Երուանդունիներ

Jump to navigation Jump to search

Երուանդունիներ, թագաւորական հարստութիւն Հայաստանի մէջ Ք․Ա․. 570–մ.թ. 72 թուականներուն։ Կը կոչուի հիմնադրի՝ Երուանդ Սակաւակեացի անունով։ Որպէս թագաւորներ եւ սատրապներ Հայաստանի մէջ իշխած են Ք․Ա․. 570-201 թուականներուն։ Պատմահայր Մովսէս Խորենացին կը տեղեկանէ, որ Ք․Ա․. 7-րդ դարու առաջին կիսին Հայկական լեռնաշխարհի հարաւ-արեւմուտքին մէջ վերականգնուած էր Հայկազուններու տոհմի իշխանութիւնը՝ Սկայորդու գլխաւրութեամբ։

Երուանդ Ա.-ը հայոց առաջին թագաւոր Պարոյրի ազգականներէն էր։ Հայոց նահապետ, Սկայորդիի որդի Պարոյրը միաւորեց Վանայ լճէն մինչեւ Եփրատ ինկած ամբոողջ տարածքը եւ դաշինք կնքեց Մարաստանի ու Բաբելոնի հետ՝ ընդդէմ Ասորեստանի։ Ք․Ա․. 612 թուականին դաշնակից զորքերը գրաւեցին Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեն, որուն մասնակցելու համար Պարոյր նահապետը Մարաստանի արքայի կողմէն թագադրուեցաւ եւ ճանաչցուեցաւ Հայաստանի թագաւոր։

Ք․Ա․. 6-րդ դարուն վերջը Հայաստանը կը դառնայ առաջին խոշորագոյն կայսրութեան՝ Աքեմենեան պետութեան մասը։ Երուանդունիները կը դառմնան Հայաստանի սատրապներ։ Երկու դար ետք՝ Ք․Ա․. 331 թուականին, Երուանդ Գ.-ը կը վերականգնէ հայկական թագաւորութիւնը անոր մեծ մասի վրան, եւ կը թագադրէ որպէս Մեծ Հայքի թագաւոր։

Մեծ Հայքի մէջ Երուանդունիները կը շարունակեն իշխել եւս մէկ դար՝ մինչեւ Ք․Ա․. 201 թուականը։ Սելեւկեան թագաւոր Անտիոքոս Գ. Մեծի հայազգի զորաւարներ Արտաշեսն ու Զարեհը կը գրաւեն Հայաստանը եւ կը վերացնեն Երուանդունիներու թագաւորութիւնը, հետագային հիմնադրելով հայկական նոր թագաւորութիւններ։ Երուանդունիներու իշխանութիւնը կը կործանուի նաեւ Ք․Ա․. 3-րդ դարու ընթացքին ստեղծուած Ծոփքի թագաւորութեան մէջ։

Երուանդունիներու վերջին թագաւորութիւնը կը դառնայ Կոմմագենեն, ուր անոնք կիշխեն մինչեւ մ.թ. 72 թուականը։

Ծագում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երուանդունիներու մասին պահպանուած տեղեկութիւնները հակասական են։ Այդ պատճառով Երուանդունիներու ծագումը, Հայաստանի մէջ անոնց միասնաբար եւ անընդմեջ իշխելու հանգամանքները դեռեւս վիճելի են պատմագիտութեան մեջ։ Ք.ա. 681 թուականին Ասորեստանի Սենեքերիմ արքայի որդիներ Սարասարը եւ Ադրամելեքը կը սպասեն իրենց հորը եւ կ՝ երթան Հայաստան։ Կ՝ենթադրուի, որ անոնք հիմնադրած են այս հարստութիւնը։

Ըստ Մովսէս Խորենացիի, Հայոց թագաւոր Երուանդ Ա. Սակաւակեացը եւ անոր գահաժառանգ որդի Տիգրանը Մարաց թագաւոր Աժդահակի ժամանակակիներէն էին։ Այս տեղեկութիւնը կը հաստատէ նաեւ Տիգրանի եւ անոր հօր մասին Քսենոփոնի հաղորդմամբ։

Պերգամոն քաղաքէն 12կմ հեռաւորութեան վրայ գտնուած հունարէն արձանագրութեան մը մեջ Հայաստանի սատրապ Երուանդ Բ.–ին վերագրուած է բակտրիական ծագում։ Իսկ Կոմմագենեի Անտիոքոս Ա. Երուանդունի թագաւորի նախնիներուն նուիրուած Նեմրութ լերան արձանագրութեան մեջ Երուանդունիները դասուած են Դարեհ Աքեմենեան արքայի հաջորդներու ցանկին մէջ։ Քանի որ Երուանդ Բ. Աքեմենեան Արտաքսերքսես II արքայի փեսան էր, ուրեմն անոր սերունդը կրնար մայրական գծով ճանչցուիլ Աքեմենեան։ Երուանդունիներու Աքեմենեան շառաւիղ ըլլալու հանգամանքը երբեմն ընդգծուա եւ գերագնահատուած է։ Ստրաբոնը Երուանդ Դ. Վերջինին կը համարէ Դարեհ I–ի զինակից Հիդարնեսի սերունդ։

Ստրաբոնի այդ վկայութեան հիման վրայ ուսումնասիրողները կը կարծեն, որ Դարեհ I-ը, վերացնելով Հայաստանի թագաւորութիւնը, որու գահակալները կը սերէին Երուանդ Ա. Սակավակեացէն, Հայաստանի սատրապ նշանակած է Հիդարնեսին, եւ անոր հաջորդները ժառանգաբար իշխած են մինչեւ Ք․Ա․. 3-րդ դարու վերջը։ Որովհետեեւ այդ տոհմին մէջ կը յիշատակուին Երուանդ անունով չորս թագաւոր ու սատրապ, ուստի կ՝ ենթադրուի, որ Հիդարնես Ա. կամ անոր հաջորդած համանուն որդին, իրենց իշխանութիւնը Հայաստանի մէջ ամրապնդելու համար խնամիացել են հայոց Երուանդունիներու տոհմին հետ։

Պարոյր Սկայորդի եւ Երուանդ Սակավակեաց[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական հողերու միաւորում

Պարոյր Սկայորդի 19-րդ դարու նկարիչ

Առաջաւոր Ասիոյ նախկին հզոր տերութիւնները՝ Ասորեստանը եւ Վանի թագաւորութիւնը Ք․Ա․. 7-րդ դարոգ վերջերուն սկսած էին խիստ թուլանալ։ Հայկական լեռնաշխարհի մէջ ստեղծուած առաջին պետութեան՝ Վանի թագաւորութեան փլատակներու վրայ ստեղծուեցան շարք մը իշխանութիւններ, որոնց մեջ սկսաւ առանձնանալ Պարոյր Սկայորդիի թագաւորութիւնը։ Անոր թագաւորութիւնը կը միաւորէր պատմական Հայաստանի հարաւային եւ հարաւ-արեւելեան շրջանները։ Հետագային ան աւելի կը հզորանայ։

Պարոյրը աշխոյժօրէն կը ներգաշէ Առաջաւոր Ասիոյ երկու հզոր պետութիւններու՝ Մեդիայի (Մարաստան) եւ Բաբելոնիոյ՝ Ասորեստանի դէմ մղած պայքարին։ Անոնք Պարոյրին թագ կը խոստանան։ Պարոյրը մարական թագաւոր Կիաքսարէն թագ ստացաւ Նինվեի վրայ մարա-բաբելոնեան զորքերու արշաւանքին եւ Ասորեստանի կործանմանը մասնակցելու համար։

