Չինաստան

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր արւմտ.

Չինաստան, ամբողջական անունը՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւն (չինարէնի մանտարինյան բարբառով՝ =中华人民共和国|t=中華人民共和國 - [ճոնխուա րընմին կոն խե կուո] Կաղապար:Audio), ընկերային պետութիւն Ասիոյ արեւելքին մէջ։ Հաստատուած Է 1949 էն եւ կը ղեկավարուի համայնավարական կուսակցութեան կողմէն։ Տարածքով ամենամեծ երկիրն է արեւելեան Ասիոյ մէջ եւ չորրորդը աշխարհի մէջ՝ Ռուսիոյ Դաշնութենէն, Գանատայէն եւ ԱՄՆ-էն ետք։ Մայրաքաղաքը Պէյճինն է, որ իր անունը ստացած եւ հռչակուած է մայրաքաղաք 1215 թուականին՝ մոնղոլներոն տիրապետութեան ժամանակ[1]։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանը աշխարհի հնագոյն քաղաքակրթութիւններէն մէկն է։ Չինական մշակոյթի հիմնական կրողները եւ Չինաստանի հիմնական ժողովուրդը Հան-չինացիներն են։ Չինաստանի ներկայիս տարածքը՝ բնակչութիւն ունեցած է վաղնջական ժամանակներէն։ Ամենահին գտածոն կը թուագրէ Ք.ա. 6000 թուականին։ Ներկայիս, յայտնի ամենահին չինական մշակոյթը Հեմուտու մշակոյթն է, որ գոյատեւած է Ք.ա.5500-3300 թուականներուն:

Նախապատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանի պատմութեան ներկայիս մէջ, յայտնի ամենավաղ շրջանը կը բաժնուի չորս մշակութային շրջաններու.

Առաջին Դինաստիաներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեայ դինաստիան (夏朝) Պատմութեան մէջ յայտնի առաջին դինաստիան է (Ք.Ա. 2205 - 1766)։ Ուղղակի գրաւոր աղբիւրներ չեն պահպանուած, աւելի ուշ ժամանակներուն մէջ, յիշատակուած դինաստիա է, որ երկար ժամանակ պատմաբաններու կասկածի տակ կը դրուէր։ Սակայն հնագիտական պեղումները կը հաստատեն դինաստիոյ գոյութիւնը։

Անոր կը յաջորդէ Շանյ դինաստիան (商朝) (Ք.Ա. մօտ 1570–1066 սա դինաստիան կ'անուանուէր նաեւ Յին)։ Ասոր գոյատեւման դարաշրջանէն յայտնաբերուած են առաջին գրաւոր վկայութիւնները, ձեռագրերը եւ խեցեգրութիւնները (Խեցիներու պատեաններ), որոնք ձայնասփիւռի ձեւով հնարաւոր դարձած է թուագրել[2]։ Այդ ժամանակ արդէն պրոնզը կը տարածուէր, կը տպագրուէին դրամներ, կը կառուցուէին հսկայ պատեր, ինչպէս նաեւ ձիակառքեր։ Շանյ դինաստիոյ մէջ, զարգացած էր վարչարարութիւնը։ Իր ամենահզոր շրջանին մէջ, սա դինաստիան ազդեցութիւն ունէր Դեղին գետի միջին եւ ստորին հոսքերու շրջաններէն մինչեւ այժմեան Լիաոնինյ պրովինցիա եւ Լանյցզեկեանյ գետի միջին շրջաններ։ Ներկայիս Չենտու քաղաքի տարածքի հնագիտական պեղումներէն ստացուած գտածոները կը վկայեն, որ այդ ժամանակաշրջանին մէջ զուգահեռաբար գոյութիւն ունեցած են նաեւ այլ ինքնուրոյն մշակոյթներ (գտնուած են ոսկեայ, պրոնզէ եւ նեֆրիտէն պատրաստաուած առարկաներ)։

