Մխիթար Գոշ

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Մխիթար Գոշ, հայ մտածող–գիտնական, օրենսդիր, առակագիր, հոգեւորական, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։

Մխիթար Գոշի առականերով 12–րդ դարու հայ գրականութեան մէջ մուտք գործած է ժողովրդական բանարուեստի տեսակը՝ առակը, որ իր հետ բերած է նաեւ ժողովրդական ոգի եւ մտածողութիւն, ազդարարելով գրականութեան աշխարհականացման մի կարեւոր փուլ։

Մ. Գոշի իմաստութեան համբաւը այնքան հռչակուած է, որ շատերը հեռաւոր վայրերէ եկած են աշակերտելու անոր։ Ան մեծ հեղինակութիւն վայելած է ոչ միայն մտաւորականներու, այլեւ ժամանակի քաղաքական եւ պետական գործիչներու շրջանին, եղած է Զաքարէ Երկայնաբազուկի խոստովանահայրն ու խորհրդատուն։ Միջնադարին անոր մասին պատմուած են աւանդութիւններ, որոնց մէջ ան սրբացուած է։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սկսած է սորվիլ ծննդավայրին մէջ։ Չափահաս դառնալով՝ ձեռնադրուած է կուսակրոն քահանայ։ Աշակերտած է Յովհաննէս Տաւուշեցիին եւ ստացած է վարդապետի կոչում։ Այնուհետեւ Մ. Գոշը գացած է Կիլիկիա։ Կորսնցնելով վարդապետական աստիճանը, ուսանած է Սեւ լեռան երեւելի գիտնականներու մոտ եւ վերստին ստացած է վարդապետի աստիճան։ Վերադառնալով հայրենիք՝ սկիզբը ապրած է Կանձաքի մէջ, սակայն ինչ-ինչ տարաձայնութիւններու պատճառով անոր եւ Աղուանէն Ստեփանոս կաթողիկոսի հարաբերութիւնները վատացած են, եւ Մ. Գոշը տեղափոխուած է Հաթերքի իշխան Վախթանգի մոտ Խաչէն, այստեղէն ալ՝ Նոր Գետիկի վանքը։ Որոշ ժամանակ անց երկրաշարժէն աւերուած են վանքն ու շրջակայ գիւղերը։ Ամիրսպասալար Զաքարէ եւ Իվանէ Զաքարեան իշխաններու հովանաւորութեամբ Գետիկէն ոչ հեռու՝ Տանձուտա ձորին մէջ կառուցած են Նոր Գետիկ վանքը եւ հանգրուանած են այնտեղ։ Այնտեղ ան բացած է իր դպրոցը։ 1196-1198 գացած է Երուսաղէմ ուխտագնացութեան։ Մասնակցած է 1205-ի Լոռէի եւ 1207-ի Անիի եկեղեցական ժողովներուն։ Ժամանակակիցներն ու հետագայ սերունդը Մ. Գոշի անունը յիշած են հարգանքով եւ ակնածանքով, անոր մեծարած են ՙայր իմաստուն ու հեզ՚, ՙվարդապետական ուսմամբ հռչակեալ՚, ՙմեծ վարդապետ՚, ՙհռչակաորն եւ մեծ իմաստուն գիտութեամբ՚ պատուանուններով։ Մահացած է 1213 թուականին՝ Նոր Գետակի մէջ (այժմ՝ Հայաստանի Գոշ գիւղին մէջ) ։ Մխիթար Գոշի մահէն ետք իր կողմէն հիմնուած Նոր Գետիկի վանքը վերանուանուած է Գոշավանք (Գոշի վանք)։ Վանաձոր քաղաքին մէջ կը գործէ Մխիթար Գոշի անուան հայ-ռուսական միջազգային համալսարանը։

Ստեղծագործական աշխատանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մատենագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մ. Գոշին կը պատկանին մատենագրութեան զանազան ճիւղերուն վերաբերող մոտ մէկ տասնեակ աշխատութիւններ. «Համառօտ մեկնութիւն մարգարեութեանն Երեմիայի», «Ողբք ի վերայ բնութեանս՝ ի դիմաց Ադամայ առ որդիս նորա», «Յայտարարութիւն ուղղափառութեան հաւատոյ ընդդէմ ամենայն հերձուածողաց՝ ի խնդրոյ մեծ զօրավարին Զաքարէի և եղբօր իւրոյ», «Թուղթ խրատականք», «Շարքհայրապետացն Աղուանից», աղոթքներ, առակներ։ Ուշագրաւ են «Յայտարարութիւն»–ը, որ Զաքարէին եւ Իվանէին ուղղուած գրութիւն է, որով հեղինակը հորդորած է անոնց մեղմելու հայ եւ վրաց եկեղեցիներու տարբերութիւններու պատճառով եղած բամբասանքներու ազդեցութիւնը այդ երկու ժողովածուներու քաղ. համակեցութեան վրայ, եւ «Շարք հայրապետացն Աղուանից»–ը, միակ աղբիւրը, որտեղ համառօտ շարադրուած է Աղուանքի 11-12 դդ պատմութիւնը։

Օրենսդրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բացառիկ արժէք կը ներկայացնեն Մխիթար Գոշի Դատաստանագիրքը եւ առակներու ժողովածուն։ Մ. Գոշը հասարակական կեանքին մէջ տեղի ունեցած փոփոխութիւնները Դատաստանագիրքին մէջ փորձած է կարգաւորել օրենսդրական միջոցներով։

Միջնադարին Դատաստանագիրքը թարգմանուած է լատիներէն, լեհերէն եւ վրացերէն լեզուներով, կիրառուած է հայ գաղթօջախներուն մէջ։

Առակներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անոր առակներու նիւթը հիմնականօրէն հասարակական եւ կենցաղային խնդիրներն են, դասակարգերու, դասերու եւ խաւերու, անհատներու փոխհարաբերութեան հարցերը, որոնք նոր էին հայ գրականութեան մէջ։ Այստեղ արտացուլուած է դարաշրջանի հասարակութեան պատկերը բազմազան գիծերով։ Առակագիրը կը շոշափէ խնդիրներ, որով անոր ժողովածուն առանձին կարեւորութիւն կը ստանայ ժամանակի սոցիալ–պատմական իրադրութեան պարզաբանման համար։ Շարգ մը առակներուն մէջ կ'երեւի հասարակական շերտաւորումը եւ սոցիալական պայքարի առկայութիւնը։ Մարդիկ կը դատեն եւ դատապարտեն իշխանները, կը տրտնջան թագաւորներէն, նոյնիսկ՝ աստուծմէ։ Սակայն հեղինակին կարծիքով, ժողովուրդը պէտք է հնազանդի իշխողներուն, իսկ վերջիններս պարտաւոր են անոր պահպանել օտար կեղեքիչներէն եւ վտանգներէն։ Առակներուն մէջ եւս Մ. Գոշը կեդրոնացած ուժեղ պետականութեան գաղափարը կ'արծածէ։

Մխիթար Գոշի կողմէ հիմնադրուած վանքը՝ Գոշավանքը։

Մ. Գոշը իր ժողովածուն կազմած է ուսուցողական նպատակներով։ Անոր համար առակը հրապարակախոսութեան միջոց է՝ դրուատելու առաքինութիւնները, ծաղրելու պակասութիւնները, հիմարութիւնը եւ տգիտութիւնը, խարազելու չարիքը։ Ժողովածուն ունի կուռ կառուցուածք. կը պարունակէ 190 առակ, որոնք երէք գլխաւոր բաժիններուն մէջ դասաւորուած են որոշակի կարգով, ըստ գործող անձանց կամ նիւթի՝ երկնային մարմիններ եւ երկիր, ծառեր, բոյսեր եւ ծաղիկներ, միրգեր, լեռ, գետ, աղբիւր, ջրային եւ ցամաքային կենդանիներ, թռչուններ, մարդիկ։ Բարոյականք կոչուած առակներու նիւթը բոյսերի եւ կենդանիներու հատկութիւններն են, բարքը, որ հեղինակը կը դնէ իբրեւ առակի պատմողական մաս եւ ատկէ կը հանէ բարոյախոսական եզրակացութիւն։ Այդ պատճառով ալ այս խումբի առակները մեծ մասամբ սակաւ գործողութեամբ այլաբանական համեմատութիւնն են։ Գործողութիւնը զօրաւոր առասպելական եւ ստեղծական կոչուած առակներուն մէջ, որոնց նիւթը քաղուած է կենդանիներու եւ մարդոց կեանքէ։ Առասպելական, մասամբ եւ ստեղծական առակներուն մէջ Մ. Գոշը կը վերցնէ այնպիսի գործող անձեր, որոնց սոսկ անունները պատրաստի հասկացութիւններ են. աղուէս՝ խորամանկութիւն, նապաստակ՝ վախկոտութիւն, արջ՝ միամտութիւն–հիմարութիւն եւայլն։ Անոր առակներու ժողովածուն առաջին արձակ ստեղծագործութիւնն է հայ գրականութեան մէջ, որ գրուած է իբրեւ գրական–գեղարուեստական երկ։ Այս իմաստով Մ. Գոշը գեղարուեստական արձակի հիմնադիրն է հայ գրականութեան մէջ։

Աշխատութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թարգմանութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]