Չինաստան

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Չինաստան, ամբողջական անունը՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւն (չինարէնի մանտարինեան բարբառով՝ =中华人民共和国|t=中華人民共和國 - [ճոնխուա րընմին կոն խե կուո] Արտասանութիւն ), պետութիւն Ասիոյ արեւելքը։ 1949 թուականէն կը ղեկավարուի համայնավարական կուսակցութեան կողմէն։ Տարածքով ամենամեծ երկիրն է արեւելեան Ասիոյ մէջ եւ չորրորդը աշխարհի մէջ՝ Ռուսիայէն, Գանատայէն եւ ԱՄՆ-էն ետք։ Մայրաքաղաքը Պէյճինն է․ մայրաքաղաք հռչակուած 1215 թուականին՝ մոնկոլներուն տիրապետութեան ժամանակ[1]։

Բովանդակութիւն

Անուանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանի անուանումը՝ Աւանդական եւ Ժամանակակից լեզուով

Չինաստանի պատմութեան ընթացքին, չինացիները շատ անուններով կ՛անուանեն իրենց երկիրը։ Այսօր կը գործածուին՝ 中国 / 中國 - zhōngguó (zhōng=կեդրոն եւ guó=պետութիւն կը հնչուի/ծոնկուօ-tʂʊŋ˥kwɔ˧˥/)։ Այդպէս կ՛անուանէին արեւմուտքի մեծ երկիրները, իսկ ճափոնցիները՝ 支那 Shina, ուրկէ կու գայ նաեւ Հնդկաչին անուանումը՝ 印度支那, Yìndù zhīnà։

1894 թուականին Սուն ԵադՍեն Sun Yat-sen (կը սեպուի հայրը Չինաստանի Հանրապետութեան) ճառի մը ընթացքին երկիրը zhōnghuá կ՛անուանէ․ zhōng (中) եւ huá=Չին (華)։ Այս անուանումը այժմ կը գործածէ Չինաստանի Հանրապետութիւնը (Թայուան - Taïwan) Zhōnghuá Mínguó 中華民國 / 中华民国 , իսկ Չինաստանի Ժողովրդավար Հանրապետութիւնը՝ Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó 中華人民共和國 / 中华人民共和国։ Ասկէ համառօտ՝ կ՛առաջանայ Չինաստան zhōngguó անունը։[2][3]

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստան բնակուած է վաղեմի ժամանակներէն։ Հոն զարգացած է աշխարհի հնագոյն քաղաքակրթութիւններէն մէկը։ Հնագիտական պեղումներէն կը յայտնուի թէ Չինաստանի տարածքը բնակուած է 2․24 միլիոն 250 հազար տարիներ առաջ։ [4]

Պէյճինի համալսարան, հաւկթաման Ք․ա․ 5000, Լոնկշան շրջան․
Մինկ Հարստութեան շրջան

Ամենահին արձանագրութիւնը կը թուագրէ Ք.ա. 7000 թուականը։ Նոր Քարէ դար ժամանակաշրջանին, չինական մշակոյթը կը զարգանայ երկու հիմնական կեդրոններու մէջ․ հիւսիս, Դեղին Գետի շուրջը եւ հարաւ՝ Եանկծէ Yangtze (կը շանակէ երկար գետ) գետին շուրջ։ Այս երկու շրջաններուն աշխարհագրական դիրքը՝ դժուար հասանելի, կը թոյլատրէ տեղական մնակոյթներու զարգացումը խաղաղ պայմաններու մէջ։ Ք․ա․ 5000 - 3000 թուականներուն, կը զարգանայ կաւագործութիւնն ու յախճապակագործութիւնը:[3][5][6]

Նախապատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանի պատմութիւնը կը բաժնուի չորս քաղաքակրթութեան զարգացման շրջաններու.

Առաջին Թագաւորութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեայ թագաւորութիւն (夏朝) Չինաստանի Պատմութեան մէջ յայտնի առաջին թագաւորութիւնն է (Ք.ա. 2205 - 1766)։ Ուղղակի գրաւոր աղբիւրներ չեն պահպանուած․ աւելի ուշ ժամանակներուն մէջ յիշատակուած թագաւորութիւն է եւ երկար ժամանակ պատմաբաններու կասկածի տակ կը դրուէր։ Սակայն հնագիտական պեղումները կը հաստատեն անոր գոյութիւնը։[3][5]

