Վանի Թագաւորութիւն

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Վանի թագաւորութիւն[1][2][3][4][5], պետութիւն Հայկական լեռնաշխարհի մէջ՝ Ք.Ա. 9 - 6-րդ դարերուն։ Թագաւորութեան արքաներու ձգած արձանագրութիւններուն մէջ երկիրը կը կոչուի «Բիայնիլի»[6], երբեմն՝ «Նայիրի»[7], ասորեստանեան աղբիւրներուն մէջ այն կը յիշատակուի որպէս «Ուրարտու»[8][9], իսկ Աստուածաշունչին մէջ՝ «Արարատեան թագաւորութիւն»[10] անուններով։

Վանի թագաւորութեան ազգային-քաղաքական ծագումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ուրարտու–Հայաստան նոյնականացումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անուանումներու նոյնականացում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ասորեստանի Ասարհադդոն VIII թագաւորը Ք.Ա. 680 թ.-ին փորագրուած արձանագրութիւններու մէջ կը պատմէ, որ Ք.Ա. 681 թ.-ին իր երկու եղբայրները իրենց հօրը՝ Ասորեստանի թագաւոր Սենեքերիմի դէմ դաւադրութիւն կը կազմակերպեն ու զինք կը սպաննեն։ Ետքը ըստ այդ արձանագրութիւններուն՝ անոնք կը փախին Ուրարտու։ Աստուածաշունչին մէջ՝ Թագաւորներու 4-րդ գիրքին մէջ, նոյնպէս գրուած է այս դէպքի մասին։ Բայց այստեղ ըսուած է, որ երկու եղբայրները՝ Ադրամելիքն ու Սարասարը, իրենց հօրը սպաննելով, փախած են Արարատի երկիր։ Նոյն այս դէպքի մասին 5-րդ դարու հայ պատմիչներէն գրածէ Մովսէս Խորենացին։ Ան կը պատմէ, որ երկու եղբայրները իրենց հօրը՝ Սենեքերիմին սպաննելէ ետք «փախան եկան մեզ մօտ»։ Պարզ է, որ Խորենացին գրելով «մեզ մօտ»՝ նկատի ունէր իր հայրենիքը՝ Հայաստանը։ Ուրեմն, ըստ Խորենացիի, հայրասպան եղբայրները եկած են Հայք։ Վերջապէս, նոյն դէպքի մասին, փոքր-ինչ փոփոխված, պատմվում է նաև հայոց «Սասնա ծռեր» («Սասունցի Դավիթ») դյուցազնավեպում։ Այստեղ էլ փախստական եղբայրները գալիս են Հայաստանի Սասուն գավառը[11]։

Նշուած չորս աղբիւրներէn մենք կը տեղեկանանք, որ «Ուրարտու»-ն, «Արարատի երկիր»-ը եւ «Հայաստան»-ը միեւնոյն երկրի տարբեր անուններ են[12]։

Ըսուածը կը հիմնաւորուէ նաեւ մէկ այլ ուսումնասիրութիւն։ Ք.Ա. 6-րդ դարուն Պարսկաստանի մէջ հիմնուեցաւԱքեմենեաններու թագաւորութիւնը։ Այդ թագաւորները մի քանի հարիւր տարի արձանագրութիւններ կը գրէին։ Անոնց արձանագրութիւնները երեք լեզուով գրուածն են՝ հին պարսկերէն, աքքադերէն (պապելական տարբերակով), էլամերէն (Էլամը Պարսկաստանի հարաւը գտնուող հին երկիր էր)։ Հին պարսիկները Հայքն կ՛անուանուէին «Արմինա»։ Պարսից Աքեմենեան թագաւորներու բազմաթիւ արձանագրութիւններուն մէջ Հայաստանը յաճախակի յիշատակուած է «Արմինա» անունով։ Անոնց արձանագրութիւններու աքքադական մասին մէջ «Արմինա»-ի փոխարէն բոլոր տեղերը գրուած է «Ուրաշտու»։ Աքքադերէնի ասուրական տարբերակի «Ուրարտու»-ն պապելական տարբերակին մէջ «Ուրաշտու» ձեւն ունի, քանի որ ասուրականի «ր» հնչիւնի դիմաց պապելականը «շ» ունէր։ Այսպիսով, հին պարսկերենով գրուած «Արմինա»-ի դիմաց աքքադերէնն ամէն տեղ այն կը ներկայացնէ «Ուրարտու» («Ուրաշտու»)[12]։