Կ՝ ենթադրուի, որ Պարոյրը Արմէ-Շուպրիա երկրի ցեղային միութեան առաջնորդն էր։ Ք․Ա․. 609 թուականին ան Կիաքսարի զորքերու հետ կը գրաւէ Վանի թագաւորութեան մայրաքաղաք Տուշպան, արդիւնքին Ուրարտական տիրոյթները կ՝ անցնեն հայերուն ու հայկական պետական կազմաւորումներուն, որոնցմէ ամենահզորը Երուանդունիներն էին։ Անդրադառնալով Պարոյրի թագադրութեանը՝ պատմահայր Մովսէս Խորենացին, որ հոգեկան հրճուանք կ՝ ըզգար Հայոց պետութեան մեծագործութիւններու մասին գրելիս, կը նշէ.․

Aquote1.png Ահա այժմ ես կուրախանամ՝ ոչ փոքր խնդություն զգալով, որ հասնում եմ այն տեղերը, ուր մեր բնիկ նախնիի սերունդները թագավորության աստիճանի են հասնում։ Aquote2.png։|}}[1]

Պարոյր նահապետի թագաւորութիւնը երկար չտեւեց։ Մէկ թագաւորութեան ներքեւ ամբողջ երկիրը միաւորելու գործը իրականացրուց անոր ազգականներէն Երուանդ Ա. Սակավակեացը[2]։ ։ Վերջինիս իշխանութեան կեդրոնը սկիզբը Այրարատն էր։

Պատմագիտութեան մէջ կայ վարկած, որու համաձայն՝ Մովսէս Խորենացին կը շփոթո Վանի թագաւոր Արամին (Արա Գեղեցիկի հայր) Երուանդական Արամանիի հետ, որուն ան նոյնպէս Արամ կը կոչէ[3], ։ Վերջինս պայքար կը սկսի օտար զաւթիչներու դէմ, կը չախչախէ անոնց առաջնորդ կութար Մադեսի զորքերը, իսկ Մադեսին կը հրամայէ գամել Արմաւիրի պարսպի աշտարակին։ Արամանին, որ իր մայրաքաղաք դարձուց Արմաւիրը, հանդէս բերեաւ մեծ քաղաքագետի եւ զինուորական գործչի հատկութիւններ։ Դաշնակցելով մարերու հետ՝ գրաւեց Ասորեստանի դաշտի մեծ մասը[4]։ ։ Ան մեծ բանակով արշաուանք կը ձեռնարկէ դէպի արեւմուտք՝ գրաւելով Մաժակ (հետագային՝ Կեսարիա) քաղաքը եւ հայոց պետութեան սահմանները կը հասցնեն մինչեւ Սեւ ծովու ափերը։ Ռազմական եւ քաղաքական այս յաջողութիւններու շնորհիւ Երուանդականներու թագաւորութիւնը կը վերածուի Առաջաւոր Ասիոյ կարեւոր պետութեան[5]։

Հայոց թագաւորութեան սահմաններ

Արծաթեայ պտեակ Երզնկայէն, Ք․Ա․. 5-րդ դար

Համահայկական թագաւորութեան ստեղծմանը կը նպաստէր կարեւոր դարակազմիկ իրադարձութիւն. Հայկական լեռնաշխարհի հայալեզու ցեղերն ու ցեղային միութիւնները սկսած էին միաւորուիլ, աւարտին կը մօտենար հայ ժողովրդի կազմաւորումը։ Ան աշխուժացած էր Ք․Ա․. 2-րդ հազարամեակի վերջերուն, բուռն ընթացած Վանի թագաւորութեան շրջանին, իսկ Երուանդականներու թագաւորութեան օրով թեւակոխեց իր աւարտական փուլը։ Արամանի թագաւորի կողմէն արեւմուտքի մէջ գրաւուած երկրներու բնակչութիւնը, որ հնդեւրոպական էր եւ շատ մօտ հայերուն, աստիճանաբար ներառուեց հայ ժողովրդու կազմաւորման գործընթացներու մեջ[6]։

Արծաթեայ պտեակ Երզնկայէն, Ք․Ա․. 5-րդ դար Հարեւան ժողովուրդները հայոց թագաւորի Արամանի անունը տարածեցին թագաւորութեան բոլոր բնակիչներու վրայ։ Հայերը հարեւաններու կողմէն կը դիտէին որպէս Արամանի թագաւորի ժողովուրդ, ուստի, հակառակ անոնց հայ ինքնանվանման, սկսան անուանել արամանի (որ ժամանակի ընթացքին վերածուեցաւ արմենի), իսկ երկիրը՝ Արմենիա։ Այս գործընթացներու հետեւանքով հայ ժողովուրդի կազմաւորումը թեւակոխեց աւարտական փուլ, եւ երկրի ամբողջ բնակչութիւնը դարձավ հայախօս։ Հայերուն արմէն անուանելու տեսակետներէն է նաեւ լեռնաշխարհի հարաւը Արմեէ եւ Ուրմէ ցեղերի գոյութիւնը, որոնք աշխոյժ դեր խաղցած են հայ ժողովուրդի կազմաւորման եւ անոր՝ այդ ժամանակուայ հանրութեանը յայտնի դարձնելու գործին մէջ[7]։

Երուանդունեաց Հայաստանի պետական սահմանները համընկած են ճիշտ հայ ժողովուրդի էթնիկական սահմաններուն՝ ընդգրկելով ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհը։ յոյն պատմագիր Հերոդոտոսը, վկայակոչելով Հեկատեոս Միլեթացիի աշխարհացոյցը, Ք․Ա․. 6-5-րդ դարերու Հայաստանը ներկայացուա է միաձոյլ, հայ ժողովուրդով բնակեցուած ընդարձակ երկիր, որուն սահմանները հարաւ-արեւելքին մէջ տարաուած են մինչեւ Տիգրիսի վտակ Փոքր Զաւ գետի ակունքները եւ Մարաստան, հարաւին մէջ՝ մինչեւ Ադիաբենէ (նախկին Ասորեստանի կազմին մէջ), հիւսիս-արեւմուտք՝ մինչեւ Պոնտոս, արեւմուտք՝ մինչեւ Մեծ կամ Բուն Կապադովկիա, իսկ հարաւ-արեւմուտ՝ մինչեւ Կիլիկիա։ Պատմագիրը Հայաստանի անբաժան մասն կը համարուի Եփրատէն արեւմուտք ինկած Պակտիկեն, որ համընկած է հին պարսկական արձանագրութիւններուն մէջ յիշատակուող Կատպատուկա (հին հայկական աղբիւրներուն մէջ՝ Կապուտկէ, Կապուտկող, աւելի ուշ՝ Փոքր Հայք) երկրամասին։

Այսպիսով, Հերոդոտոսին ծանօթ Հայաստանը ամբողջովին կ՝ ընդգրկէր Հայկական լեռնաշխարհը։ Համահայկական նորաստեղծ պետութիւնը կ՝ ընդգրկէր Վասպուրականը, Աղձնիքը, Մոկքը, Կորճայքը, Տուրուբերանը, Ծոփքը, Բարձր Հայքն ու Փոքր Հայքը, իսկ աւելի ուշ՝ նաեւ Այրարատը, Ուտիքը, Արցախը եւ Սիւնիքը։

Բանակ

Տուշպա. Վանի միջնաբերդ

Երուանդ Առաջինի մասին աւանդախառն տեղեկութիւններ կը հաղորդուին Մովսէս Խորենացին եւ Քսենոփոնը։ Վերջինս կը նշէ, որ հայոց արքան ունեցած է ընդարձակ տիրապետութիւն, շուրջ 3 000 արծաթ տաղանդ (75 տոննա արծաթ) հարստութիւն, 40 000 հետեւակային եւ 8 000 հեծելակային զինուորական ուժ։ Երուանդը իր արքունիքը շրջապատած է հայ աւագաի ներկայացուցիչներով՝ «պատուաւոր հայերով»։ Երուանդի օրով հայկական թագաւորութեան մայրաքաղաքը եղած է Տուշպա-Վանը։ Ք․Ա․. 585 թուականին Աժդահակ թագաւորի դէմ կը կռուի պարտուելով՝ Երուանդը ճանչցած է անոր գերիշխանութիւնը, վճարած տարեկան 50 տաղանդ հարկ, հայկական զորամասերով մասնակցած Մարաց արշաուանքներուն։ Սակայն, երբ Աժդահակը պատերազմի դուրս եկած է Բաբելոնի դէմ, Երուանդը հրաժարած է մասնակցիլ[8]։