Շանկ Թագաւորութիւնը

Անոր կը յաջորդէ Շանյի կամ՝ Շանկ թագաւորութիւնը (商朝) (Ք.ա. մօտ 1600–1046 կ'անուանուէր նաեւ Յին)։ Ասոր գոյատեւման դարաշրջանէն յայտնաբերուած են առաջին գրաւոր վկայութիւնները, ձեռագրերը եւ խեցեգրութիւնները (Խեցիներու պատեաններ), որոնք ձայնասփիւռի ձեւով հնարաւոր դարձած է թուագրել[7]։ Այդ ժամանակ արդէն պրոնզը կը տարածուէր, կը տպագրուէին դրամներ, կը կառուցուէին հսկայ պատեր, ինչպէս նաեւ ձիակառքեր։ Շանյի հարստութեան ընթացքին, զարգացած էր վարչարարութիւնը։ Իր ամենահզոր շրջանին մէջ, կը տիրէր Դեղին գետի միջին եւ ստորին հոսքերու շրջաններէն մինչեւ այժմեան Լիաոնինյ շրջանը եւ Լանյցզեկեանյ գետի միջին շրջանները։ Ներկայիս Չենտու քաղաքի տարածքի հնագիտական պեղումները կը վկայեն, որ այդ ժամանակաշրջանին մէջ զուգահեռաբար գոյութիւն ունեցած են նաեւ այլ ինքնուրոյն մշակոյթներ (գտնուած են ոսկեայ, պրոնզէ եւ նեֆրիթէն պատրաստաուած առարկաներ)։[3][5]

Ժոու թագաւորութիւն (周朝, Ք.ա. 1045–221) ժամանակային առումով բաժնուած եղած է երկու մասերու՝ Արեւմտեան Ժոու թագաւորութիւն, որ գոյութիւն ունեցած է Ք.ա. 1045-771, եւ Արեւելեան Ժոու թագաւորութիւն (Ք.Ա. 770-256)։ Վերջինն ալ իր հերթին բաժնուած է Գարնանային եւ աշնանային ժամանակաշրջանի եւ Մարտնչող թագաւորութիւններու ժամանակաշրջանի (戰國時代 Zhànguó Shídài)։ Առաջին՝ Արեւմտեան Ժոու հարստութեան ժամանակաշրջանէն յայտնի են միայն աւանդութիւններ, իսկ Արեւելեան Ժոու հարստութեան մասին պահպանուած են այդ ժամանակուան բազմաթիւ փաստաթղթեր։ Ժոու թագաւորութիւնը, հաւանաբար բազմազան փոքր ցեղերու միաւորումն էր, որոնք փոքր պետութիւններ կը կազմէին։ Արեւմտեան Ժոու ժամանակաշրջանին կայսրութեան ղեկավարները կ'անուանուէին արքայ (Վանգ 王), իսկ կառավարիչները՝ Գոնգ(公 սովորաբար կը թարգմանուի «հերցոգ»)։ Միայն Գարնանային եւ աշնանային ժամանակաշրջանին մէջ կը սկսին միւս տիրակալները իրենց արքայ անուանել։

Չինասատանի տարածքները պատմութեան ընթացքին

Ժոու ժամանակաշրջանէն սկսեալ պատմական իրադարձութիւնները հնարաւոր կը դարձնեն՝ թուագրել եւ դասակարգել։ Ժոու տիրակալներու իշխանութեան տկարութեամբ, կեդրոնացած իշխանութեան ուժը կը թուլնայ։

Սկիզբը՝ կան մօտ 170 փոքր թագաւորութիւններ։Անոնց միչեւ կապերը տկար են, սակայն իրար կը համարեն միեւնոյն ժողովուրդի մաս, եւ կը պայքարին դրացի բարբարոսներուն՝ քոչվոր ցեղերու դէմ։ Այս թագաւորութիւններուն մէջ կը կայանան խառն ամուսնութիւններ։ Անոնք պատերազմի ժամանակ հանդէս կու գան մէկ ճակատով։ Մարտնչող թագաւորութիւններու ժամանակաշրջանին մէջ Warring States period գոյութիւն ունին ընդամէնը 7 թագաւորութիւններ։ Այդ ժամանակներուն, գիւղատնտեսական առաջընթացին զուգընթաց երկրի բնակչութիւնը սրընթաց կ'աճի։ Կը ստեղծուին պողպատեայ զէնքեր։ Ժոու ժամանակաշրջանը Չինական մեծ փիլիսոփայութեան ծաղկման դարաշրջանն է։[2][3][5]

Կայսրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինական կայսրութիւններուն աւելի քան 2000-ամեայ պատմութեան ժամանակաշրջանը միշտ կայուն եւ խաղաղ չէ։ Քոչուոր ցեղերու յարձակումներ (հիմնականին մէջ՝ հիւսիսային շրջաններէն) եւ արքայական տուներու միջեւ բախումները, կ ՛առաջացնեն երկարամեայ պառակտումներ։
Չինական աւանդական պատմագրութիւնը, մեծ տեղ կը յատկացնէ հիմնական (կարեւոր) թագաւորութիւններուն պատմութեան նկարագրութեան, իսկ՝ պառակտման ժամանակները ստորադասուած են։ Ստորեւ նկարագրուած է բոլոր ժամանակաշրջաններու արքայական տուներու համառոտ պատմութիւնը։