Ժոու դինաստիան (周朝, Ք.ա. 1045–221) ժամանակային առումով բաժնուած եղած է երկու մասերու՝ Արեւմտեան Ժոու դինաստիա, որ գոյութիւն է ունեցած Ք.ա. 1045-771, եւ Արեւելեան Ժոու դինաստիա (Ք.Ա. 770-256)։ Վերջինն ալ իր հերթին բաժնուած եղած է Գարնանային եւ աշնանային ժամանակաշրջանի եւ Մարտնչող թագաւորութիւններու ժամանակաշրջանի (戰國時代 Zhànguó Shídài)։ Առաջին՝ Արեւմտեան Ժոու դինաստիոյ ժամանակաշրջանէն յայտնի են միայն աւանդութիւններ, իսկ Արեւելեան Ժոու դինաստիոյ մասին պապանուած են այդ ժամանակուան բազմաթիւ փաստաթղթեր։ Ժոու դինաստիան հաւանաբար բազմազան փոքր ցեղերու կը միաւորէր, որոնք փոքր պետութիւններ կը կազմէին։ Արեւմտեան Ժոու ժամանակաշրջանին կայսրութեան ղեկավարները կ'անուանուէին արքայ (Վանգ 王), իսկ այլ կառավարիչները՝ Գոնգ(公 սովորաբար կը թարգմանուի «հերցոգ»)։ Միայն Գարնանային եւ աշնանային ժամանակաշրջանին մէջ կը սկսին միւս տիրակալները իրենց արքայ անուանած, ինչը կը նշանակէր։

Ժոու ժամանակաշրջանէն սկսեալ պատմական իրադարձութիւնները հնարաւոր կը դառնայ թուագրել եւ դասակարգել։ Ժոու տիրակալներու իշխանութեան կորստի արդիւնքի մէջ, կեդրոնացած իշխանութեան ոյժը կը թուլնայ։ Սկիզբը՝ կային մօտ 170 փոքր թագաւորութիւններ։ Անոնք չնայած թոյլ կապերով կապուած էին իրարու հետ, սակայն իրար կը համարէին միեւնոյն ժողովուրդի մաս, մանաւանդ հարեւանութեամբ ապրող բարբարոսների՝ քոչվոր ցեղերու պայմանին մէջ։ Այս թագաւորութիւններուն մէջ կային խառնամուսնութիւններ։ Նրանք պատերազմներու ժամանակ հանդէս կու գային մէկ ճակատով։ Մարտնչող թագաւորութիւններու ժամանակաշրջանին մէջ գոյութիւն ունէին ընդամէնը 7 թագաւորութիւններ։ Այդ ժամանակներուն, գիւղտնտեսական առաջընթացին զուգընթաց երկրի բնակչութիւնը սրընթաց կ'աճի։ Կը ստեղծուին պողպատեայ զէնքեր։ Ժոու ժամանակաշրջանը Չինական մեծ փիլիսոփայութեան ծաղկման դարաշրջան էր։

Կայսրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինական կայսրութիւններու աւելի քան 2000-ամեայ պատմութեան մէջ եղած են ինչպէս կայուն ժամանակներ՝ զուգորդուած քոչուոր ցեղերու յարձակումներով (հիմնականին մէջ՝ հիւսիսային շրջաններէն), այնպէս ալ դինաստիաներու միջեւ բախումներ, որոնց պատճառաւ առաջացած են երկարամեայ պառակտումներ։
Չինական աւանդական պատմագրութեան մէջ, մեծ տեղ կը յատկացնէ հիմնական (կարեւոր) դինաստիաներիու պատմութեան նկարագրութեան, իսկ՝ պառակտման ժամանակները ստորադասուած են։ Ստորեւ նկարագրուած է բոլոր ժամանակաշրջաններու դինաստիաներու համառոտ պատմութիւնը։

