Մարաշ

Jump to navigation Jump to search
Քաղաք
Մարաշ
թրք.՝ Kahramanmaraş
Trabzon Caddesi.jpg
Երկիր Flag of Turkey.svg Թուրքիա
Մայրաքաղաքն է Մարաշի նահանգ, Beylik of Dulkadir, Dulkadir Eyalet եւ Փիլարտոս Վարաժնունու պետություն
Մակերես 3,017 կմ²
ԲԾՄ 67±1 մետր
Բնակչութիւն 384 953 մարդ (2009)
Ժամային գօտի UTC+03:00
Հեռախոսային կոդ 0344
Փոստային ինդեքս 46000
Պաշտօնական կայք kahramanmaras.bel.tr

Մարաշ ((թուրք.)Kahramanmaraş, հերոս մարաշը), կը գտուի Լեռնային Կիլիկիոյ մէջ՝ Ատանայէն մօտ 60 ք․մ․ հիւսիս՝ Տաւրոսի լանջերուն, Սէյհան կամ Ճիհուն գետի արեւելեան հովիտին մէջ։ Մարաշը ժամանակին Կիլիկիայի կարևորագույն և հարուստ քաղաքներից էր։

Անուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մարաշ անունը յայտնի է հին ժամանակներէն։ Պտղոմէոսը կը յիշէ այն՝ Marash ձեւով։ Քաղաքի Գերմանիկ(ե) անունը, տրուած է հռոմէական զօրավար Գերմանիկոսի (Տիբերիոս կայսեր եղբորորդին) անունով, որ մ.թ.ա․ 18 թուաիանին եկած է Կոմագենէ՝ այս երկրի գործերը կարգավորելու։ Մարաշի «Գուրգում» անունը ոմանք կը նոյնացնեն Միխայիլ Ասորիի յիշատակած «Ճոճում» տեղանուան հետ։

Պատմական տեղեկանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մարաշի տեղը յաճախակի փոփոխութիւններու ենթարկուած է։ Հնագոյն տեղը գտնուած է այժմեան Մարաշէն 5-6 ք․մ․ արեւելք, Էրքենեզ գետակի ափին։ Բիւզանդա-արաբական արշաւանքներու հետեւանքով այս աւերակի կը վերածուի, եւ Հալէպի Սէյֆ Ատտաուլէ իշխանի կողմէ կը կառուցուի նոր քաղաք, այժմեան քաղաքէն 1 ք․մ․ հարաւ-արեւելք գտնուող Գարա Մարաշի տեղը։ Ըստ այդմ Մարաշի յայտնի կը դառնայ նաեւ Գարա Մարաշ անունով։ Մարաշի միջնաբերդը կառուցուած է բիւզանդական շրջանին եւ միջին դարերուն կոչուած է «Մարուանի»։ Բիւզանդական տիրապետութեան ժամանակ քաղաքի հայերր մեծ թիւ կը կազմէին, ուստի քաղաքը կը յանձնուի հայ իշխաններու տիրապետութեան։ Այդ իշխաններէն էին՝ Գէորգ Մլեհը (915), Փիլարաոս Վարաժնունին (Ժանտ Փիլարտօ», 1065), Թաթուլը (1100)։ Հայկական տիրապետութեան շրջանին եղած է եպիսկոպոսանիստ, իսկ 1065 թուականին, կարճ ժամանակ՝ կաթողիկոսանիստ։ Կիլիկիոյ մէջ՝ Եդեսիոյ իշխանութեան հաստատումէն ետք, Մարաշը կը դառնայ այդ իշխանութեան աւաններէն մէկը։ Սելճուքներու տիրապետութեան անկումէն ետք, Մարաշ կը միացուի Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան։ Լեւոն Բ․ այն կը գրաւէ 1189 թ․, Հեթում Ա՝ 1266 թ։ XVI դ Մարաշի անցել է օսմանյան տիրապետության տակ։ 17-րդ դ սկզբին Զուլկադրեան թուրք Ալա Ատտոուլէ պէյը կը տեղափոխէ այժմեան վայրը։ Մարաշ մէջ մեծ աւերածութիւններ կրած է 1114 թ․–ի երկրաշարժի ժամանակ։ 1880-ական թթ․ երկու մեծ հրդեհներու ժամանակ այրած են հայկական թաղերն ու շուկան։

