Պրազիլի Հայերը

Jump to navigation Jump to search

Պրազիլիոյ Հայերը (փորթուկալերէն՝ Armênio-brasileiro), մեծ հայկական համայնք Պրազիլիոյ Հանրապետութեան մէջ։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պրազիլիոյ հայերը հաստատուած են 19-րդ դարու 2-րդ կիսուն։ 1895 թուականին, Պրազիլիոյ մէջ բնակուած է շուրջ 100 հայ։ 1920-ական թուականներուն, Պրազիլ գաղթած են հայերու աւելի ստուար խումբեր, որոնք բնակութիւն հասատատած են հիմնականին մէջ Սան Փաուլօ քաղաքին մէջ։

Ստեղծուած են հասարակական-քաղաքական եւ մշակութային կազմակերպութիւններ, եկեղեցական եւ կրթական հաստատութիւններ, հայրենակցական, երիտասարդական եւ տիկնանց միութիւններ։ 1927 թուականին, հիմնուած է համայնքի ազգային կեանքը կազմակերպող մարմին՝ Հայ գաղութային միութիւնը, 1928 թուականին՝ առաջին դպրոցը, 1935 թուականին՝ հայկական առաջին եկեղեցին։

Համայնքի պատմութեան երկրորդ փուլը կ'ընդգրկէ 1950-1960-ական թուականները, երբ հայերը Պրազիլ կը տեղափոխուին Թուրքիայէն, Լիբանանէն եւ Սուրիայէն, Եգիպտոսէն, Ֆրանսայէն եւ այլ երկրներէն։

Երրորդ փուլին մէջ, որ կ'ընդգրկէ 1960-ական թուականներէն մինչեւ մեր օրերը իյնկած ժամանակահատուածը, պրազիլահայ համայնքին մէջ, համալիրում չէ եղած։ Երկրի բնակչութեան աճի բարձր տեմպերը եւ տնտեսական դժվարութիւնները ստիպուած են իշխանութիւններուն սահմանափակել արտասահմանեան քաղաքացիներու ներգաղթը։

2009 թուականի տուեալներով՝ Պրազիլիոյ մէջ կը բնակի շուրջ 40 հազար հայ, որոնք հիմնականին մէջ (մօտ 20 հազար) կեդրոնացած են Սան Փաուլոյի եւ շրջակայ քաղաքներուն մէջ (Օզասկու, Պրեզիդենտէ ԱլտինոՌիօ Տէո Ժանեյրոյի մէջ, կ'ապրի մօտ 2000, Պրազիլիոյ հիւսիս արեւելեան Սեարա նահանգի մայրաքաղաք Ֆորտալեզայի մէջ՝ շուրջ 500 հայ։ Փոքրաթիւ հայեր կ'ապրին նաեւ Սան Փաուլօ նահանգի Սան Ժոզէ Դո Ռիո Փրետօ, Կամպինաս, Մարիլիա, Լինս, Ժաու, Սանտոս գաւառներուն եւ քաղաքներուն էջ, Մատօ Գրոսո նահանգին մէջ, Պարանայի մայրաքաղաք Կուրիտիբայի մէջ, Սանտա Կատարինա նահանգին եւ Փորտօ Ալեգրեյի մէջ։ Պրազիլահայ համայնքը կը ղեկավարուի իր կանոնադրութեամբ, համայնքի ազգային-հոգեւոր կեանքը՝ կը կազմակերպեն եկեղեցական, կուսակցական, հայրենակցական, բարեգործական, մշակութային, կրթական, մարզական կազմակերպութիւնները։

Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցւոյ Պրազիլիայի թեմը կը գործէ, (կազմաւորուած է 1983 թուականին, առաջնորդանիստը՝ Սան Փաուլոյի Սուրբ Գէորգ եկեղեցի, առաջնորդը՝ Տէր Նարեկ վարդապետ Պէրպէրեանը)։ Կը գործեն Հայ Աւետարանական եւ Հայ Կաթողիկէ եկեղեցիներ, Օզասկուի Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ եկեղեցին, «Դուրեան» ազգային ամենօրեայ վարժարանը, հայկական ծերանոց, «Արարատ» հիւանդանոցը, «Վահագ Մինասեանի» անուան երգչախումբը։ Կը կրատարակուին հայկական «Սիփան» եռամսեայ պարբերականը եւ համայնքային կազմակերպութիւններու տեղեկատուները։ Կը գործէ «Արմենիա Վիվա» հայկական ռադիոժամը։