Վերը նշուած արձանագրութիւններէն ամենամեծը գրել տուած է պարսից Դարեհ I թագաւորը։ Այն փորագրուած է Իրանի Քիրմանշահ քաղաքէն ոչ հեռու գտնուող Բեհիսթուն գիւղի մօտիկ բարձր ժայռին։ Դարեհ I-ը շատ անգամ յիշատակած է Հայաստանը եւ այստեղ ալ հին պարսկերէնի մէջ այն միշտ կոչուած է «Արմինա», իսկ աքքադականի մէջ՝ «Ուրարտու» («Ուրաշտու»)։ Այդ արձանագրութեան մէջ կայ հետեւեալ նախադասութիւնը. «Խօսում է Դարեհ թագաւորը. մի պարսիկի, անունը Վաումիսա՝ իմ ծառային, ուղարկեցի Հայաստան»։ Հին պարսկերէն նախադասութեան մէջ գրուած է «ուղարկեցի Արմինա», իսկ աքքադերէն միեւնոյն նախադասութեան մէջ՝ «ուղարկեցի Ուրաշտու»։ Այս հանգամանքը եւս կ՛ապացուցանէ, որ Հայաստան եւ Ուրարտու-Ուրաշտու անուանումները նոյնական են եւ կը վերաբերին մէկ երկրի[12]։

Հատուած Բեհիսթունի արձանագրությունից
ձախից աջ՝ 1. Բեհիսթունի արձանագրութեան հատուած, 2. գծապատկեր։

Բեհիսթունի արձանագրութեան մէջ կը խօսուի նաեւ հայերու մասին։ Հին պարսկերէն նախադասութիւններուն մէջ հայը կը կոչումի «արմինիյա», իսկ աքքադերէն նոյն նախադասութւններու մէջ՝ «ուրարտայա» («ուրաշտայա»)։ Արձաանագրութեան մէջ առկայ է հետեւեալ նախադասութիւնը՝ «մի հայ անունը Արաքա», որ հին պարսկերէն մասում ունի հետեւեալ տեսքը՝ «Արաքա նամա արմինիյա», իսկ աքքադականի մէջ՝ «Արախա շուումշու ուրաշտայա»։ Այստեղէն ալ պարզ կը դառնայ, որ հին պարսիկները հայերուն անուանած են արմինիյա, իսկ աքքադացիները՝ ուրարտայա (կամ ուրաշտայա)։ Այսինքն՝ ինչպէս մեր օրերուն հայերուն տարբեր ժողովուրդներ կը կոչեն արմին, արմէն, արման անուան ձեւերէն մէկով, վրացիները՝ սոմեխի ձեւևով, այնպէս ալ Ք.Ա. առաջին հազարամեակին հայերուն անուանած են նաեւ ուրարտայա (ուրարտացի)[12]։