Քաղաքը ունի շատ առողջարար կլիմայ, իսկ ջուրը՝ ընտիր։ Մարաշցիները աչքի ինկած են, որպէս՝ լաւ կահոյքագործներ, կը համարուին հաստ շալագործներ։ Արտահանած են արծաթաթել գործուածքներ եւ բամբակեղէն։ Կրթական առումով Մարաշը ժամանակին յառաջադէմ քաղաք եղած էր։

Բնակչութւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մարաշի հնագոյն բնակիչները եղած են խեթերը։ Յետագային կը զօրանայ սեմական (ասորական) տարրը։ Մակեդոնական եւ սելեւկեան տիրապետութեան շրջանին, այստեղ կը բնակին նաեւ յոյներ եւ հրեաներ։ Հայերը, նոյնպէս, Մարաշի մէջ բնակութիւն հաստատծ են վաղ ժամանակներէն։ Յովհան Ոսկեբերանի վկայութեամբ՝ Կոկիսոնի գաւ–ը հայկական էր։ Այդ ժամանակներէն ալ կ՛ուժեղանայ հայերու հոսքը դէպի Մարաշ եւ շրջակայքը։ Խաչակրաց արշաւանքներու շրջանին՝ Մարաշի մէջ եւ անոր շրջակայքը, հայերը բնակչութեան գերակշռող տարրն էին։ Մարաշի հայերու զբաղումը այգեգործութիւնն ու երկրագործութիւնն էր։ Առաւել տարածուած գիւղատնտեսական կուլտուրաներէն էին՝ բրինձը, բամբակը, ծխախոտը, խէժը։ Մարաշի դաշտը, ուր կը մշակէին ցորեն, բրինձ, բամբակենի, կ՛ոռոգուէր 7 գետակներով։

Բացի երկրագործութենէն եւ պտղաբուծութենէն, Մարաշի հայերն զբաղած են արհեստներով (փայտագործութիւն, գուլպայագործութիւն, կաշեգործութիւն, ներկարարութիւն, կոշկակարութիւն, մուշտակագործութիւն, կահոյքագործութիւն) եւ վաճառականութեամբ։ 1890-ական թթ․ այստեղ կային 1900 խանութ, 7 իջեւանատուն, 11 բաղնիք, 281 արհեստանոց, 2 օճառի տնայնագործական ձեռնարկութիւն, 11 փուռ։ Մարաշի հայկական լուսաւորչական, կաթոլիկական եւ բողոքական համայնքներն ունէին 12 եկեղեցի (Ս. Գէորգ, Ս. Աստուածածին, Ս. Կարապետ, Ս. Սարգիս, Ս.Ստեփանոս, Ս. Քառասուն մանկունք եւն․), որոնցմէ 6-ին կից կային նախակրթարան դպրոցներ։ Կոտորածի նախօրէին, Մարաշի մէջ գործող նշանաւոր վարժարանները, Ազգային կեդրոնականը եւ Յ. Մալճեանինն էին։ Ունէր ճեմարան, բարեսիրական հաստատութիւններ, հիւանդանոցներ։ Այստեղ լոյս տեսած է «Ճշմարտութիւն» (1919) պարբերականը։ Եղեռնէն առաջ Մարաշի մէջ կը բնակէին մօտ քսան հազար հայեր։

Մարաշի մօտ կը գտնուէին՝ Շուղուրի Կարմիր վանքը եւ Վարագայ վանքը։ Ի դէպ, վերջինս պէտք չէ շփոթել Վասպուրականի Վարագի հետ։

Յայտնի անձինք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մարաշ ծնած են հրապարակախօս, խմբագիր, հասարակական գործիչ, Նիւ Եորքի ամերիկեան միջազգային ակադեմիոյ պատուաւոր դոկտոր՝ Գերասիմ Փանոսի Ահարոնեանը (1916), մշակութային գործիչ՝ Գրիգոր Ասթարճեանը (1888), պատմաբան՝ Յարութիւն Աստուրեանը (1880), պատմագէտ դոկտոր, պրոֆ․՝ Ա.Գ. Սանճեանը (1921), աշուղներ՝ Արմենակ Արըգեանը (1865), Յարութիւն Արըգեանը (1870 - 1918

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]