Չին Դինաստիա (ՔԱ 221–207)Կաղապար:Main

Չին կայսրութիւնը Ժոու դինաստիոյ անկման արդյիւնքին մէջ, կազմաւորուած 7 թագաւորութիւններէն մէկն էր։ Թագաւորութեան մէջ, առկայ էր արդիւնավէտ կառավարման համակարգ եւ գիւղացիներու կեանքը կարգաւորող չափազանց խիստ օրենսդրութիւն։ Քաղաքական գործիչ, փիլիսոփայ եւ գործարար Լիւի Բուվէյը ինտրիգներու միջոցով կը հասնի այն բանին, որ Ժուանյսիանյ արքայազնը կը ժառանգէ իշխանական գահը եւ Բուվէյին կը նշանակէ կանցլեր։ Արքայզնի մահէն ետք, թագաւոր կը դառնայ անոր որդին՝ Չժաո Չժենգը, որ կ'առանձնանար առանձնակի դաժանութեամբ։ Վերջինիս դէմ, տեղի կ'ունենան թագաւորի քանի մը անյաջող մահափորձեր։ Չժենգը ռազմական արշաւանքներ կը կատարէ հարեւան կայսրութիւններու դէմ եւ 221 թուականին կը հասնի թագաւորութեան միաւորման։ Ան կը թագադրուի, որպէս առաջին կայսր եւ ինքը իրեն կը կոչէ Քին Շիհուանդի («Քինի առաջին աստուածային կայսր»)։ Այնուհետեւ միաւորուած կայսրութեան մէջ, կ'իրականցուին շարք մը բարեփոխումներ։ Ամբողջ Չինաստանը կը սկսի կառավարել Քինի կայսրութեան արդիւնավէտ կառավարման համակարգով։ Բացի ատորմէ՝ կը ստանդարտեցուին Չափի կշռի միաւորները, իսկ Լի Սի նախարարը՝ կը միաւորէ գիրը։

Քոչվոր ցեղերէն պաշտպանուելու համար երկրի հիւսիսին մէջ եւ արեւմուտքին մէջ, կը կառուցուի Չինական Մեծ Պատը (որպէս կապ՝ արդէն գոյութիւն ունեցող յոթ կայսրութիւններու կառուցած պատին)։ Կը կառուցուին առաջին փոխադրութեան ջրանցքները։ ՔԱ 210 թուականին, Քին Շիհուանդին կը վախճանի եւ կը թաղուի մեծ պուրակին մէջ։

Հան դինաստիա (ՔԱ 206- ՔՀ 220)Կաղապար:Main

Հան-ժամանակաշրջանի ձիու քանդակ

Հաշուի առնելով երկրին մէջ, ստեղծուած ծանր կացութիւնը, առաջին Հան-կայսրերը կը փորձէին ցածր հարկերու եւ հողերու լայնամաշտաբ մասնաւորեցման շնորհիւ մեղմել իրավիճակը։ Այս միջոցառումները յաջողութեամբ կը պտակուին եւ Հան-կայսրութիւնը կը դառնայ կայսերական դարաշրջանի ծաղման շրջան։ Ի վերջոյ, Հան-դինաստիայի ռազմական եւ տնտեսական կարողութիւնները այնքան կը հզորանան, որ այսուհետեւ չինացի ժողովուրդը կը նոյնանայՀան-չինացիներու հետ։

Այսպէս այդ ժամանակ ներկայիս հարաւային Ջինաստանի ժողովուրդները կը միանան Չինաստանին (Կանտոնի (Գուանգչժու) նուաճումը ՔԱ 111 թ.)

Ջին դինաստիա (265–420)Կաղապար:Main

Ցին դինաստիա (1616 — 1912)Կաղապար:Main Դինատիան հիմնուած է 1616 թուականին Մանջուրիոյ մէջ՝ ներկայիս՝ հիւսիս-արեւելեան Չինաստան։ 30 տարուան ընթացքին, կայսրութեան մէջ մտան Չինաստանը, Մոնղոլիայի մեծ մասը եւ Միջին Ասիոյ մէկ մասը։ Կործանուած է 1911 թուականի Սինհայան յեղափոխութեան հետեւանքով։ Վերջին կայսրը Պու Ին մահացավւաղքատութեան մէջ, 1967 թուականին Պեկինի մէջ։

Երեք Կայսրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Երեք կայսրութիւնները

Վերջին Հան-կայսր Սիանդիի տապալումէն դեռ շատ առաջ ան կեդրոնացած իշխանութիւն այլեւս գոյութիւն չունէր, ու առանձին տարածքներուն մէջ կ'իշխէին տարածաշրջանային իշխանները, որոնք սկիզբը կը գործէին դաշինքի մը մէջ, սակայն շատ ցանցած սկսան պատերազմել իրար դէմ։


Չինաստանի Հանրապետութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանի Հանրապետութիւնը ստեղծուեցաւ Ցին դինաստիայի տապալումէն ետք 1912 թ.ին, երբ սկսաւ կայսրականէն-նախագահական հեշափոխութիւն, եւ այդ վերջ էր 2000 տարուան կայսերական կանոնի։