Մարաստանի զորքերու գլխաւոր հրամանատար Կիւրոս Աքեմենեանը ներխուժած է հայոց թագաւորութիւն, կալանաւորած Երուանդին եւ անոր ընտանիքին։ Երուանդի գահաժառանգ որդի Տիգրանի միջնորդութեամբ կնքուած է նոր հաշտութիւն. Երուանդը վերստին ճանչցած է Աժդահակի գերիշխանութիւնը, տարեկան վճարած 100 տաղանդ հարկ, պարտաւորուած զորքի կէս մասով մասնակցիլ արշաւանքներուն։ Ըստ աւանդական պատմութեան՝ Երուանդի որդիներն էին Տիգրանը եւ Շաւարշը, իսկ դուստր Տիգրանուհուն կնութեան տուած է Աժդահակին։ Հետագային հայկական ուժերը մեծապես կ՝ օժանդակեն Կիւրոս Մեծին գրաւած Մարաստանը։ «Կիւրոպեդիա» աշխատութեան մէջ նշուած է, որ հայոց թագաւորը մարերու դէմ կրվին մէջ տրամադրած է 20 000 հեծելազոր եւ 4 000 հետեւակ։ Նոյն աշխատութիւններէն տեղեկութիւններ պահպանուած են նաեւ հայերու եւ անոնց հարեւան խալդաեներու փոխհարաբերութիւններու մասին։ Խալդայները Փոքր Հայքի եւ Պոնտոսի միջեւ գտնուող Խաղտիք (Խալդիկա) կոչուող լեռնային երկրին մէջ բնակուող, մշակելի հողերէն զուրկ, աղքատ, ծառերու ճիւղերէն հիւսուած կավեպատ վահաններով ու նիզակներով զինուած, խաշնարած ցեղեր էին, ովքեր կողոպուտի նպատակով մշտապէս կը յարձակէին հարթավայրերու երկրագործ հայերու վրայ։ Խալդայներու ու հայերու միջեւ մղուող մշտական կռիւներուն պատճառով Հայոց երկրի մասը մը մնացած էր անմշակ ու անմարդաբնակ։ Որոշ ժամանակ ետք կնքուած է հաշտութիւն, որով, մէկ կողմէն, խալդայները, հայոց թագաւորին սահմանուած հողային հարկը վճարելու պայմանով, իրաւունք կը ստանան տիրել ու մշակել հարթավայրի հողերը, իսկ միւս կողմէն՝ հայերը, խալդայներուն որոշ տուրք վճարելու պայմանով, իրաւունք կը ստանան օգտուիլ արոտավայրերէն։

Մարաստանի դէմ Երուանդի եւ անոր որդի Տիգրանի պայքարը արտացոլուած է հին հայկական բանահիւսութեան մեջ, որմէ պահպանուած են պատառիկներ։

Տիգրան Երուանդեան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յարաբերութիւնները Մարաստանի հետ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ոսկէ մեդալիոն, Արմաւիր, Ք․Ա․. 6-5-րդ դարեր

Դեռ Ք․Ա․. 612 թուականին մարական եւ բաբելոնական զորքերը, որոնց հետ միասին կը կռուէին նաեւ հայկական զորաբանակներ, գրաւեցին Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեն եւ կործանեցին զայն։ Հայոց թագաւորը փորձեց իր դաշնակիցներէն՝ մարերէն ու բաբելոնցիներէն, աստիճանաբար հեռանալ եւ երկրի անւտանգութիւնը ապահովելու համար ամրացնել պետութեան բերդերն ու ամրոցները։ Մարական զորքերը Ք․Ա․. 28 մայիս 585-ին ճակատամարտ տուին Լիւդիական թագաւորութեան բանակներուն Հալիս գետի մօտ։ Զայն աւարտեց արեւի խաւարման պատճառով, ինչը կողմերը համարեցին աստուածային նշան։ Պատերազմը դադրեցաւ, երկու կողմերու միջեւ սահման ճանչցուեցաւ Հալիս գետը, իսկ մինչեւ զայն ինկած հողերը հանձնուեցան Երուանդականներու թագաւորութեանը։

Ք․Ա․. 6-րդ դարու 70-ական թուականներուն Հայոց թագաւորութիւնը, բախուելով մերձաւոր արեւելեան մարա-պարսկական տերութեանը եւ հարկադրուած ճանաչելով անոր գերիշխանութիւնը, այնուամենայնիւ պահպանած է իր պետական անկախութիւնը, տարածքային ամբողջականութիւնը, հոգեւոր-մշակութային ինքնուրոյնութիւնն ու կենսունակութիւնը, որոնք հաստատուն հիմքերու վրայ դրուած էին նախընթաց դարերուն։

Համաձայն Մար Աբաս Կատինային վերագրուող «Նախնական պատմութեան» (որու պատառիկները բանաքաղութեամբ աւանդած է պատմահայր Մովսէս Խորենացին), Ք․Ա․. 6-4-րդ դարերուն Հայաստանի մէջ շարունակած են իշխել Արամի հիմնադրած Հայկազեան արքայատան ներկայացուցիչները։ Պատմագիտութեան մեջ այդ արքայատունը յաճախ անուած են Երուանդունի կամ Երուանդական՝ Երուանդ Ա. Սակաւակեաց Հայկազեանի (Ք․Ա․. 570-560) անունով։

Տիգրան եւ Աժդահակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տիգրան Երվանդեան, 19-րդ դարու նկարիչ

Երուանդ Սակավակեացէն ետք գահ կը բարձրանայ իր որդիներէն Տիգրանը (Ք․Ա․. 560-535)։ Հայոց թագաւորութեան սահմանները հարաւ-արեւելքի մէջ կը հասնէին մինչեւ Մարաստան, իսկ հիւսիս-արեւմուտքին մէջ՝ մինչեւ Սեւ ծովու ափերը։ Ան իր մեջ կը ներարէր ոչ միայն Վանի թագաւորութեան ամբողջ տարածքը, այլեւ անդրեփրատեան շարք մը երկրամասեր։ Նշանակալից էին թագաւորութեան ռազմական ուժերը։ Երուանդականներու թագաւորութիւնը հզոր դաշնակից ձեռք կը բերէ ի դեմս պարսից արքա Կիւրոս Մեծի, որ ապստամբեց մարական տիրապետութեան դէմ[9]։

Տիգրան Երուանդեանը պարսից զորաւար Կիւրոսի հետ Ք․Ա․. 550 թուականին մասնակած է Մարաստանի, իսկ Ք․Ա․. 538 կամ 537 թուականին Բաբելոնի թագաւորութիւններու կործանմանը։ Զօրաւարը կը հիմնադրէ նախադեպ չունեցող աշխարհակալ կայսրութիւն մը, որ իր սերունդներու՝ Աքեմենեաններու անունով կը կոչուի Աքեմենեան Իրան՝ արիացիներու պետութիւն։ Կիւրոս Մեծը՝ Երուանդ թագաւորին ու իր ընտանիքին գերած մարական զօրաւար Կիւրոսի թոռը, Աքեմենեան պետութեան սահմանները արեւմուտքի մէջ կը հասցնէ մինչեւ Եգեեան եւ Միջերկրական ծովեր, արեւմուտքի մէջ՝ Ինդոսի հովիտ (արեւմտեան Հնդկաստան)։ Եգիպտոսը կը նուաճուի Ք․Ա․. 525 թուականին։ Հիւսիսի մէջ բնական սահմանը Մեծ Կովկաս լեռնաշղթան էր։ Հայոց թագաւորութիւնը, ըլլալով Կիւրոս Մեծի դաշնակիցը, իր արտոնեալ տեղը ունէր այդ տերութեան մեջ՝ շարունակելով մնալ գործնականին մէջ անկախ պետութիւն[10]։