1964 թուականին Սան Փաուլոյի համալսարանի արեւելագիտութեան ֆակուլտետին մէջ, հիմնուած է հայկական ուսումնասիրութիւններու ամպիոն (հիմնադիր՝ բրոֆեսոր Եսայի Գռուզեան, ներկայիս ղեկավար՝ Լուսինէ Եղիազարեան)։

Սան Փաուլօ նահանգի պատգամաւորներու պալատը աւելի քան 15 տարի առաջ ճանաչած է Հայոց Ցեղասպանութիւնը եւԱպրիլ 24-ը հռչակել իբրեւ «Յարգանքի օր 1915 թուականիի Ցեղասպանութեան 1,5 միլիոն զոհերու յիշատակին»։ 2003 թուականին, Սան Փաուլոյի մէջ, նահանգային պատգամաւորներու պալատի մուտքի հարակից տարածքին մէջ, կանգնացուած է հայ-պրազիլական բարեկամութիւնը խորհրդանշող խաչքար։ 2007 թուականին, Օզասկո քաղաքի գլխաւոր հրապարակներէն մէկուն մէջ, կանգնեցուած է Օզասկօ եւ Կիւմրի քոյր քաղաքները խորհրդանշող խաչքար։

Ռիօ Տէօ Ժեներօ քաղաքի Աւագանի անդամ (2004), այնուհետեւ փոխնախագահ (2008) Ստեփան Ներսիսեանի նախաձեռնութեամբ Ռիո Տէօ Ժեներօյի մէջ՝ Ապրիլի 24-ը հռչակուած է իբրեւ «Եղեռնի յիշատակին հայ ժողովուրդին յարգանքի տուրքի եւ զօրակցության օր»։

Համայնքը իր մասնակցութիւնը բերած է համազգային ձեռնարկումներուն, կազմակերպած օգնութիւն գաղթականներուն ու որբերուն, օժանդակած 1946-1947 թուականներու հայրենադարձութեանը, 1988 թուականի Սպիտակի երկրաշարժէն ետք, զգալի օգնութիւն տրամադրել աղետի գօտին։

Սան Փաուլոյի քաղաքային հրապարակներէն մէկը կը կրէ «Արմենիա» անունը։ 1966 թուականին, «Արմենիա» հրապարակին մէջ, տեղի հայ համայնքի հովանաւորութեամբ տեղադրուած է Մեծ Եղեռնի զոհերու յիշատակին նուիրուած յուշակոթող։ 1995 թվականէն «Արմենիա» անունը կը կրէ նաեւ՝ Սան Փաուլոյի մեդրոյի կայարաններէն մէկը, որուն գլխաւոր երկու մուտքերու մօտ տեղադրուած են խաչքար-յուշարձաններ՝ հետեւեալ արձանագրութեամբ. «Այս կայարանը կը վերակոչուի «Արմենիա»` ի պատիւ ժողովուրդի, որ եկաւ այս երկիր` վերապրելով դարուս առաջին Ցեղասպանութիւնը, իր ջանասիրութեամբ, տաղանդով ու ապրելու կամքով եղաւ Պրազիլիոյ գիտակից քաղաքացին եւ նպաստեց այս երկրի մշակոյթին, ճարտարարուեստին ու բարօրութեանը»։ Սան Փաուլոյի մէջ, կայ նաեւ՝ «Արմենիա» անուամբ կամուրջ, պարտէզ, տեղացի մեծահարուստ Լէոն Աբովեանի, «Քսաջիքեան» եւ «Հայ նահատակներու» անուան փողոցներ։

Յայտնի Պրազիլահայեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պրազիլիոյ մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան Դեսպանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Պրազիլիոյ Դաշնային Հանրապետութեան միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւնները հաստատուած են 1992 թուականի Փետրուար 17-ին։ 1998 թուական, Մարտէն Սան Փաուլոյի մէջ, գործում էր ՀՀ գլխաւոր հիւպատոսութիւնը։ Պրազիլիոյ դեսպանութիւնը Հայաստանի մէջ, կը գործէ 2006 թուականի Օգոստոսէն։ 2011 թուականին, ԲԴՀ մայրաքաղաք Պրազիլիոյ մէջ, հիմնադրուեցաւ ՀՀ դեսպանութիւնը։

Նստավայրը՝ Պրազիլիա, Պրազիլիա
Աշխատանքային օրեր եւ ժամեր՝ Երկուշաբթիէն՝ Ուրբաթ, 09։00 – 18։00
Պրազիլիոյ դաշնային Հանրապետութեան մէջ, Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազոր դեսպանն է Ն.Գ. պարոն Աշոտ Գալոյեանը[2], հիւպատոս՝ Յակոբ Սարգսեան։

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է «Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png