Թայուան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
LocationTaiwan.svg

Չինաստանի Հանրապետութիւն, յաճախ կ'օգտագործուի Թայուան անուանումը, որովհետեւ կը գտնուի համանուն կղզիին վրայ։ Մասամբ ճանչցուած պետութիւն է՝ Արեւելեան Ասիայի մէջ։ ՄԱԿ-ի հիմնադիրներէն մէկն է, Անվտանգութեան Խորհուրդի մշտական անդամ մինչեւ 1971 թուականը։ Թայուանը քաղաքացիկան պատերազմի արդիւնքին մէջ, 1947-ին անջատուած է ՉԺՀ-էն եւ յայտարարած անկախութիւն Չինաստանի Հանրապետութիւն (Թայուան) անունով, որ սակայն ՉԺՀ-ը եւ աշխարհի մեծ մասը չեն ճանչնար։

Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դեղին Գետը Չինաստանի գլխաւոր գետն է

Չինաստանը պետութիւն է Կեդրոնական եւ Արեւելեան Ասիայի մէջ։ Տարածքի մեծութեամբ (9,6 միլիոն քմ2) երկրորդն է աշխարհի մէջ(կը զիջի միայն Ռուսիոյ) Արեւմուտքէն արեւելք, կը ձգէ 5700 քմ, իսկ հիւսիսէն հարաւ՝ 3650 քմ։ Ցամաքով սահմանակից է 14 պետութիւններու, որով եւ Ռուսիոյ հետ միասին աշխարհի մէջ առաջինն է հարեւան պետութիւններու թուաքանակով։ Ատոնք են՝ Վիեթնամը, Լաոսը, Մեանմարը, Բութանը, Նեփալը, Հնդկաստանը, Փաքիստանը, Աֆղանստանը, Թաճիքստանը, Ղրղզստանը, Ղազախստանը, Ռուսիան, Մոնղոլիան եւ Հիւսիսային Քորէան։ Կ'ողողէ Ճափոնական, Դեղին, Արեւելաչինական եւ Հարաւչինական ծովերով։ Մակերեւոյթը խիստ բազմազան է։ Տարածքի աւելի քան 70 %-ը լեռնային է։ Արեւելքին մէջ, Չինական մեծ հարթավայրն է, հիւսիս-արեւմուտքիւն մէջ՝ Թաքլամաքան եւ Ալաշան սարահարթները, որոնք կը կոչուին նաեւ անապատներ, իսկ հարաւին մէջ՝ Թիպեթի բարձրավանդակն է՝ բլրաւոր սարահարթերու (բարձրութիւնը՝ 4000–5000մ) եւ ներքին լեռնաշղթաներբւ (6000–7000մ) զուգակցմամբ։ Տիբեթի բարձրավանդակը շրջապատուած է Հիմալայների, Քարաքորումի, Քունլունի եւ Սինա-Թիպեթական լեռնահամակարգերով։ Որոշ գագաթներ 7000 մ-էն բարձր են եւ ծածկուած են սառցադաշտերով։ Երկրի ընդերքը հարուստ է օգտակար հանածոներով։ Կան քարածուխի, երկաթի, նաւթի, անագի, վոլֆրամի, այրուող թերթաքարերու, պոքսիթներու, մանկանի, սնդիկի, պղինձի, քարաղի պաշարներ։ Արեւելքին մէջ, գետային ցանցը խիտ է եւ ճիւղաւորուած։ Մեծ գետերը (Եանզի՝ Եվրասիա մայրցամաքի ամենաերկար գետը՝ 5800 կմ, Հուանհէ, Սիցզեան) ունին ջրաէներգետիկ մեծ պաշարներ։
Անտառներն կը զբաղեցնեն երկիրին տարածքի 8%-ը, հիմնական զանգուածները կը գտնուին հիւսիս-արեւելքին մէջ. կ'աճին եղեւնի, կեչի, իսկ հարաւին մէջ՝ (կ'ոռոգուին Սիզեանի ջուրերով)՝ արեւադարձային բոյսեր։ Առաւել առատ եւ բազմատեսակ է արեւադարձային շրջաններու կենդանական աշխարհը։ Թիպեթի բարձրավանդակին մէջ, պահպանուած են յակեր, այծքաղներ, վայրի ոչխարներ, անապատային շրջաններուն մէջ՝ կուլաններ, ջեյրաններ, ճագարամկներ եւ այլն։[1] Կաղապար:Ֆոտոշարք