Տիգրանին յաջորդած է Վահագն Երոպանդեանը (Ք․Ա․. 535-515)]])[11]։ Մովսէս Խորենացին նմանացուած է անոր հայոց աստուածներէն Վահագնի հետ։ Այս թագաւորներու օրով Վանը կը շարունակէր մնալ հայոց պետութեան մայրաքաղաք։ Երկրորդ կարեւոր քաղաքն էր Անի-Կամախը (Բարձր Հայքի մէջ), որը հոգեւոր ու մշակութային կեդրոն էր։ Իրանի մէջ գահ կը բարձրանայ Կիւրոսի որդի Կամբիւսես II-ը (Ք․Ա․. 529-Ք․Ա․. 522)։ Աքեմենեան կայսրութեան մէջ քաղաքական վիճակը արմատապես փոխուեցաւ, երբ իշխանութեան գլուխ եկաւ Դարեհ Ա. Վշտասպ թագաւորը (Ք․Ա․. 522-Ք․Ա․. 486)>[12]։ Աքեմենյան կայսրությունում քաղաքական վիճակն արմատապես փոխվեց, երբ իշխանության գլուխ եկավ Դարեհ Ա Վշտասպ թագավորը (Ք․Ա․. 522-Ք․Ա․. 486)[6]։

Սատրապական Հայաստան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիդարնես սատրապ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դարեհ I մեծ

Երուանդունիներու թագաւորութեան երրորդ փուլը Սատրապական Հայաստանն է։ Շուրջ 2 դար (Ք․Ա․. 522-331) Հայաստանը, բաժանուած ըլլալով երկու մասի, մտած է Աքեմենեան Պարսկաստանի կազմի մեջ։ Հայաստանի առաջին սատրապ դարձած է Հիդարնես Ա.-ը։

Հայը Երվանդեան Հայաստանէն կը բերէ ընծայ Աքեմենեան արքային (Բեհիսթունի արձանագրութիւն)

Սատրապութեան հիմնադրումը կապուած էր Դարեհ Ա. Վշտասպ Աքեմենեանի հետ։ Անոր գահ բարձրանալու ժամանակ պարսկահպատակ բոլոր երկիրները, այդ թիւին մէջ նաեւ Հայաստանը, ապստամբեցին անոր դէմ։ Մեծ դժուարութեամբ ճնշելով տերութեանը համակած ապստամբութիւնները՝ Դարեհ Ա.-ը, ի փառաբանութւն իր՝ ապստամբներու դէմ տարած յաղթանակներու, փորագրել տուաւ Բեհիսթունեան ժայռի եռալեզու արձանագրութիւնը։ Ապստամբութիւնը ճնշելէ ետք, նոր հուզումներու տեղիք չտալու համար, պարսից թագաւորը կը վերականգնէ Երուանդականներու հպատակ թագաւորութիւնը, որու թագաւորները միաժամանակ կը վերածուին պարսկական սատրապներու։ Հայկական թագաւորութիւնը վերածելով սատրապութեան-նահանգի՝ Աքեմենեան արքայ Դարեհը անոր ղեկավար կը նշանակէ Վահագն Երուանդեանի որդի Հիդարնես Ա.-ին։ Աւելի ուշ երկրի տարածքին մէջ կ՝ ըստեղծուին երկու սատրապութիւններ։ Արեւմտեան Հայաստանը կ՝ ընդգրկէր 13-րդ սատրապութիւնը։ Անոր կեդրոնն էր Տուշպան (Վան)։ Ամէն տարի պարսկական գանձարանին կը վաճարէր 400 արծաթէ տաղանդ (10 տոննա արծաթ) եւ պարսկական բանակին կը տրամադրէ 20 000 նժոյգ։

Արեւելեան Հայաստանը կ՝ ընդգրկէր 18-րդ սատրապութեան տարածքը եւ ամէն տարի պարսկական գանձարանին կը վաճարէր 200 արծաթէ տաղանդ։ Անոր կեդրոնն էր Էրեբունին (Երեւան)։ Նոյն ժամանակ Հին Արեւելքի զարգացած ու հարուստ երկրներէն Եգիպտոսը կը վաճարէր 700, Բաբելոնիան՝ 1000, իսկ Փոքր Ասիա թերակղզու երեք սատրապութիւնները՝ միասին 1760 տաղանդ արծաթ։

Հայաստանի այս երկու սատրապութիւնները միմեանցից անկախ ինքնուրոյն միաւորներ չէին, այլ փոխկապակցուած երկու ստորաբաժանումներ։ Ասոնք առաջացած էին հայ ժողովուրդի կազմաւորման մէջ ներգրաւուած բազմաթիւ, այդ թիւին՝ հիմնականին հայկական ցեղերու ու անոնց գրաւած տարածքներու հետեւանքով։ Այսպիսով՝ հայ ժողովուրդի բնակութեան ու հայապատկան հողերու տարածքը զգալիօրէն ընդարձակուած էր։

Դարեհ Առաջինը կը կառուցէ նաեւ «Արքայական» կոչուող մեծ ճանապարհը։ Ան, դուրս գալով Պարսկաստանի մայրաքաղաք Շոշէն կամ Սուզայէն, կը հասնէր մինչեւ Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ծովափին գտնուող Լիդիայի նախկին մայրաքաղաք Սարդես։ Մօտ 2 400 կիլոմետր տարածութիւն ունեցող այս ճանապարհը իր ապահովութեան եւ բարեկարգութեան պատճառով կը դառնայ միջազգային կարաւանային առեւտուրի հիմնական մայրուղին։ Ապրանքափոխանակութեան եւ առեւտուրի զարգացմանը զգալի չափով կը նպաստեն նաեւ Դարեհի կողմէն՝ ոսկէ, արծաթէ եւ պղինձէ դրամները գործածությեն մէջ մտցնելը եւ միասնական չափ ու կշռի սահմանումը։ Արքայական ճանապարհի որոշ հատվածը, որ ունէր մօտ 330 քիլոմեթր երկարութիւն եւ 15 կայարան, կ՝անցնէր սատրապական Հայաստանի հարաւային նահանգներու՝ Աղձնիքի եւ Ծոփքի վրայով։

Երուանդ սատրապ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երուանդ Բ.

Հայաստանի մէջ երբեմն գահ բարձրացած են ոչ հայազգի սատրապներ։ Իրավիճակը կը կայանանայ, երբ սատրապ կը նշանակուի Օրոնտաս-Երուանդը կամ Երուանդ Բ.-ը։ Ան կը սերէր Երուանդունիներու տոհմէն, եւ կնութեան առած էր պարսից արքայ Արտաքսերքսեսի(Ք․Ա․. 404-358) քրոջը։ Անոր հետ էապես բարելաւած էր Հայաստանի քաղաքական դրութիւնը։ Մինչդեռ արքայի եղբայր Կիւրոս Կրտսերը Ք․Ա․. 401 թուականին կ՝ ապստամբի ամոր դէմ։ Յոյները յաղթանակի դէպքին նոր թագաւորէն զիջումներ ստանալու յոյսով, կ՝ընդարաջեն Կիւրոսի խնդրանքին եւ անոր օգնելու համար կ՝ ուղարկեն վարձկաններէ կազմուած տասը հազարանոց զորաբանակ մը։ Սակայն Կիւրոս Կրտսերը իր եղբոր դէմ մղած կռիւներուն մէջ կը պարտուի եւ կը սպաննուի։ Յոյն վարձկաններու 10 000-անոց (բիւր) զորաբանակը ստիպուած կ՝ ըլլայ Բաբելոնի մօտէն Միջագետքի, Կորդվաց աշխարհի եւ սատրապական Հայաստանի վրայով վերադառնալ Յունաստան։

