Ջերմուկ (քաղաք)

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ ջրվէժ

Ջերմուկ, քաղաք Հայաստանի Հանրապետութեան Վայոց ձորի մարզին մէջ, մարզկեդրոնէն 50 քմ հիւսիս-արեւելք, Արփա գետի ակունքի շրջանին մէջ։ Հայաստանի երեք առողջարանային քաղաքներէն մէկն է։ Կը գտնուի Երեւանէն 173 քմ հեռաւորութեան վրայ։[1]

Ջերմուկի տեղը նախկին հայկական Ջերմուկ գիւղ եղած էր։ Հետագային այն օտարեկրացիներու կողմէն աւերուած է եւ անոր փոխարէն նոր գիւղ կառուցած եմ, որ թարգմանաբար կոչած են Իստիսու։ Ջերմուկ կը վերանուանուի 1924 թուականին։ Քաղաքին կը պատկանի նաեւ 3 քմ հարաւ-արեւմուտքը գտնուող Կեչուտ գիւղը։[1]

Աւանդապատումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հրաշք ջուրը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լէճընտ մը կայ, որուն համաձայն, շատոնցուընէ, երբ մարդու ապրուստի հիմնական միջոցը որսորդութիւնն էր, այս կուսական անտառները ամենատարբեր որսատեսակներով լեցուն էին։ Եւ ահա, անգամ մը, փորձառու որսորդը կը նետահարէ երիտասարդ եղնիկին։ Վիրաւոր եղնիկը մեծ ճիգերով, վերջին ուժերը հաւաքած, կը սկսի փախիլ։ Որսորդը կրնկակոխ կը հետապնդէ անոր։ Տեսակ մը, ոտքերը հազիւ քարշ տալով, եղնիկը կը հասնի Ջերմուկի հանքային աղբիւրներուն, կը նետուի ջուրը եւ... այ քեզ հրաշք, ջուրէն դուրս կ՛ուգայ բոլորովին առողջ ու ապաքինուած եւ անմիջապէս կ՛անհետանայ անտառի խորը։ Կեանքին մէջ ամէն ինչ տեսած փորձառու որսորդը կ՛ապշի հասարակ ջրուրին կատարած հրաշքէն, եւ այդ օրէն սկսեալ կը տարածուի «Ջերմուկ» ջուրի համբավը աշխարհէ-աշխարհ, իսկ հրաշք ջուրի գաղտնիքը մարդկանց հասցուցած եղնիկը կը դառնայ ժողովուրդին սիրելին ու Ջերմուկի խորհրդանիշը։[2]

Ջրահարսի վարսերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ջերմուկի ջրվէժը

Շուրջ 70 մեթր բարձրութիւնէն Արփայի կիրճը գահաւիժող բնութեան այս հրաշքը, որ թափուած վարսեր կը հիշեցնէ, ժողովուրդը անուանած է «Ջրահարսի վարսեր» եւ հիւսած իր միւս լէճընտը։

Շատ հինէն ջրվէժին տեղը, անդնդախոր ժայռերու ծերպին կը գտնուէր իշխանի մը ամրոցը, որուն գեղեցկուհի դուստրը կուսական բնութեան մէկ մասը կը կազմէր։ Իշխանուհիին ձեռքը խնդրելու կ՛ուգային աշխարհի տարբեր ծայրերէն, սակայն ան կը մերժէր բոլորին, որովհետեւ անոր սիրտը կը պատկանէր հովիւի մը երիտասարդ, քաջարի ու գեղեցիկ որդին։ Ամէն օր, կէսգիշերէն ետք, ամրոցին իր ննջարանի լուսամուտէն դեռատի իշխանուհին ձորն կը նետէր երկար պարանի ծայրը, որուն հետ հովիւին որդին խոր կիրճէն կը բարձրանար սիրեցեալին քով։