Տնտեսաաշխարհագրական Դիրք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բացասական Կողմեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանը շատ հեռու է եւրոպական քաղաքակրթութեան օճախներէն։Չինաստանի մայրաքաղաք Պեկինէն Ռուսիոյ մայրաքաղաք՝ Մոսկուա գնացքով կարելի է հասնիլ երկու շաբաթուան մէջ, իսկ մնացած արեւտաեւրոպական երկրները՝ աւելի երկար ժամանակի մէջ։ Բացի այդ, Չինաստանը դժվարանցանելի լեռներով բաժնուած է Հնդկաստանէն եւ Կեդրոնական Ասիայի երկրներէն։

Դրական Կողմեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանը ունի բարենպաստ ծովային դիրք, որով կրնան տնտեսական կապեր հաստատել Խաղաղովկիանոսեան տարածաշրջանի երկրներու հետ (օրինակ՝ ԱՄՆ, Ճափոն, Աւստրալիա)

Բնական Պայմաններ եւ Ռեսուրսներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բնական ռեսուրսները եւ պայմանները խիստ բազմազան են։ Արեւմտեան մասը առաւելապէս լեռնային եւ սարահարթային է։ Այս հատվածին մէջ կը գտնուին Հիմալայները, Թիպեթի բարձրավանդակը, Թեան-Շանը, Քունլունը, Ալթայը, նաեւ՝ աշխարհի ամենաբարձր լեռնագագաթ Էւերեսթը։ Երկրի արեւելեան մասին մէջ, Չինական մեծ հարթավայրն է, ուր կեդրոնացած է երկրի բնակչութեան մեծամասնութիւնը։ Սա հարթավայրը կենսական նշանակութիւն ունի Չինաստանի համար։ Երկիրը հարուստ է օգտակար հանածոներով։ Վերջին ժամանակներուն, սկսած են խորապէս ուսումնասիրուիլ եւ օգտագործուիլ երկրի հարստութիւննեը։ Պատճառը տնտեսութեան բուռն զարգացման պայմաններուն մէջ՝ ատոնց պահանջարկի մեծացումն է։

Ածուխի պաշարներով հարուստ է Հիւսիսային եւ Հարաւարեւմտեան Չինաստանի մէջ։ Նաւթի զգալի պաշարներ կան երկրի հիւսիս-արեւելքին եւ արեւելքին մէջ, երկաթի հանքաքարի՝ հիւսիս-արեւելքին ու արեւելքին մէջ, Եանզի գետի հովիտին մէջ՝ Պէյջինի մօտ, Ներքին Մոնկոլիայի մէջ։

Կլիմա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կլիման բազմազան է։ Արեւելքին մէջ ցուրտ է, արեւմուտքին մէջ եւ կեդրոնին մէջ՝ ցամաքային, ամառը չոր ու շոգ է, ձմեռը՝ ցրտաշունչ։ Թիպեթի բարձրադիր տեղամասերուն մէջ ցուրտ է։ Երկրի հարաւը տաք է, տարեկան կը ստանան 2–3 տոննա բերք։[1]

Տնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Շանհայի համաշխարհային ֆինանսական կեդրոնը

Չինաստանի մէջ տնտեսագիտական միտքը սկզբնաւորուած է Ք․ա․ 1-ին հազարամեակին։ Սկսած Ք.ա. 6-էն 3-րդ դարերու իմաստասիրական մտքի առաջատար դպրոցներու՝ Քոնֆուցիականութեան, դաոսականութեան, մոիզմի (Մո Ցզիի հետեւորդներու), «ֆացզյայի» ուսմունքի միջեւ սուր բանավեճ կ'ընթանար ստրկութեան ու համայնքի փոխհարաբերութեան, վերջինիս տնտեսական հնարավորութիւններու ու թերութիւններու, տնտեսական կեանքին պետութեան միջամտութեան աստիճանի, պետական մենաշնորհի, առեւտուրի, ֆինանսներու խնդիրներու մասին։ Կոնֆուցիականները մեծ նշանակութիւն կու տային ժողովուրդի ու պետութեան հարստութեան աճման, ընդ որուն մէջ, ատոր աղբիւրը կը համարէին աշխատանքը։