Յոյներուն Իրան կանչելը կապուած էր յոյն-պարսկական պատերազմներուն աթենացիներու ու սպարտացիներու յաղթանակներու հետ։ Անոնք հմուտ զինուորներու համբաւ ձեռք բերաղ էին Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։ Այդ զորաբանակի հրամանատարներէն էր յոյն գրող եւ զօրաւար Քսենոփոնը, որ «Անաբասիս» աշխատութեան մեջ բաւականին հանգամանօրէն պահպանուած է հայկական սատրապութեան նկարագրութիւնը։ Հայոց թագաւորութիւնը, որ կը շարունակէր մնալ պարսկական սատրապութիւն։

Հայաստանի սատրապ Երուանդը (Ք․Ա․. 404 – Ք․Ա․. 360), որ ամուսնացած էր Աքեմենեան արքայ Արտաքսերսքես Բ.-ի դստեր՝ Հռոդուգունէի հետ, կը շարունակէր միաժամանակ ներկայացնել հայոց թագաւորական իշխանութիւնը։ Անոր տեղապահներն էին սատրապութեան երկու վարչական շրջաններու հիւպարքոսները, որոնցմէ մէկը ազգութեամբ պարսիկ էր։ Նահանջող յոյները, Կորդուխներու երկրի (Կորդուք) վրայով անցնելէ ետք կը հասնին Կենտրիտես գետին (Բոհտանսու կամ Արեւելեան Տիգրիս)։ Այստեղ անոնք գետի հակադիր ափին կը տեսնեն զինուած ձիաւորներ եւ անոնցմէ վեր՝ բլուրներու վրայ, շարքերով կանգնած հետեւակ զորքեր, որոնք նպատակ ունէին թոյլ չտալ յոյներուն անցնելու գետը եւ մտնելու Հայկական լեռնաշխարհ։ Մեծ վահաններով ու երկար նիզակներով զինուած այս զորքերը Օրոնտաս-Երուանդի զորքերն էին, որոնք կազմուած էին հայերէ եւ խալդայներ)[13]։

է։

Սակայն յոյները կրնան անցնել գետը եւ մտնել Հայաստան, իսկ Օրոնտաս-Երուանդի զորքերը, հաշուի առնելով իրենց ուժերու փոքրաթիւ ըլլալը, կը խուսաբին ընդհարուիլ անոնց հետ։ Շարժուելով դէպի հիւսիս, յոյները կ՝ անցնին Հայկական Տաւրոսը եւ կ՝ իջնեն Մուշի դաշտը, ուր կային բազմաթիւ գիւղեր։ Այստեղէն սկսած՝ երկիրը կը կոչուէր Արեւմտեան Հայաստան, որու հիւպատոսը, այսինքն՝ փոխկառավարիչն էր պարսից թագաւորի բարեկամ Տիրիբազը։ Ան բանակցութիւններկը վարէր եւ պայման կը կապէր, որ յոյները պէտք չէ այրեն հայկական գիւղերը, իսկ կենսամթերքներ կրնան վերցնել այնքան, որքան անհրաժեշտ է իրենց։

Հայոց պետութեան անկախութեան վերականգնումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեծ Հայքի Երուանդունիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երուանդիներու Մեծ Հայքն ու Ծոփքը

Բալկանեան թերակղզիին մէջ երթալով ուժեղացող ու կառականար Մակեդոնիոյ ոչ մեծ թագաւորութիւնը։ Ռազմական վերափոխութիւններու շնորհիւ, որոնց մէջ կարեւոր դեր ունէր փաղանգի (ֆալանգ) ստեղծումը, մակեդոնական բանակը դարձաւ իր ժամանակի ամենամարտունակ բանակը։ Իրեն բաւարար չափով ուժեղ զգալով՝ Մակեդոնիոյ թագաւոր Ալեքսանդր Մակեդոնացին Ք․Ա․. 334 թուականին իր բանակով անցաւ Վոսբորի ու Դարդանելի նեղուցները եւ մէկ տարուայ համար կռիւներէն ետք գրաւեց Աքեմենեան տերութեան արեւմտեան սատրապութիւնները։ Ք․Ա․. 331 թուականին նախկին Ասորեստանի տարածքին մէջ տեղի ունեցած Գավգամեայի ճակատամարտին մէջ Աքեմենեան վերջին արքայ Դարեհ III Կոդոմանի զորքերը պարտութիւն կրեցին։ ճակատամարտի ժամանակ Դարեհ Գ.-ը փախուստի դիմեց՝ հուսալքութեան մատնելով իր զորքերուն եւ շատ չանցած սպանուեցաւ իր իսկ մերձաւորներու ձեռքով։

Արգիշտիխինիլի-Արմաւիր քաղաքի հատակագիծ

ճակատամարտին մասնակցած են Մեծ Հայքի եւ Փոքր Հայքի զորաբանակները։ Մեծ Հայքի զորքերը կը գլխաւորէր Երուանդ Գ. սատրապը։ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի զորքերը Հայոց երկիր չմտան եւ շարունակեցին իրենց ռազմերթը դէպի Միջին Ասիա եւ այնուհետեւ՝ Հնդկաստան, որոնց նուաճումը մեծ դժուարութիւններ ստեղծեց հունա-մակեդոնական զորքերու համար։ Հատկապես մեծ փորձութիւն էր անոնց համար մարտական փիղերու դէմ պայքարիլը։ Արշաւանքը ստիպուած եղան դադրեցնել։ Սակայն անոր արդիւնքը նուաճեցաւ Աքեմենեան տերութիւնը, եւ ստսաւ նոր մը ու տարածքով անոր չզիջող պետութիւն, որ ընդունուած է կոչուիլ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի տերութիւն։ Վերջինս իր պետութեան մայրաքաղաք դարձուց վաճառաշահ Բաբելոն քաղաքը։ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ սկսաւ հելլենիզմի կամ յունականութեան դարաշրջանը, որ տեւեց 6-7 դար։ Արեւելքի երկիրներուն մէջ, այդ թիւով՝ Հայաստանի մէջ, լայնօրէն տարածուեցաւ յունարէնը, որ դարձաւ իշխող խաւերու խօսակցական լեզուն։ Մեծ Հայքի մէջ իրեն թագաւոր կը հռչակէ ճակատամարտի մասնակից Երուանդը, որով դարեր առաջ հիմնադրուած Երուանդական արքայատոհմը կը վերականգնէ իր լիակատար իշխանութիւնը։ Փոքր Հայքի մէջ թագաւորական իշխանութիւնը կ՝ անցնի Երուանդական արքայատոհմի ներկայացուցիչ Միթրաուստեսին (Միհրվայիշտ)։

Երուանդ Գ. արքան, հակահարուած հասցնելով անոր զորաւարներ Մեմնոնի եւ Սելեւկոս Նիկատորի ոտնձգութիւններուն, յաջողութեամբ պաշտպանած է Մեծ Հայքի թագաւորութեան անկախութիւնը։ Անոր աջակցութեամբ իրենց անկախութիւնը պահպանած են նաեւ Փոքր Հայքի, Պոնտոսի եւ Կապադովկիայի թագաւորութիւնները[14]։

Կայսրին մահէն (Ք․Ա․. 323) ետք իշխանութեան համար պայքար սկսաւ անոր զորաւարներու միջեւ։ Նախկին տերութեան տարածքին մէջ ստեղծուեցան քանի մը պետութիւններ, որոնց մէջ ամենախոշորը եւ, թերևս, ամենաուժեղը Սելեւկեան տերութիւնն էր՝ Անտիոք մայրաքաղաքով։ Այս պետութիւնը հիմնած է Ալեքսանդրի զօրաւարներէն Սելեւկոս Նիկատորը Ք․Ա․. 305 թուականին։ Ասորիքէն բացի՝ տերութիւնը կը նեռարէր Միջագետքը, Իրանը, Միջին Ասիան՝ ընդհուպ մինչեւ Հնդկաստան։