Իշխանը շուտով կ՛իյմանայ այդ բանին մասին՝ կը գազանանայ, կը փրփրնայ եւ կ՛անիծէ դուստրը. եթէ մէկ հատ ալ հանդիպի հովիւին որդիին, թող ջրահարս դառնայ ու ջուրէն երբէք դուրս չի գայ։ Սակայն դեռատի սիրահարներուն ոչ բան չէր կրնար պահել հանդիպման գայթակղութիւնէն, եւ ամէն անգամ, որպէսզի սիրեցեալին օգնէ բարձրանալ իր դղիակը, գեղեցկուհին պարանի փոխարէն ժայռի բարձունքէն կը կախէ իր երկար ու գեղեցիկ վարսերը։ Սակայն նոյն ակնթարթին կը կատարուի հօր դաժան անեծքը. գեղեցկուհին կը դառնայ ջրահարս, իսկ կիրճ թափող անոր գեղեցիկ վարսերը կը դառնան հրաշագեղ ջրվէժի մը, որուն ժողովուրդը անուանած է «Ջրահարսի վարսեր»։[3]

Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ջերմուկի բնաշխարհը

Քաղաքը շրջափակուած է 2500-3000 մեթր բարձրութեան հասնող լեռնաշղթաներով, իսկ հարաւ-արեւմտքը Արփայի գեղատեսիլ կիրճն է։

Արփայի մէջ թափող վտակի գետաբերանի քով առաջացած է քանի մը տասնեակ մեթր բարձրութեան հանքային ջրվէժ։ Հայտնի է հատկապէս Արփայի աջ եւ ձախ ափերուն վրայ գտնուող՝ թիւով 36 բուժիչ տաք աղբիւրներով, ջերմուկներով, որոնք ունին հիդրոկարբոնատա-սուլֆատային բաղադրութիւն։ Շրջակայքին կան նաեւ “Նարզան” տիպի ջուր, բուժիչ ցեխ, ապակի հումք (կուարցիտներ)։[4]

Ջերմուկի շրջապատը անտառապատ է։ Անտառին մէկ մասը տնկած են 1980-1990-ական թուականներուն։[1]

Կլիմայ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ունի լեռնային կլիմա։ Ամառը զով է, ձմեռը՝ երկարատեւ եւ ձիւնառատ։ Արեւափայլի տեւողութեան կը կազմէ տարեկան 2300 ժամ։ Օդի օրական միջին ջերմաստիճանը Ջերմուկին մէջ կը կազմէ՝ գարնան՝ +0.4 °C, ամրան՝ +15.3 °C, աշնան՝ + 4.9 °C, ձմրան՝ -9 °C։ Յունվարին միջին ջերմաստիճանը –9 °C է, նուազագոյնը՝ –35 °C, Յուլիսին՝ 18 °C, առաւելագոյն՝ 32 °C, տարեկան տեղումները՝ մօտ 800 մմ, հարաբերական խոնաւութիւնը՝ 45–48%, արեւափայլքի տեւողութիւնը՝ 2340 ժ։[5]

Կաղապար:Եղանակի աղյուսակ

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըմպելասրահը

Ջերմուկը կը ծուարէ անտառոտ լեռներու գրկին մէջ, ծովի մակերեւոյթէն 2080 մեթր բարձրութեան վրայ գտնուող պզտիկ սարահարթին մէջ, որ երկու մասի կը բաժնուի Արփա գետի գեղատեսիլին կիրճով։ Քաղաքը կը գտնուի Հայաստանի Հանրապետութեան հարաւ-արեւելեան մասին մէջ, Վայոց ձորի մարզին մէջ (պատմական Սիւնիք նահանգի Վայոց ձոր գաւառին տարածքին մէջ)։ Բնակավայրը սկսած է յիշատակուիլ XIII դարէն՝ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելեանի «Պատմութիւն Նահանգին Սիսական» աշխատութեան մէջ։ Սակայն քաղաքին տարածքին մէջ գտնուող հին կիկլոպեան ամրոցին եւ VIII դարու եկեղեցւոյ աւերակները ու մնացորդները կը խօսին այն մասին, որ հանքային ջուրերու ակունքներու քով գտնուող Ջերմուկ բնակավայրը գոյութիւն ունեցած է շատ առաջուընէ։[1]