Մոիստները դէմ էին դասայնութեանը, վերնախավի հանարժանի արտոնութիւններուն, կը պաշտպանէին մասնաւոր սեփականութեան, մանր արտադրողներու ազատ նախաձեռնութեան զարգացման եւ համատեղ ֆիզիկական աշխատանքով ընդհանուր բարեկեցութեան հասնելու գաղափարը։ «Ֆացզյայի» դպրոցը եւ անոր մեծագոյն ներկայացուցիչ Հան Ֆեյը կը հիմնավորէին պետութեան տնտեսական եւ ռազմական, հզորութեան ամրապնդման անհրաժեշտութիւնը, տնտեսութեան հիմքը համարում գիւղատնտեսութիւնը եւգ այդ պատճառով, կը պահանջէին խրախուսել հողատերերուն։

Տայպինյան ապստամբութեան տարիներուն (1850–1864 թուականներ) առաջ կը քաշուէր արտադրութեան ու բաշխման ոլորտներուն մէջ, հասարակութեան բոլոր անդամներու հաւասարութեան հիման վրայ արդարացի հասարակարգ ստեղծելու գաղափարը։ 19-րդ դարի վերջին առաջաւոր մտաւորականութեան շրջանին մէջ առաջացած ռեֆորմիստական շարժման ղեկավարներ Կան Ցու Վեյր, Լյան Ցի Չաոն, Տան Սի Տուն կը գտնէին, որ Չինաստանի հետամնացութիւնը կարելի է յաղթահարել ընթանալով միայն Արեւմուտքի ուղիով, իւրացնելով անոր քաղաքական ու գիտաատեխնիկական փորձը եւ, այդ նպատակով, կ'առաջարկէին վերէն ռեֆորմներ անցկացնել։

Հետագային մէջ, ռեֆորմիստներուն փոխարինեց բուրժուական հեղափոխական դեմոկրատներու շարժումը ի դէմս ատոր առաւել հետեւողական գաղափարախոսութեան՝ սոլնյաթսենիզմի։ Ռուսիոյ մէջ, Հոկտեմբերեան ընկերային մեծ յեղափոխութեան յաղթանակէն ետք, Չինաստանի մէջ մարքսիզմի, այդ թիւին մէջ նաեւ Գառլ Մարքսի տնտեսագիտական ուսմունքի, առաջին պրոպագանդողը Լի Դա Չժաոն էր։ Ան կը շեշտէր, որ Չինաստանի բոլոր արմատական պրոբլեմներու լուծման ուղեցոյցը գիտական կոմունիզմի գաղափարներն են։

Երկնային Հանգիստի Դարբասը Մաոյ Զետոնի պատկերով

Երկրին մէջ, մարքսիստական շարժումը կը զարգաար ու կ'ամրապնդուէր ֆեոդալական կոմպրադորական ռեակցիայի, բուրժ․ ռեֆորմիզմի ու մանրբուրժ․ տարերայնութեան գաղաւարախօսության դէմ մղվուող սուր պայքարին մէջ։ ՉԺՀ–ի կազմավորումէն ետք, 1949-ից մինչեւ 1958-ը, երկրին մէջ ընկերային կառուցման պրոբլեմները կը լուծուէին ելնելով մարքսիստական դիրքերէն, կ'ուսումնասիրէր ու կ'օգտագործուէր ԽՍՀՄ տնտեսական շինարարութեան փորձը։

Գիւղտնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Բրինձի աճեցման սանդղաւանդներ

Գյուղատնտեսութեան գլխաւոր ճիւղը երկրագործութիւնն է։ Չինացիները հինէն յայտնի են որպէս հմուտ երկրագործներ։ Կը մշակեն բրինձ, թէյ, ցորեն, եգիպտացորեն, բամպակ,կարտոֆիլ,սորգօ,գետնանուշ,կորեկ,գարի, ձիտատու մշակաբույսերու սերմ, խոզի միս, ձուկ բատատ, սոյա, ծխախոտ։ Չինաստանը թէյի հայրենիքն է. ան տարածում գտած է Տան դինաստիոյ ժամանակաշրջանին եւ հիւսիսային շրջաններու բարբառով կը կոչուի չայ, իսկ հարաւի բարբառով՝ թէյ։[1]

Ժողովրդագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լեզու[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թէեւ Չինաստանի մէջ կ'ապրի շուրջ 55 տարբեր ազգ, ՉԺՀ պետական լեզուն չինարէնն է։ Չինարվն (汉语/漢語, 华语/華語, կամ 中文, Փինյին, Hànyǔ, Huáyǔ, կամ Zhōngwén) լեզուն կը պատկանի Չին-տիբեթական լեզուաընտանիքին։ Չինարէն կը խօսին աշխարհին մէջ 1.3 միլիար մարդ։ Չինարէնը պետական լեզու է Չինաստանի, Սինգապուրի, Ինդոնեզիոյ, Մալազիոյ մէջ։ Ըստ աշխարհի լեզուներու դասակարգման՝ չինարէնը խօսողներու թիւբվ աշխարհին առաջին լեզուն է։[1]

Կրօն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանը բազմակրօն երկիր է։ Բացի հիմնական երեք կրոններէն՝ պուտտայականութենէն, իսլամէն եւ քրիստոնէութենէն՝ Չինաստանին մէջ տարածում գտած է նաեւ իւրայատուկ աւանդական կրօնական ուսմունք՝ Դաոսիզմ։ Բացի այդ, որոշ էթնիկական փոքրամասնութիւններու մօտ դեռեւս կը պահմանուին նախնադարեան պարզունակ պաշտամունքի տարրեր, ինչպէս նաեւ բազմաստուածութիւն։ Աւանդաբար չինական կրօնի եւ փիլիսոփայութեան մէջ կը միահիւսուին կոնֆուցիզմը, դաոսիզմն ու պուտտիզմը։ «Մշակութային յեղափոխութեան» (1965-1976 թթ) տարիներուն կրօնը իսպառ արգիլուած էր։ Արգելքը մասնակի հանուած է 90-ականներուն։ Մուսուլմաններու թիւը Չինաստանի մէջ ոչ պաշտօնական տուեալներով 18-23 միլիոն է, քրիստոնեաներու՝ շուրջ 10 – 15 մլն.։[3]

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանը բազմազգ պետություն է՝ 1.6 միլիարդ բնակչութեամբ, սակայն բնակչութեան 94%-ը չինացիներ են (բուն անուանումը՝ հան, չինական միասնական ժողովուրդը կազմաւորուած է Հան կայսրութեան ժամանակաշրջանին մէջ)։ Կ'ապրին նաեւ աւելի քան 50 այլ ազգերու ներկայացուցիչներ (ույղուրներ, մանջուրներ, մոնկոլներ, տիբեթցիներ եւ այլեր)։ Մեծագոյն քաղաքներն են Շանհայը, Պեկինը, Տյանցզինը, Շենյանը, Վուհանը, Գուանչժոուն (Կանտոն), Չունցինը և այլն։ Դաւանին մէջ պուտտայականութիւն, կոնֆուցիականութիւն եւ դաոսականութիւն։ Կը խոսին չինարէնի՝ իրարէն խիստ տարբերող 7 հիմնական բարբառներով, կը գրեն գաղափարագրերով (հիերոգլիֆային գիր)։ Ատոնք փոքրիկ պատկերներ են, որոնցմով կը նշանակուին վանկերն ու բառերը։ Գաղափարագրերու թիվը կը հասնի 50 հազարի, սակայն առաւելապէս կ'օգտագործուէր 7 հազարը։[3]

Հայերը Չինաստանի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանի մէջ հայերը կը յիշատակուին դեռեւս II դարէն. անոնք մետաքս եւ այլ ապրանքներ արտահանող վաճառականներ էին։ Հայկական փոքր գաղութներ հիմնուած են մոնկոլական առաջին արշաւանքներէն (XIII դարով սկիզբ) ետք, երբ Հայաստանէն գերեւարուած հայերու մէկ մասը բնակած է Չինաստանի հիւսիսային շրջաններուն մէջ։ Այնուհետեն հայերը թափանցած են երկրի խորքը, բնակած ծովափնեայ քաղաքներուն մէջ, յատկապէս՝ Կանտոնի մէջ (այժմ՝ Գուանչժոու), XVIII դարուն ոչ մեծ հայկական առեւտրական տուներ եղած են Շանհայի մէջ։ Ամենահայաշատը Խարբինն էր, որոէն համայնքը ունէր եկեղեցի։ Չինարէնի ուսուցիչ կանտոնաբնակ Հովհաննէս Ղազարեանը անգլերենէն չինարէնի թարգմանած է Աստուածաշունչը։ Ներկայիս՝ Չինաստանի մէջ կը բնակի ընդամէնը 160 հայ։[4]