ԽՍՀՄ գիտական դպրոցի տեսակետներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւմտեան գիտական դպրոցի տեսակետներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թուրքական վարկած[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թուրքական կառավարութեան կողմէ հովանաուորուող թուրք գաղափարախօս Ահմետ Վեֆան իր «Ճշմարտութիւնը հայերու մասին» աշխատութեան մէջ կ՛անդրադառնայ նաեւ Վանի թագաւորութեան թեմային՝ հայերուն մեղադրելով «ուրարտացիներու ցեղասպանութեան» մէջ։ Ան, մասնաւորապէս, կ՛ակնարկէր, որ Ադոլֆ Հիտլերը 1939 թ.-ին, խօսելով հայերու կոտորածներու մասին, որպէս թէ նկատի ունեցած է ո՛չ թէ թուրքերու կողմէ հայերուն սպաննելու փաստը, այլ հայերու կողմէ «ուրարտացիներուն ցեղասպանութեան» ենթարկելը։ Ա.Վեֆան իր հրապարակումով կը փորձէր արդարացնել թուրքերու կողմէ կատարուած Հայոց Ցեղասպանութիւնը՝ որպէս ցեղասպանութիւն «Ցեղասպանութեան» դիմաց իմաստով։ Հատկանշական է նաեւ, որ այդ աշխատուիւնը Թուրքիոյ կառավարութեան աջակցութեամբ տարածուած է աշխարհի բազմաթիւ երկրներու մէջ[13]։ Յաճախ թուրք-ատպէյճանական քարոզչական գրականութեան մէջ կարելի է հանդիպիլ այն միտքին, թէ՝ հայերը կը ցանկան Վանի թագաւորութիւնը դարձնել հայկական՝ մեղադրելով հայերուն ո՛չ միայն մարդկային, այլեւ՝ մշակութային ցեղասպանութեան մէջ[14]։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. A.Y.Movsisyan, «The hieroglyphic script of van kingdom (Biainili, Urartu, Ararat)», Publishing House «Gitutyun» of NAS RA, Yerevan 1998. (Առկայ է ՀՀ Ազգային Գրադարանին մէջ, ծածկագիր՝ 9(47.925)/Մ-91)
  2. Հայաստանի Գիտութիւններու ակադեմիա, Ազգագրութեան եւ հնագիտութեան հիմնարկ, Ս․Գ․Հմայեակեան, «Վանի թագաւորութեան պետական կրօնը», Հայաստանի ԳԱ հրատարակչութիւն, Երեւան 1990։ (Առկայ է ՀՀ Ազգային Գրադարանին մէջ, ծածկագիր՝ 9(47.925)/Հ-64)
  3. Հայկական յուշարձաններու ճանաչման ծրագիրի (AMAP) պաշտօնական կայք, բաժին՝ «Ուրարտու՝ Վանի թագաւորութիւն»
  4. Сайт Института Арменоведческих Исследований ЕГУ, страница ,,История Армении
  5. Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, Գիրք II, յօդուած՝ «Վանի թագաւորութիւն»
  6. Меликишвили Г.А. Урартские клинообразные надписи. — Москва: Издательство АН СССР, 1960.
  7. Paul Zimansky, Urartian material culture as state assemblage, Bulletin of the American Association of Oriental Research 299, 1995, 105.
  8. Յովսէփ Վ. Սանտալճեան։ (Ազգային մատենադարան, Խ): Վիեննա, տպ. Մխիթարեան, 1901: 262, 1 չհ. էջ, շար. 13,5X7,5 ս.մ.:
  9. И. М. Дьяконов. Ассиро-вавилонские источники по истории Урарту (Предисловие, разделы I-III - Вестник древней истории, № 2, 1951 г. Раздел IV - Вестник древней истории, № 3, 1951 г.)
  10. Աստուածաշունչ, բաժին՝ «Դ.Թագաւորաց, 19, 37», «Եսայի 37, 38», «Երեմիա 51, 27»
  11. Ռաֆայել Իշխանյան, «Պատկերազարդ պատմություն Հայոց» գիրք առաջին, Երևան 1990 թ.:
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Ռաֆայէլ Իշխանեան
  13. Джона Киракосяна “Младотурки перед судом истории”. Ереван, Издательство “Айастан”, 1986г.
  14. Гурам Мархулиа, Шабанам Нуриева. «Многострадальная Армения»: мифы и реальность. Баку – 2011

Գրականութեան ցանկ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ռ. Իշխանեան "Պատկերազարդ Պատմութիւն Հայոց" 1990 թ.
  • Ա. Մովսիսեան "Հայոց Պատմութեան Աշխարհակալութիւնները" Երեւան-2008 թ.
  • Մովսէս Խորենացի "Հայոց Պատմութիւն"