Ջերմուկի կազդուրիչ հանքային ջուրերը դեռ շատ հինէն կ՛օգտագործուին ինչպէս հասարակ ժողովուրդի, այնպէս ալ Սիւնաց Իշխաններու կողմէն՝ ամենատարբեր հիւանդութիւններու բուժման նպատակով։ Այդ մասին կը վկայէն միջնադարին կառուցուած լողաւազանի մնացորդները, որոնք վերակառուցուած եւ վերականգուած են 1860-ական թուականներուն ցարական պրիստաւ Գէորգ Խանագեանի կողմէ, եւ այժմ ալ ժողովուրդիմ կողմէն լողաւազանը կոչուած է «Պրիստաւի գիոլ»։ Չնայած պատմական հարուստ անցեալին, այսօրուա նոր քաղաքի հիմքը կը դրուի միայն 1940 թուականին՝ առաջին առողջարանի կառուցման աւարտումով։

Հետագայ տարիներուն Ջերմուկը կառուցուած ու կառուցապատուած է, ստեղծուած են բոլոր հնարաւորութիւնները ինչպէս բնակչութեան, այնպէս ալ հանգստացողներու աշխուժ հանգիստի, առողջութեան վերականգնման եւ զբոսաշրջութեան համար։ 1967 թուականին քաղաքը ձեռք կը բերէ հանրապետական նշանակութեան քաղաքի, իսկ 1970 թուականին՝ համամիութենական նշանակութեան առողջարանի կարգավիճակ։ 1980-ականներուն քաղաքը ունէր շուրջ 10 000 բնակիչ, շուրջ 2 000 մահճակալով առողջարաններու ու պանսիոնատներու ցանց՝ աշխուժ հանգիստի եւ բուժման համար նախատեսուած բոլոր ենթակառուցուածքներով ու ծառայութիւններով։ Օբյեկտիւ պատճառներով առողջարանային քաղաքի աշխուժ կեանքը 1990-ականներէն մեծ տեղատուութիւն ապրեցաւ, որ սկսաւ աշխուժանալ 1990-ական թուականներուն վերջերը։

Գայանէ եկեղեցին

Վարչական տարածքը՝ շուրջ 5,5 հազար հեքթար։ Երեւանի հետ կապուած է երկու ճամբաներով, որոնցէ «Ջերմուկ-Երասխ-Երեւան» մայրուղին աւելի կարճ է եւ կը կազմէ շուրջ 170 քմ։ Քաղաքը «Երեւան-Գորիս-Ստեփանակերտ» մայրուղին կը գտնուի 24 քմ հեռաւորութեան վրայ։

Ջերմուկը ոչ միայն բազմաթիւ լէճընտներու բնաշխարհ է, այլ նաեւ քաղաքին ու մերձակեանքին մէջ սփռուած է բազմաթիւ պատմամշակութային յուշարձաններով ու տեսարժան կառոյցներով, արկածային տուրիզմի սիրահարներուն ձգող բազմաթիւ անդնդախոր ձորերով ու բարձր ժայռերով, քարանձաւներով ու որսատեղիներով (Արփա-Սեւան թունել, Կեչուտի ջրամբար, Գնդեվանք, Վարդանի քար, Գլաձորի միջնադարեան համալսարան, Նորավանքի համալիր եւ այլն) հարուստ բացօդիայ թանգարան մը։ Հատկապէս գեղեցիկ է ջերմուկեան ձնառատ, փափուկ եւ արեւոտ ձմեռը։ Պէտք է նշել, որ արեւոտ ու պայծառ օրերու քանակով քաղաքը նախկին միութենական առողջարաններու մէջ կը զբաղեցնէր առաջին տեղերէն մէկը։ Ձմեռնային հանգիստի, բուժման, մարզաձեւերի համար բարենպաստ կլիմայական ու բնական պայմաններու առկայութիւնը միշտ դէպի առողջարանային քաղաք կը ձգէ ձմեռնային հանգիստի սիրահարներուն։

1967 թուականէն հանրապետական ենթակայութեան եւ 1970 թուականէն միութենական նշանակութեան առողջարաններու կարգը դասուած քաղաք առողջարանը այսօր հանգստացողներուն ու զբոսաշրջիկներուն կ՛առաջարկէ շուրջ 2 000 մահճակալով առողջարաններու, հիւրանոցներու, պանսիոնատներու, համաբուժարաններու, ըմպելասրահի, լողաւազաններու, մարզահրապարակներու, կինոթատրոնի, հասարակական սնունդի օբյեկտներու, բարերու ու սրճարաններու ծառայութիւնները։[4]