Մշակոյթը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանը հնագոյն մշակոյթի երկիր է, արեւելեան քաղաքակրթութեան օրրանը. այստեղ կատարուած են շարք մը գիւտեր ու յայտնագործութիւններ՝ բնական մետաքսը, վառոդը, կողմնացոյցը, մեխանիկական ժամացոյցը, թուղթը, գունավոր տպագրութիւնը եւ այլն։ Այստեղ ստեղծուած են համաշխարհային նշանակութեան փիլիսոփայական ուղղութիւններ քոնֆուցիականութիւնը, տաոսականութիւնը եւ մոիզմը։ Հոգեւոր մշակոյթի աւանդութիւնները՝ ինքնատիպ չինական թատրոնը, գեղանկարչութիւնը, երաժշտութիւնը, ուշուի մարմնամարզութիւնը, լուսնային օրացոյցը եւ այլն, պահպանուած են մինչեւ մեր օրերը։ Չինական Ցին Շի Հուանդի կայսրի հրամանով կայսրութեան հիւսիսարեւմտեան սահմանները յարձակումներէն պաշտպանելու համար կառուցուած է հոծ պատ՝ Չինական մեծ պարիսպը (երկարութիւնը՝ 6250 քմ, բարձրութիւնը՝ 6,6–10 մ, լայնութիւնը՝ հիմքին մէջ 6,5 մ, վեր՝ 5,5 մ), որ միակ ձեռակերտ կառոյցն է, որ կարելի է անզէն աչքով տեսնել տիեզերքէն։ 2007-ին Չինական մեծ պարիսպը ներառուած է աշխարհի նոր 7 հրաշալիքներու ցանկին մէջ։ Չինաստանը նաեւ փիլիսոփայական միտքի զարգացման, արեւելեան բժշկութեան հայրենիքն է։ Ինքնատիպ ու գեղեցիկ են չինական քաղաքները։ Անոնց բնորոշ են ուղիղ փողոցները, ազգային ճարտարապետութեան հին ու նոր կոթողներով ներդաշնակութիւնը, ընդարձակ կանաչ պուրակներն ու ծաղկանոցներն աչքի կ'իյնան կոկիկութեամբ ու մաքրութեամբ։ Մայրաքաղաք Պէյճինը (բառացի՝ հիւսիսային մայրաքաղաք) աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն է. կը յիշատակուի մ.թ.ա. II հազարամեակէն։ Պէյճինի կեդրոնին մէջ կը գտնուի «Ներսին քաղաքը»՝ բազմաթիւ պալատներով, պուրակներով, լիճերով, իսկ միջնադարեան պարիսպներով շրջափակուած արուարձանները կը կազմաւորեն «Դուրսին քաղաքը»։ Մեծ քաղաքները զարգացման չինական եղանակի՝ ազատ տնտեսական գոտիներու մասեր են։[5]

Խոհանոց[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինական ազգային կերակրատեսակներէն են բանջարեղենով պատրաստուած կերակուրները, մուսուլմանական ուտեստները։ Բուսական կերակուրները սննդարար են այն առումով, որ կը պահպանեն օրգանիզմը քաղցկեղի առաջացումէն։ Ատոնք նաեւ շատ ախորժելի են։ Իսկ ուտեստներով մեծ մասը՝ կը պատրաստուին բրինձէ[3]։ Կաղապար:Ֆոտոշարք

Տօներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Նոր Տարի (Յունուար 1)
  • Գարնան Տօն (Նոր տարի՝ ըստ լուսնային օրացոյցի)
  • Կանանց Միջազգային Օր (Մարտ 8)
  • Աշխատաւորներու Միջազգային Համերաշխութեան Օր (Մայիս 1)
  • Չինաստանի Երիտասարդութեան Օր (Մայիս 4)
  • Երեխաներու Պաշտպանութեան Միջազգային Օր (Յունիս 1)
  • Չինաստանի Ազգային-Ազատագրական Բանակի Ստեղծման Օր (Օգոստոս 1)
  • Ուսուցիչի Օր (Սեպտեմբեր 10)
  • ՉԺՀ Ազգային Տօն (Հոկտեմբեր 1[3]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին Յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Ասիոյ Երկիրներ Կաղապար:Մ20 Կաղապար:ՀՍՀ