Արջ

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Taxobox արւմտ.

Արջեր (լատիներէն՝ Ursidae), գիշատիչներու կարգի կաթնասուններու ընտանիք։ Աշխարհի մէջ յայտնի է 8, Հայաստանի մէջ՝ 1 տեսակ՝ գորշ արջ։ Ունին մեծ գլուխ, սուր դունչ, հզօր, հնգամատ թաթեր։ Արջերը ամենակեր են, ունակ են լաւ մագլցիլու եւ լողալու, արագ կը վազեն, կրնան կենալ ու անցնիլ կարճ տարածութիւններ՝ ետին թաթերուն վրայ։ Ունին կարճ պոչ, երկարամազ եւ խիտ մորթի, ինչպէս նաեւ գերազանց հոտառութիւն ու լսողութիւն։ Որսի դուրս կու գան երեկոյեան կամ արեւածագի կողմը։ Սովորաբար կը վախնան մարդոցմէ, բայց կրնան վտանգաւոր ըլլալ այն վայրերուն մէջ, ուր իրենք աւելի յաճախ կը շփուին մարդոց հետ, յատկապէս սպիտակ արջը եւ կրիզլին։ Զգայուն չեն մեղուներու խայթոցներուն։ Բնութեան մէջ բնական թշնամիներ գրեթէ չունին։

Ընդհանուր Նկարագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Համեմատած այլ ընտանիքներու գիշատիչներու կարգին պատկանող կենդանիներու հետ՝ արջերն կ'առանձնանան արտաքին տեսքի առաւելագոյն միօրինակութեամբ, չափերով, ներքին կառուցուածքի շատ յատկութիւններով։ Անոնք կը հանդիսանան ժամանակակից ամենախոշոր ցամաքային գիշատիչ կենդանիները։ Սպիտակ արջի մարմնի երկարութիւնը կրնայ հասնիլ 3 մեթրի, 750 եւ անգամ 1000 ք․կ․ կշիռի պայմաններու մէջ։ Էգերը արուներէն փոքր են, վերջիններուն մարմնի առաւելագոյն երկարութիւնը կը հասնի 3.4 մեթրի։ Սպիտակ արջերու քով արուներու եւ էգերու միջեւ չափերու ու քաշի տարբերութիւնը մօտ է կրկնապատիկին։

Կազմաբանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արջերը հիմնականը համեմատաբար կարճ ոտներով խոշոր եւ ամրակազմ կենդանիներ են: Անոնք սեռականորեն տարբերակուող կենդանիներ են արուներու աւելի խոշոր ձեւով:[1] Խոշոր տեսակներու քովը այդ տարբերութիւնն աւելի ընդգծուած է: Որոշ բեւեռային արջեր եւ գորշ արջերու ենթատեսակներ կը կշռեն աւելի քան 750 քկ: Ամենէ փոքր արջերը կը բնակուին Ասիոյ մէջ, անոնց արուներու քաշը 65 քկ է, էգերունը՝ 45:
Ի տարբերութիւն այլ կենդանիներու, արջերը ներբաններուն վրայ քայլող են: Անոնք իրենց քաշը կը տարածէն ետեւի ոտներուն վրայ եւ կը քայլեն անճոռնի քայլուածքով: Արջերը կրնան կանգնիլ ետեւի ոտներուն վրայ եւ նստիլ ուղիղ դիրքով, հաւասարակշռութիւնը պահելով: Արջերը ունին անշարժ մագիլներ, որոնք կ'օգտագործին փորելու, մագլցելու, որս անելու համար: Արջերու ականջները կլոր են:
Արջերը կը վազէն բաւականին արագ, արագութիւնը գորշ արջերուն քովը կը հասնէ 48 քմ/ժ, սակայն, կատուազգիներէն աւելի փոքր արագութիւնով: Մորթին բաւականին կոպիտ է, մազածածկոյթը բարձր է. տեսակներու մեծ մասինը թանձր է։ Գոյնը միօրինակ է, սեւ երանգներէն մինչեւ սպիտակաւուն. մեծ բանտայի քով՝ սեւ-սպիտակ։ Կուրծքերուն կամ աչքերուն շուրջը կը նկատուին բաց բիծեր։ Որոշ տեսակներու քով տեղի ունին մորթի գոյնի անհատական կամ աշխարհագրական տարբերութիւններ։ Գոյնը եղանակի հետ կապուած՝ փոփոխութեան չենթարկուիր։