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1988-1989 թուականներուն Ազրպէյճանցիները կ՛արտագաղթեն Արդբեջան՝ Ազրպէյճանի մէջ սկսած հայկական կոտորածներու պատճառով։ 1988 թուականին այստեղ կը բնակին Պաքուէն, Սումգայիթէն, Մինգեչաուրէն, Բարդայէն եւ Նախիջեւանէն բռնագաղթուած շուրջ 1154 հայեր։[1]

Ջերմուկի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը[6].

Տարի 1959 1968 1980 1989 2001 2004 2015
Բնակիչ 2063 3700 5492 9014 5394 6400 4400

Տնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քաղաքին մէջ կան արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններ, որոնցմէ ամենամեծը “Ջերմուկ” հանքային ջուրերու գործարանն է (1949 թուական), քարհանքեր, ՀԷԿ, պանրի գործարան, կը գործէ բազմահարկ հիւրանոց։

Ջերմուկի գործարանը տարեկան կ՛արտադրէ քանի մը տասնեակ միլիոն շիշ Ջերմուկ։ Գործարանի հանքային ջուրը նաեւ կը արտահանուի։[1]

Առողջարաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առողջարանի շէնք

Ջերմուկին մէջ հայտնաբերուած հին աւազանի մնացորդները կը վկայեն, որ միջին դարերուն բուժման նպատակներով մարդիկ օգտուած են ջերմուկներէն։

Հին աւազանը կարգաւորուած է XIX դարու երկրորդ կէսերուն, երբ Ջերմուկը մտաւ Երեւանի նահանգին Շարուր-Դարալագիազի գաւառի մէջ։ Այդ ժամանակին ժողովուրդը կոչած են անոր Պրիստավի լիճ։

Հանքային ջուրերու ուսումնասիրութիւններ կը կատարուին 1925, 1938-1939 թուականներուն։ Առողջարանի, հանքային աղբիւրներու եւ առողջարանային բուժման գիտական հիմնաւորման գործին մէջ մեծ դեր կը խաղան Լ. Հովհաննէսեանը, Ա. Մէլիք–Ադամեանը, Ա. Հակոբեանը, Գ. Աղաջանեանը եւ ուրիշներ։ Ջերմուկի բուժական հիմնական գործոններն են՝ կլիման եւ հանքային ջուրերը։ Վերջիններէն հետազոտութեամբ առաջինը կը զբաղուի Գ. Վոսկոբոյնիկովը (1830), համակարգուած հետազոտութիւնները սկսած են 1925 թուակամէն (Կ. Ն. Պաֆենհոլց), իսկ հորատման եւ շահագործման աշխատանքները՝ 1938 թուականէն (Ա. Պ. Դեմիոխին)։ Լոգանքի առաջին շէնքը կառուցուած է 1940 թուականին։ Ան ունէր 12 մահճակալ։ 1982 թուականի տուիալներով կը գործէ 7 հանքաղբիւր՝ 3-ը աջափնիա սարահարթին մէջ, 4-ը՝ Արփայի ձորին մէջ, 17 մեթր/վարկեան մշտական ջրապաշարներով։

Հանքային ջրուերը ածխաթթուային, հիդրոկարբոնատ-սուլֆատ–քլորիդային, նատրիի–կալցիի մէջ, մագնեզիումական ջուրերու շարքին կը դասաւորուին՝ հետեւեալ քիմիական բաղադրութեամբ [5]

°C

Ջերմուկի ջուրերը քիմիական կազմով կը նմանին Ժելեգնովոդսկի եւ Կառլովի Վարիի հանքային զուրերուն։ Առողջարանային բուժման համալիրը կ՛ընդգրկէ հանքային տաք ջուրի ներքին եւ արտաքին օգտագործումը, բուժական սնունդը, մարմնամարզութիւնը, քայլաբուժութիւնը, կլիմաիական եւ ֆիզիոթերապեւտիկ միջոցառումները, դեղորայքային բուժումը եւ առողջարանային ռեժիմը։

