու շրջանը, որպէս օրինակ կը ծառայէ Կիւրեղի եւ Մէթոտիոսի գործունէութիւնը: Հռոմի պապի եւ Պոլսոյ պատրիարքի անհամաձայնութեան հետեւանքով 1054 թուականին քրիստոնէական աշխարհը բաժնուեցաւ եւ Կոստանդնուպոլիսը դարձաւ Ուղղափառութեան կեդրոն:

Քանի որ կայսրութիւնն այլեւս Յուստինիանոսի կամ Հէրաքլեսի ժամանակներու պէս մեծ չէր՝ հոն կար ոչ մէկ քաղաք՝ Կոստանդնուպոլիսին հետ համեմատելի: Այդ ատեն Կոստանդնուպոլիսը՝ Բիւզանդիոյ կեանքին բոլոր բնագաւառները կը խաղային հիմնարար դեր: 1071 թուականէն, երբ սկսան սելճուկ թուրքերու արշաւանքները, Պոլիսը նորէն ընկղմեցաւ խաւարին մէջ:

Կոմնենոսներու հարստութեան տիրապետութեան ժամանակները (1081-1185) Կոստանդնուպոլիսը կը վերապրէր իր վերջին բարգաւաճումը, որ նոյնը չէր եղած, ինչպէս Յուստինիանոսի եւ Մակեդոնեաններու ժամանակները:

11-րդ եւ 12-րդ դարերուն առեւտրական տիրապետութիւնն իրենց ձեռքը կ'առնեն ճէնովացիները եւ վենետիկցիները եւ կը հաստատուեն Ղալաթիոյ մէջ:

Անկում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ս. Սոփիա տաճարը

13 Ապրիլ 1204-ին Կոստանդնուպոլիսը կը գրաւեն Խաչակիրներու Չորրորդ արշաւանքի ասպետները. ան կը հրդեհէն եւ հիմնովին կ'աւերեն: Քաղաքը կը դառնայ Խաչակիրներու Լատինական կայսրութեան մայրաքաղաքը, որուն մէջ տնտեսական առաւելութիւնը կ'անցնի վենետիկցիներուն: 1261-ին ճենովացիներու օգնութեամբ բիւզանդացիները ետ կը գրաւեն քաղաքը եւ իշխանութիւնը կ'անցնի բիւզանդական Պալէօլոկներու հարստութեանը:

Մինչեւ 14-րդ դարու կէսը Կոստանդնուպոլիսը կը մնար խոշոր առեւտրական կեդրոն, այնուհետեւ աստիճանաբար սկսաւ դատարկուիլ: Քաղաքին մէջ տնտեսական հիմնական դիրքերը կ'առնեն վենետիկցիները եւ ճենովացիները:
Այդ ատեններ օսմանցի թուրքերը քանի մը փորձեր ըրած էին Կոստանդնուպոլիսին տիրանալու: Մեհմետ Նուաճողին կողմէ 1452-ին Ռումէլի ամրոցը շինելէն ետք՝ քաղաքի գալիքը վճռուած էր եւ 29 Մայիս 1453-ին երկարատեւ պաշարումէն ետք Կոստանդնուպոլիսը յանձնուեցաւ: Ան դարձաւ նոր ուժեղ պետութեան մը՝ Օսմանական կայսրութեան մայրաքաղաքը:

Կոստանդնուպոլիսը 19-րդ դարու վերջին

Օսմանական Կայսրութեան Ժամանակաշրջանը՝ 1453-1922[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քրիստոնէական Ուղղափառ Եկեղեցին այլեւս կը գտնուէր օսմանցիներու վերահսկողութեան ներքեւ: Մեհմետ Բ.-ի՝ ներկայիս յայտնի Թօփքափուի դարպասով Կոստանդնուպոլիս վերջնական մուտք գործելէն ետք, ան անմիջապէս քշեց իր ձին դէպի Ս. Սոփիա, ուր հրամայեց իր զինուորներուն դադրեցնիլ մարմարները ջարդելը եւ բաւարարուիլ աւարով եւ գերիներով. «ասիկա իրեն կը պատկանի:»[7] Ան հրամայեց, որ իմամ մը գայ հոս էզան երգելու եւ սա ուղղափառ տաճարը դարձնելու մուսլիմաններու մզկիթ՝[7][8] հաստատելով իսլամական տիրապետութիւնը Կոստանդնուպոլսոյ մէջ:

Մեհմետի գլխաւոր գործը եղաւ քաղաքի պաշտպանական կառոյցներու վերակառուցումը եւ բնակչութեան վերափոխումը: Շինարարութիւններն սկսան անմիջապէս քաղաքը գրաւելէն ետք, որն իր մէջ կը ներառէր պարիսպներու նորոգումը, միջնաբերդի եւ նոր պալատի կառուցումը:[9] Մեհմետը հրաման արձակեց կայսրութիւնով մէկ, որ մուսլիմանները, քրիստոնեաները եւ հրեաները պիտի բնակեցնեն քաղաքը:[9] Ամբողջ օսմանական կայսրութենէ գերեվարածներ եւ տեղահանուածներ ուղարկուեցան Կոստանդնուպոլիս: Այն մարդիկը թրքերէն կոչուեցան "Sürgün" ([սիւրկիւն] յունարէն՝ σουργουνιδες).

Կարեւոր Իրադարձութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կոստանդնուպոլիսը առաջին եւրոպական քաղաքը եղած է, որուն մէջ 321-էն սկսած Կոստանդիանոս Ա. կայսեր հրահանգով՝ Կիրակի օրը սկսաւ պահուիլ որպէս հանգիստի օր:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Յովհաննէս Բարսեղեան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական եւ ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 51։ ISBN 99941-56-03-9 
  2. Pounds, Norman John Greville. An Historical Geography of Europe, 1500–1840, p. 124. CUP Archive, 1979. ISBN 0-521-22379-2.
  3. Նորման Տէյվիս, Եւրոպա.Պատմութիւն http://www.istorija.senamiescio-g.lt/Naudinga/Knygos/Norman.Davies.-.Europa.Istorija.2008.LT.pdf էջ 226 Կաղապար:Ref-lt Վերցուած է 2016 Յունիս 01-ին
  4. Early Medieval and Byzantine Civilization: Constantine to Crusades, Dr. Kenneth W. Harl.
  5. Past pandemics that ravaged Europe, BBC News, November 7, 2005.
  6. «Exposition, Dedicated to Khan Tervel»։ Programata 
  7. 7,0 7,1 Mansel, Philip. Constantinople: City of the World's Desire. Penguin History Travel, ISBN 0-14-026246-6. Page 1.
  8. Lewis, Bernard. Istanbul and the Civilization if the Ottoman Empire. 1, University of Oklahoma Press, 1963. p. 6
  9. 9,0 9,1 Inalcik, Halil. “The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City.” Dumbarton Oaks Papers 23, (1969): 229–249. p. 236

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կոստանդնուպոլսոյ նոր անունը: Պոլսոյ համառօտ պատմութիւն։