Մեծ Հայքի Երուանդականները, ինչպէս նախկինին մէջ, այնպէս ալ այժմ, իրենց պետութեան կեդրոնը դարձուցին Այրարատեան դաշտը։ Անոնք իրենց աթոռանիստը հաստատեցին Արմաւիր քաղաքին մէջ, որ Վանի թագաւորութեան շրջանին մէջ ստացած էր Արգիշտիխինիլի անունը։ Մեծ զարգացում կ՝ ապրի քաղաքաշինութիւնը։ Ք․Ա․. 3-րդ դարու վերջին քսանամյակին Մեծ Հայքի մէջ գահակալած է Երուանդ Դ. Վերջինը (Ք․Ա․. 220-201)։

Մովսէս Խորենացին կը հաղորդէ, որ Երուանդ Դ.-ն Արաքս եւ Ախուրեան գետերու խառնարանի մօտ իր անունով կը կառուցէ նոր քաղաք մը՝ Երուանդաշատը եւ Արմաւիրէ այնտեղ կը տեղափոխուի արքունիքը։ Նոր մայրաքաղաքի կառուցման պատճառը Երասխի հունի փոխուելն էր, որուն պատճառով Արմաւիրը զրկուած էր բաւարար ջրէ։ Երուանդաշատի միջնաբերդը ամրացնի մէջ է բարձր պարիսպներով, պարիսպներու մեջ կը դնէ պղինձէ դռներ եւ ներքեւէն մինչեւ վեր բարձրացող երկաթէ սանդուխներ։ Բացի այդ, հայոց թագաւորը Ախուրեան գետի ձախ ափին կը կառոցէ Երուանդակերտ դաստակերտն ու Բագարան փոքր քաղաքը։ Արմաւիրէն ան Բագարան կը փոխադրէ հեթանոս աստուածներու արձանները եւ իր եղբորը՝ Երուազին, կը նշանակէ քրմապէտ։ Ք․Ա․. 3-րդ դարուն կ՝ առաջանան նաեւ Երուանդաւան, Նախճաւան, Վարդգեսաւան (հետագային Վաղարշապատ), Երազգաւորս եւ այլ քաղաքատիպ բնակավայրեր։

Զգալի թիւով քաղաքներու ու քաղաքատիպ աւաններու առաջացումն ու զարգացումը Մեծ Հայքին մէջ առաջին հերթին պայմանաւոուած էին աշխատանքի հասարակական բաժանման հետագայ խորացման, ուրարտական ժամանակաշրջանի հետ համեմատած՝ գիւղատնտեսութեան ու արհեստագործութեան աւելի բարձր զարգացման եւ անոնց հիման վրայ, առեւտուրի ու դրամական շրջանառութեան ծաւալման հետ։[15] Առեւտուրի եւ քաղաքներու զարգացմանը որոշ չափով կը նպաստէ նաեւ միջազգային տարանցիկ առեւտուրի ճանապարհներէն մէկը, որ Սելեւկեաններու նախկին մայրաքաղաք Սելեւկիայէն Միջագետքի, Մարաստանի ու Արարատյան դաշտի վրայով, կ՝երթար Կոլխիդա եւ Սեւ Ծովու նաւահանգիստները, իսկ այնտեղէն ալ Բոսպոր (Ղրիմի թերակղզի) եւ մերձազովեան երկրները։ Այս ճանբուն շնորհիւ Մեծ Հայքը եւս կը ներգրաւէ միջազգային առեւտուրի մեջ։ Երուանդունիներու մայրաքաղաք Արմաւիրի մէջ կը գտնուին Ք․Ա․. 3-րդ դարու վերջին պատկանող յունարէն արձանագրութիւններ, որոնցմէ մէկուն մէջ Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը անուանուած է «գեղեցիկ երկիր Արմենիա»։

Ք․Ա․. 200 թուականին սելեւկեան զորքերու աջակցութեամբ հայ զօրաւար Արտաշեսը գահընկեց ըրաւ Երուանդ Դ Վերջինին եւ կարգեց երաւ Մեծ Հայքի կուսակալ։ ճակատամարտին մէջ հայոց թագաւորը սպաննուած է։ Արտաշէսը հրամայած է սպանել տալ նաեւ ամոր եղբորը՝ քրմապէտ Երուազին։ Սելեւկեան արքայ Անտիոքոս Գ.-ը Կոմմագենեի մէջ կուսակալ կը կարգէ յոյն զօրաւար Պտղոմեոսին, իսկ Ծոփքի մէջ՝ հայազգի Զարիադրեսին (Զարեհ)]])[16]։

Փոքր Հայքի Երուանդունիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․Ա․. 330 թուականին Միթրաուստեսի կողմէն հիմնադրուած Փոքր Հայքի թագաւորութիւնը իր սահմաններուն մեջ կ՝ ընդգրկէր Եփրատ եւ Գայլ գետերու վերին հոսանքներու միջեւ ինկած տարածքը։ Ք․Ա․. 2-րդ դարու սկզբը Փոքր Հայքը իրեն կը հպատակացնէ նաեւ խալդայներուն ու տիբարեններուն եւ հիւսիսէն կը տարածուի մինչեւ Սեւ ծովու ափերը։

Ք․Ա․. 322 թուականին Կապադովկիոյ, Պաֆլադոնիայի եւ Սեւ ծովու մէջ մօտակայ շրջանները նուաճելու ժամանակ յունամակեդոնական զորքերը կը գրաւեն նաեւ Փոքր Հայքը եւ զայն կը միացնեն Ալեքսանտր Մակեդոնացիի քարտուղար Եւմենեսին հանձնուած սատրապութեանը։ Այստեղ կառավարիչ կը նղանակուի Նեոպտղոմեոսը, որու վարած դաժան քաղաքականութեան պատճառով Փոքր Հայքի հայերը ապստամբութիւն կը բարձրացնեն զաւթիչներու դէմ։ Միայն Եւմենեսի միջամտութեան շնորհիւ, որ կը վարէր համեմատաբար մեղմ քաղաքականութիւն, հնարաւոր կ՝ ըլլայ առժամանակ հանգստացնել ու հնազանդեցնել ապստամբ հայերուն։ Սակայն Իսոսի ճակատամարտէն ետք՝ Ք․Ա․. 301-300 թուականներուն Փոքր Հայքը կրկին ապստամբութիւն կը բարձրացնէ եւ կը վերականգնէ իր անկախութիւնը։

Սկզբնաղբիւրներու հաղորդած կցկտուր եւ պատահական տեղեկութիւններէն կ՝ երեւի, որ Ք․Ա․. 4-3-րդ դարերուն Փոքր Հայքի մէջ եւս զգալի չափով կը զարգանան երկրագործութիւնը, այգեգործութիւթնը, անասնապահութիւնը, մետաղամշակութիւնը եւ արհեստագործութեան միւս ճիւղերը։ Մեծ զարկ կ՝ ըստանան նաեւ առեւտուրն ու դրամական շրջանառութիւնը։ Ասոնց զարգացման մէջ զգալի դէր կը կատարեն Միջագետքէն ու Ասորիքէն, Մեծ Հայքի ու Ծոփքի վրայով եկող եւ Փոքր Հայքի մէջ խաչուող առեւտրական ճանապարհները, որոնք կ՝ երթային դէպի Պոնտոս եւ Սեւ ծովու հարաւային նաւահանգիստները։

Փոքր Հայքը իր անկախութիւնը ու ինքնուրոյնութիւնը կը պահպանէ համարիայ երկու հարիւր տարի։

Ծոփքի ու Կոմմագենեի Երուանդականներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծոփք-Կոմմագենեի հայկական թագաւորութիւնը:

Մեծ Հայքի Երուանդականները կ՝ իշխէին ընդարձակ երկրի մը, որ կը տարածուէր Կուր եւ Երասխ գետերու միջագետքէն մինչեւ Եփրատ՝ ներառելով Կոմմագենէ երկիրը։ Ծոփքը կամ Ծոփաց աշխարհը կը գտնուի Մեծ Հայքի հարաւ-արեւմտեան մասին մէջ։ Անոր թագաւորութեան տարածքը կը տարածուի Արածանի գէտի ստորին հոսանքի շատ բարեբեր հովտին մէջ, որուն Պոլիբիոսը կ՝ անուանէ «գեղեցիկ դաշտ»։ Կոմմագենեն եւ Ծոփքը իրենց աշխարհագրական դիրքի պատճառով դեռեւս աքեմենեան դարաշրջանէն սկսած՝ տնտեսական, մասամբ նաեւ մշակութային աւելի սերտ կապերու մէջ կը գտնուէին Ասորիքի, Միջագետքի ու Կապադովկիոյ, քան Մեծ Հայքի հետ։

Սելեւկեան տերութեան թագաւորներու քաղաքականութեան հետեւանքով թագաւորութեան առաւել զարգացած երկրամասերէն Ծոփքը եւ Կոմմագենեն կը բաժնուին Մեծ Հայքէն եւ կը վերածնուի առանձին թագաւորութիւն։ Այստեղ իշխանութեան գլուխ կ՝ անցնի Երուանդական արքայատոհմի կրտսեր ճիւղի ներկայացուցիչ, Երուանդ Գ.-ի որդի կուսակալ Սամոսը (Ք․Ա․. 260-240)։

Ծոփքը ինչպէս հին ժամանակ, նոյնպէս եւ այս դարաշրջանին միջազգային տարանցիկ առեւտուրի կարեւոր հանգոյցներէն էր։ Ծոփքի վրայով կ՝ անցնէր ոչ միայն հին աշխարհի տարանցիկ առեւտուրի գլխաւոր մայրուղին, անոր զարկերակը հանդիսացող «Արքայական ճանապարհը», այլեւ հարաւէն դէպի Սեւ ծովու ափերը տանող բանուկ ու կարճ ճանապարհը։ Այստեղ կը գտնուէր նաեւ Եփրատի կարեւոր գետանցներէն մէկը եւ անոր մօտ կառուցուած Տոմիսա ամրոցը, որու կայան էր Փոքր Ասիայէն, Սեւ ծովու ափերէն, Միջագետքէն եւ Ասորիքէն եկած կարաւաններու համար։ Ծոփքի նշանաւոր քաղաքներն էին Արշամաշատը եւ Արկաթիակերտը, որոնցմէ առաջինը կը գտնուէր Արածանի գէտի մօտ, իսկ երկրորդը՝ Տիգրիսի աղբիւրագետակ Արղանայի վրայ։ Արշամաշատը Ծոփքի մայրաքաղաքն էր։ Այս երկու քաղաքներն ալ ոչ միայն վարչական, այլեւ արհեստագործութեան ու առեւտուրի կարեւոր կեդրոններ էին։ Հայ թագաւորներէն Ծոփքի թագաւորները առաջինն են իրենց անունով սեփական դրամներ հատել։ Մինչեւ այժմ հայտնաբերուած են Արշամ, Աբդիսարես, Քսերքսես եւ Զարեհ թագաւորներու հատած արծաթէ եւ պղինձէ դրամները, որոնք կը պահուին եւրոպական տարբեր թանգարաններուն մէջ։

Սամոս-Շամին կը յաջորդէ անոր որդի Արշամը (Ք․Ա․. 240-220)[14]։ Շամի եւ անոր յաջորդներու օրով թագաւորութեան բուռն զարգացում կ՝ ապրին քաղաքները։ Շամը Կոմմագենեիի մէջ կե կառուցէ Սամոսատ քաղաքը, իսկ Արշամը՝ Ծոփքի մէջ, Արշամաշատը, որ կը դառնայ պետութեան մայրաքաղաքը։ Արշամ Երուանդունու մահէն ետք թագաւորութիւնը կը բաժանուի երկու մասի։ Ք․Ա․. 200 թուականին Ծոփք-Կոմմագենեի թագաւորութիւնը կը տրոհուի՝ ծնունդ տալով առանձին Ծոփքի եւ Կոմմագենեի թագաւորութիւններուն։

Տրոհուած եւ թուլացած Հայաստանը այլեւս ի վիճակի չէր դիմադրելու Սելեւկեաններու նուաճողական քաղաքականութեանը։ Սելեւկեանները որոշակի քայլեր կը ձեռնարկեն զայն գրաւելու ուղղութեամբ։ Ծոփքի Աբդիսարես թագաւորը, օգտուելով Սելեւկեաններու 217 թուականի Եգիպտոսի պտղոմեականներէն կրած ծանր պարտութիւնէն, կը հրաժարի ճանչնալ Անտիոքոս Գ .Մեծի (Ք․Ա․. 223-187) գերիշխանութիւնը եւ անոր հարկ վճարել։ Անտիոքոս III-ը, իր ուժերը վերականգնելէ ետք, կ՝որոշէ կրկին Ծոփքը ենթարկել իրեն։ Այդ նպատակով ան 212 թուականին զգալի ուժերով կը ներխուժէ Ծոփք եւ բանակ կը դնէ Արշամաշատ մայրաքաղաքի մօտ։ Ծոփքի Քսերքսես թագաւորը, նկատի ունենալով թշնամիի ուժերու գերազանցութիւնը, դեսպաններ կ՝ ուղղարկէ Անտիոքոսի մօտ եւ կը յայտնէ, որ կը ցանկանայ բանակցութեան մէջ մտնել անոր հետ։ Անտիոքոսը իր մօտ կը կանչէ Քսերքսեսին, կը հաշտուի անոր հետ եւ նոյնիսկ անոր կը զիջի հարկի մեծագոյն մասը, որ մերժած էր իրեն վճարել Քսերքսեսի հայրը։ Այնուհետեւ, Անտիոքոսը կը վերցնէ Քսերքսեսէ 300 տաղանդ, 100 ձի եւ նոյնքան ջորի, իրենց լծասարքերով, կը վերադարձմէ անոր ամբողջ իշխանութիւնը եւ կ՝ ամուսնանայ անոր իր քրոջ հետ։ Անոնց յաջողուեցաւ իրենց տիրապետութիւնը հաստատել հայկական բոլոր թագաւորութիւններուն մէջ՝ Մեծ Հայքի մէջ կառավարիչ նշանակելով Արտաշէսին, իսկ Ծոփքի մէջ՝ Զարեհին[17]։

։

Կոմմագենեիի մէջ հայկական արքայատոհմը շարունակեց իր թագաւորութիւնը մինչեւ մ.թ. 72 թուականը՝ իշխելով մօտ 3 դար։

Հայ թագաւորներէն ամենանշանաւորն էր Անտիոքոս Ա. Կոմմագենացին (Ք․Ա․. 70-34)։ Անոր նախնիներուն նուիրուած արձանագրութեան մեջ Երուանդունիները դասուած են Դարեհ I Վշնասպ Աքեմենեանի յաջորդներու ցանկին մէջ։