Ջերմուկին մէջ կը բուժուին ստամոքսաղիքային համակարգի (ստամոքսաբորբեր, ստամոքսի եւ 12-մատնիա աղիքի խոցեր), լէարդի, լեղուղիներու, ենթաստամոքսային գեղձի, հենաշարժական ապարատի, ծայրամասային նիարդային համակարգի, գինեկոլոգիական հիւանդութիւններով եւ նիւթափոխանակութեան խանգարումներով (շաքարախտ, միզաթթիւային դիաթէզ) տառապողները։[5]

Խմելու ջուրի սիւնազարդ տաղաւար

1950-ականներուն մեծ թափ ստացաւ առողջարանային շինարարութիւնը։ 1967 թուականին առողջարանային ֆոնդը հասաւ 1100 մահճակալի, 1970 թուականին՝ 1500, իսկ 1980 թուականին 5000 մահճակալէն աւելի։ Սկսան գործել գիշերօթիկներ, լոգանքի ընդարձակ եւ հարմարաւէտ շէնքեր, խմելու ջուրի շքեղ եւ սիւնազարդ տաղաւար, բազմահարկ հիւրանոցներ, հիւանդանոց եւ մանկական հիմնարկներ։[1]

Քաղաք առողջարանը այսօր հանգստացողներուն ու զբոսաշրջիկներուն կ՛առաջարկէ առողջարաններու, հիւրանոցներու, ըմպելասրահի, լողաւազաններու, մարզահրապարակներու, հասարակական սնունդի օբյեկտներու, պարերու ու սրճարաններու ծառայութիւնները։

Այժմ Ջերմուկին մէջ կը գործեն հետեւեալ առողջարանները ու հիւրանոցները՝

  • «Արմենիա» առողջարան
  • «Օլիմպիա» առողջարան
  • «Ջերմուկ աշխարհ» առողջարան
  • «Թուրիս» առողջարան
  • «Գլաձոր» առողջարան
  • «Արարատ» առողջարան
  • «Հայաթ Փլէյս Ջերմուկ» հիւրանոց
  • «Նայիրի» հիւրանոց
  • «Վերոնա» հիւրանոց
  • «Անուշ» հիւրանոց
  • «Լայֆ» հիւրանոց
  • «Եւմարի» հիւրանոց
  • «Կասկադ» հիւրանոց
  • «Անի» հիւրանոց

Մշակոյթ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ջերմուկին մէջ կը գործէ Հայաստանի ազգային պատկերասրահի Ջերմուկի մասնաճիւղը, որ հիմնադրուած է1972 թուականին։ Կը ցուցադրուին կերպարուեստի հայ վարպետներու՝ Մարտիրոս Սարեանի, Արա Սարգիսեանի, Սարգիս Մուրատեանի, Արա Հարութիւնեանի, Կալենց ամուսիններու, Հակոբ Հակոբեանի, Ռուտոլֆ Խաչատուրեանի եւ այլ գեղանկարչական, գրաֆիկական եւ քանդակագործական աշխատանքները։ Պարբերաբար կը փոփոխուին ցուցանմուշները եւ կը կազմակերպուին անհատական ցուցահանդէսներ։[4]

Քաղաքաշինութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ջերմուկի առաջին գլխապոր հատակագիծը կազմուած է 1945 թուականին (ճարտարապետ՝ Պ. Միսիրեան), 1952 թուականին՝ երկրորդը (ճարտարապետ Փ. Մանուկեան), վերամշակուած է՝ 1960–1962 թուականնեդուն, որուն հետ սկսած է Ջերմուկի կառուցապատման նոր փուլը։

Արփայի կիրճին վրայ կառուցուած մեծ կամուրջը (1975) հնարաւորութիւն կու տայ բնակելի շինարարութիւնը կեդրոնացնել ձորի ձախափնիակին մէջ (երկու միգրոշրջաններ 6000 եւ 9000 բնակիչի համար, Կեչուտ գիւղի նոր թաղամասը)։