Անուան Ծագումնաբանութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սա կենդանիի «արջ» անուանումն ունէ նախահնդեւրոպական ծագում[2], նոյնէն կը ծագէն նաեւ արջի անունը քանի մը այլ լեզուներուն մէջ, ինչպէս յունարէն ἄρκτος [արքթօս], լատիներէն ursus [ուրսուս], ուելերէն arth (որէն Արթուր (Arthur) անունը սերած է), ալպաներէն ari :
Գորշ արջին կենսաբանական Ursus arctos անունի համար Քարլ Լինեյը պարզապէս կեդանիի լատիներէն եւ յունարէն անունները միացուցած է:
Որոշ լեզուներուն մէջ արջին անունը ծագած է տարբեր արտայայտութիւններէ, ինչպէս անգլերէնին մէջ "brown one" (գորշ մը) կամ սլավոնական «մեղուակեր» (մեդվէդ)[3]

Աստղագիտութեան Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեծ Արջի համաստեղութեան պատկերումը երկնակամարին վրայ

Երկնակամարին ամենէ նշանաւոր համաստեղութիւններէն են Մեծ Արջի եւ Փոքր Արջի համաստեղութիւնները:

Բանահիւսութեան Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արջը ժողովրդական հեքիաթներու եւ այլ պատումներու ճանաչուած հերոսներէն մէկն է: Յայտնի արտայայտութիւն մըն է «Արջի ծառայութիւնը», որը կը նշանակէ անհարկի փութաջանութեամբ մեկին լաւութիւն ընելու ցանկութիւնը, երբ ատորով աւելի շատ վնաս կը հասցուէ: Կայ տարածուած ասացուածք՝ «Արջը գիտէ եօթը երգ եւ բոլորը՝ տանձի մասին»:

Տարածումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արջերը կը բնակին Եւրասիոյ մէջ, Հիւսիսային ու Հարաւային Ամերիկաներու մէջ (գլխաւորապէս Հիւսիսային կիսագունդի մէջ)։ Մարդու գործունեութեան պատճառով, արջերու բնական շարքը, կրճատուած է եւ այժմ վերացած՝ Եւրոպաի տարածքի մեծ մասէն, ամբողջովին վերացած են Հիւսիսային Ափրիկէէն, տեղի ունեցած է՝ իրենց բնական կարգի կրճատում, նաեւ Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ եւ Ճաբոնի մէջ։

Արջերու Տարածումը Ըստ Իրենց Տեսակներուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դասակարգում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Արջերու Ursidae ընտանիքը կը բաժանուէ հետեւեալ դասերու՝
    • Մեծ Փանտա (Ailuropoda melanoleuca)
    • Ակնոցաւոր Արջ (Tremarctos ornatus)
    • Գորշ Արջ (Ursus arctos)
      • Սիպերիական Գորշ Արջ (Ursus arctos collaris)
      • Սուրիական Գորշ Արջ (Ursus arctos syriacus)
      • Կրիզլի (Ursus arctos horribilis)
      • Կոպիի Արջ (Ursus arctos gobiensis)
    • Ամերիկեան Սեւ Արջ (Ursus americanus)
      • Քերմոտի Արջ (Ursus americanus cermodei)
    • Բեւեռային Արջ (Ursus maritimus)
    • Ասիական Սեւ Արջ (Ursus thibetanus)
    • Երկարադունչ Արջ (Melursus ursinus)
    • Մալայեական Արջ (Helarctos malayanus)

Կաղապար:ՀԲ

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Magnus Andersen Բեւեռային Արջերու Սեռական ՏարբերակումըJournal of Mammalogy 2005, Էջ 895-901 http://cstl-csm.semo.edu/jhrobins/BS107
  2. Հրաչեայ Աջառեան, Հայերէնի Արմատական Բառարան, Ե.1926
  3. Votruba Martin։ «Bears»։ Slovak Studies Program։ University of Pittsburgh։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 20 January 2012-ին։ Վերցված է 2009-03-12