Երվանդունիների արքայացանկը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի թագավորներ ու սատրապներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անունը Տարեթվեր Իշխած է Նշումներ
Երուանդ Ա. Սակավակեաց Ք․Ա․. ?-Ք․Ա․. 560 Ք․Ա․. 570-Ք․Ա․. 160 Պարոյր Նահապետի ազգականներէն, հայոց թագաւոր
Տիգրան Երուանդեան Ք․Ա․. ?-Ք․Ա․. 535 Ք․Ա․. 560-Ք․Ա․. 535 Երուանդ Ա.-ի որդի, հայոց թագաւոր
Վահագն Երուանդեան Ք․Ա․. ?-Ք․Ա․. 515 Ք․Ա․. 535-Ք․Ա․. 515 Տիգրան Ա.-ի որդի, հայոց թագաւոր
Հիդարնես Ա Ք․Ա․. 6-րդ դար Ք․Ա․. 6-րդ դար Հայաստանի սատրապ
Հիդարնես Բ Ք․Ա․. 5-րդ դար Ք․Ա․. 5-րդ դար Հայաստանի սատրապ
Հիդարնես Գ Ք․Ա․. 5-րդ դարու կէս Ք․Ա․. 5-րդ դարու կէս Հայաստանի սատրապ
Արտաշիր Ք․Ա․. 5-րդ դարու երկրորդ կես Ք․Ա․. 5-րդ դարու երկրորդ կես Հայաստանի սատրապ
Երվանդ Բ Ք․Ա․. ?-Ք․Ա․. 360 Ք․Ա․. 404-Ք․Ա․. 360 Հայաստանի սատրապ

Մեծ Հայքի թագավորներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անունը Տարեթվեր Իշխել է Նշումներ
Երվանդ Գ Ք․Ա․. ?-Ք․Ա․. 300 Ք․Ա․. 331-Ք․Ա․. 300 Մեծ Հայքի թագաւոր
Երուանդ Դ Ք․Ա․. ?-Ք․Ա․. 201 Ք․Ա․. 220-Ք․Ա․. 201 Մեծ Հայքի թագաւոր

Ծոփքի ու Կոմմագենեի թագավորներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անունը Տարեթվեր Իշխել է Նշումներ
Շամուշ (Սամոս) Ք․Ա․. ?-Ք․Ա․. 240 Ք․Ա․. 260-Ք․Ա․. 240 Երուանդ Գ.-ի որդի, Ծոփքի ու Կոմմագենեի թագաւոր, հիմնադրուած է Սամոսատ քաղաքը
Արշամ Ք․Ա․. ?-Ք․Ա․. 220 Ք․Ա․. 240-Ք․Ա․. 220 Շամուշի որդի, Ծոփքի ու Կոմմագենեի թագաւոր, հիմնադրուած է Արշամաշատ քաղաքը
Շավարշ-Քսերքսես Արշամի որդին, Ծոփքի թագաւոր
Աբդիսար Քսերքսեսի որդին, Ծոփքի թագաւոր
Պտղոմեոս Կոմմագենացի Ք․Ա․. ?-Ք․Ա․. 130 Ք․Ա․. 163 - 130 Երուանդ Դ.-ի որդին, Արշամի թոռը,
Ք․Ա․. 200 - 163 թթ-ին եղել է Կոմմագենեի սատրապ
Սամոս Բ. Կոմմագենացի Ք․Ա․. ? - 109 Ք․Ա․. 130 - 109 Պտղոմեոսի որդին
Միհրդատ Ա Կալլինիկուս Ք․Ա․. ? - 96 Ք․Ա․. 96 - 70 Սամոս Բ-ի որդին
Անտիոքոս Ա Կոմմագենացի Ք․Ա․. ? - 38 Ք․Ա․. 70 - 38 Միհրդատ Ա-ի որդին
Միհրդատ Բ Կոմմագենացի Ք․Ա․. ? - 20 Ք․Ա․. 38 - 20 Անտիոքոս Ա-ի որդին
Անտիոքոս Բ Կոմմագենացի ?-20 Ք․Ա․. 20 - 20 Անտիոքոս Ա-ի որդին
Միհրդատ Գ Կոմմագենացի ?-20 Ք․Ա․. 20 - 12 Միհրդատ Բ-ի որդին
Անտիոքոս Գ Կոմմագենացի ?-17 Ք․Ա․. 12 - 17 Միհրդատ Գ-ի որդին
հռոմեական պրովինցիա 17 - 38
Անտիոքոս Դ Կոմմագենացի ?-72 38 - 72 Անտիոքոս Գ-ի որդին,
կառավարած է քրոջ (համատեղութեան կարգով կնոջ)՝ Յուլիա լոտափայի հետ (Julia Iotapa)
իշխանութիւնը Անտիոքոս Գ-ի երեխաներուն վերադարձրած է Կալիգուլա կայսերը

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հ. Մանանդյան, Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության, հ 1-3, Երեւան.1945-52

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «Պարույր թագավոր»։ Baghdasaryan Brothers։ http://www.findarmenia.com/։ արտագրուած է՝ 03 դեկտեմբեր 2014 
  2. Cyril Toumanoff, The Orontids of Armenia
  3. Մովսես Խորենացի, [{{{յղում}}} Պատմութիին հայոց] (խմբ. Մ. Աբեղյան, Ս. Հարությունյան, Ս. Մալխասյան,), Երեւան։
  4. «Արամ անունը հայ ժողովրդի երկրորդ ցեղանուն»։ Ալբերտ Մուշեղյան։ 2007։ արտագրուած է՝ 03 դեկտեմբներ 2014 
  5. «Հայաստանի Երվանդական թագավորությունը»։ Բաղդասարյան եղբայրներ։ www.findarmenia.com։ արտագրուած է՝ 03 դեկտեմբեր 2014 
  6. 6,0 6,1 «Հայ ժողովրդի պատմության դասագրքեր»։ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ։ արտագրուած է՝ 03 դեկտեմբեր 2014 
  7. «Հայ ժողովրդի կազմավորման ավարտը»։ Բաղդասարյան եղբայրներ։ www.findarmenia.com։ արտագրուած է՝ 03 դեկտեմբեր 2014 
  8. «Cyropaedia, Iranica online»։ Heleen Sancisi Weerdenburg։ iranicaonline.org։ 10.11.2011։ արտագրուած է՝ 03 դեկտեմբեր 2014  (անգլ.)
  9. «Հայ-մարական հարաբերությունները»։ Բաղդասարյան եղբայրներ։ www.findarmenia.com։ արտագրուած է՝ 8 դեկտեմբերի 2014 
  10. «Հայ-պարսկական ռազմաքաղաքական դաշինքը»։ Բաղդասարյան եղբայրներ։ www.findarmenia.com։ արտագրուած է՝ 8 դեկտեմբերի 2014 
  11. Toumanoff, Cyrille, Dynasties from the Christian Caucasus of antiquity until the 19th century. Chronological and Genealogical Tables (Les Dynasties de la Caucasie Chrétienne de l'Antiquité jusqu'au XIXe Siècle. Tables Généalogiques et Chronologiques), Հռոմ։
  12. «Հայոց պատմություն (պարսկերեն)»։ Pichak.net։ արտագրուած է՝ 06 դեկտեմբեր 2014 
  13. «Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքները, Աքեմենյան Պարսկաստանի անկումը, Մեծ Հայքի և Փոքր Հայքի թագավորությունների ձևավորումը»։ Բաղդասարյան եղբայրներ։ findarmenia.com։ արտագրուած է՝ 06 դեկտեմբեր 2014 
  14. «Early Roman Rule in Commagene»։ Michael Alexander Speidel ((անգլ.))։ mavors.org։ արտագրուած է՝ 08 դեկտեմբեր 2014 
  15. , [{{{յղում}}} Мовсес Хоренаци, История Армении] (խմբ. Гагик Саркисян), Երեւան։
  16. «Армения в III — I вв. до н. э.»։ Национальная ЭНЦИКЛОПЕДИЧЕСКАЯ служба։ interpretive.ru։ արտագրուած է՝ 06 դեկտեմբեր 2014 
  17. «Ծոփք-Կոմմագենեի թագավորության առաջացումը»։ Բաղդասարյան եղբայրներ։ findarmenia.com։ արտագրուած է՝ 06 դեկտեմբեր 2014 

Կաղապար:Հայոց արքաներ