Առողջավայրի կառուցապատման մէջ աշխուժ դեր կը կատարեն № 1 առողջարանը (1962, ճարտարապետ՝ Է. Տիգրանեան), № 2 առողջարանը (1963), ըմպելասրահը (1966) եւ լողարաններու շէնքը (1969, երեքն ալ ճարտարապետ՝ Գ. Թամանեան), առողջապահութեան մինիստրութեան ընդունարանը (1952, ճարտարապետ Մ. Գրիգորեան) եւ անոր IV վարչութեան առողջարանը, հիւրանոցները (առաջինը՝ ճարտարապետ Յ. Յակոբեան, նորը՝ Զ. Բախշինեան), 1980-ական թուականներուն կառոյցներէն՝ Հայկական աթոմակայանի առողջարանը (ճարտարապետ Մ. Միքայելեան եւ Ս. Ումեդեան), ՀԱՄԽ–ի առողջարանը (ճարտարապետ Մ.Միքայելեան) եւ Ջերմուկի հասարակական–մարգական համալիրը (ճարտարապետ Մ. Միքայելեան), Արփա–Սեւան համալիրի գլխաւոր ջրամբարը՝ ափին տեղադրուած հանգրուանային շէնքերով։[5]

Պատմամշակութային կառոյցներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արփայի վերի հոսանքին կիրճերուն մէջ կը գտնուին քարայրներու համալիրը (պրոնզէ դարի ժամանակէն), Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցին, «Թուխ Մանուկ» եւ Սուրբ Գէորգ մատուռները։

Ջերմուկի անտառային կածականին մէջ կը գտնուի ֆետայիներուն նուիրուած արձանաշարը, որուն հեղինակն է քանդակագործ Յովհաննէս Մուրատեանը։

Մարզական[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ջերմուկը իր աշխուժ մասնակցութիւնը ունի շախմատային բազմաթիւ առաջնութիւններու ու հուշամրցաշարերու անցկացման գործին մէջ, որոնցմէ քանին դարձած են բարի աւանդոյթ։ 2006 թուականէն սկսած Ջերմուկին մէջ կ՛անցկացուին շախմատի միջազգային պատանեկան մրցաշարերը։ 2007 թուականէն սկսեալ Ջերմուկին մէջ կ՛անցկացուին շարք մը միջազգային մրցաշարեր եւ առաջնութիւններ, որոնց թուին մէջ նաեւ՝ Կարէն Ասրեանի անուան միջազգային հուշամրցաշարը։[4]

Ջերմուկի ճոպանուղին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ջերմուկի ճոպանուղին

Ջերմուկի ճոպանուղին կառուցուած է 2007 թուականիմ աշնան աուստրիական "Leitner" կազմակերպութեան կողմէ։

Ճոպանուղիին երկարութիւնը 1000 մեթր է։ Ներքեւի եւ վերի հենասիւներու միջեւ եղած բարձրութեան տարբերութիւնը 400 մեթր է։ Ամէնաբարձր կէտը կը գտնուի 2480 մեթր բարձրութեան վրայ, ուր կը գործէ ճաշարան-սրճարան։ Ունի 2 սահուղի։ Առաջինին երկարութիւնը 1450 մեթր է, երկրորդինը՝1550 մեթր։ Տեղերու թիւը՝ 200։ Ներքեւին կը գործէ սահատախտակներու եւ դահուկներու վարձոյթի կէտ, սրճարան եւ կարատուն։[4]

Քոյր քաղաք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նկարուած պատկերներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Յակոբեան Թ. Խ., Սովետական Հայաստանի քաղաքները, Ե., 1977
  • ԱղաջանԵան Գ. Ի., Թոփչեան ժ. Ս., Հայաստանի առողջարանները եւ առողջավայրերը, Ե., 1968
  • Агаджанян Г. И., Всесоюзный больнеопитьевой курорт Джермук, Е., 1966

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Վիքիպահեստ

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 4, էջ 402
  2. «Եղնիկի առասպելը»։ Վերցված է 2014 Մայիսի 31 
  3. «Ջրահարսի վարսեր»։ Վերցված է 2014 Մայիսի 31 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 «Ջերմուկ»։ Վերցված է 2014 Հունիսի 5 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 «Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հտ 9, էջ 509»։ Վերցված է 2014 Հունիսի 10 
  6. «Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 169»։ Վերցված է 2014 Մայիսի 30