Չին Հարստութիւն (Ք․ա․ 221 - 207)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանի Մեծ Պարիսպը

Չին կայսրութիւնը Ժոու հարստութեան կը յաջորդէ․ անոր կազմին 7 թագաւորութիւններէն մէկն էր։ Այս Թագաւորութիւնը կ՛ ունենայ արդիւնաւէտ կառավարման համակարգ եւ գիւղացիներու կեանքը կը սահմանուի խիստ օրէնսդրութեամբ։ Քաղաքական գործիչ, փիլիսոփայ եւ գործարար Լիւի Բուվէյը սադրանքներու միջոցով կը յաջողի եւ Ժուանյսիանյ արքայազնը կը ժառանգէ իշխանական գահը եւ անոր դիւանապետ կը նշանակէ։ Արքայզնի մահէն ետք, թագաւոր կը դառնայ անոր որդին՝ Չժաո Չժենգը, դաժան անձնաւորութիւն մը։ Անոր դէմ, տեղի կ'ունենան քանի մը անյաջող մահափորձեր։ Չժենգը կ՛ արշաւէ դրացի կայսրութիւններու դէմ եւ 221 թուականին կը հասնի թագաւորութեան միաւորման։ Ան կը թագադրուի, որպէս առաջին կայսր եւ ինքնիրեն կը կոչէ Քին Շիհուանդի («Քինի առաջին աստուածային կայսր»)։ Այնուհետեւ միաւորուած կայսրութեան մէջ, կ'իրականացուին շարք մը բարեփոխումներ։ Ամբողջ Չինաստանը կը կառավարուի Քինի կայսրութեան արդիւնաբեր վարչաձեւով։ Բացի ատորմէ՝ կը կանոնաւորուին Չափի կշռի միաւորները, իսկ Լի Սի նախարարը՝ կը միաւորէ գիրը։

Քոչվոր ցեղերէն պաշտպանուելու համար երկրի հիւսիս-արեւմտեալ լայնքին , կը կառուցուի Չինական Մեծ Պարիսպը (որպէս կապ՝ արդէն գոյութիւն ունեցող եօթ թագաւորութիւններու կառուցած պատին)։ Կը կառուցուին առաջին փոխադրութեան ջրանցքները։ ՔԱ 210 թուականին, Քին Շիհուանդին կը վախճանի եւ կը թաղուի մեծ պուրակին մէջ։[3]

Հան Հարստութիւն (Ք․ա․ 206 - 220)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թրծակաւ Բանակը, կը գտնուի Չին կայսրին դամբանին մօտ
Հան-ժամանակաշրջանի ձիու քանդակ

206 թուականի ապասպամբութեան ընթացքին կը հրդեհուի մշակութային կեդրոն Xianyang (Chinese: 咸阳; pinyin: Xiányáng) քաղաքին թագաւորական գրադարանը։ Ապստամբութեան հետեւանքն է, Հան հարստութեան իշխանութեան տիրանալը։ Անոնց հեզ կառավարութեամբ երկիրը այդ դարաշրջանին կը դառնայ տնտեսապէս ամենազօրաւոր պետութիւնը, նաեւ սահմանները կը տարածուին Կեդրոնական Ասիայէն մինչեւ Հնդկաչին։ Այս սահմաններուն տարածման իբրեւ հետեւանք, Մետաքսի Ճամբան [8][9]կը հաստատուի՝ կամուրջ մը Արեւելքին եւ Արեւմուտքին միջեւ [10]։ Հան-կայսրութեան ռազմական եւ տնտեսական կարողութիւնները այնքան կը հզորանան, որ այսուհետեւ չինացի ժողովուրդը կը նոյնանայՀան-չինացիներու հետ։ Կը սկսի տարածուիլ Քոնֆուգիանիզմ Confucianism վարդապետութիւնը։

Այդ ժամանակ, ներկայիս հարաւային Չինաստանի ժողովուրդները կը միանան Չինաստանին (Կանտոնի (Գուանգչժու) նուաճումը Ք․ա․ 111 թ.)[3]

Երեք Կայսրութիւններ (265–581)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երեք կայսրութիւնները

Վերջին Հան կայսրի տապալումէն առաջ կեդրոնացած իշխանութիւն այլեւս գոյութիւն չունէր, ու առանձին տարածքներուն մէջ կ'իշխէին տարածաշրջանային իշխանները, որոնք սկիզբը կը գործէին դաշինքի մը հովանին տակ, սակայն շատ ցանցած սկսան պատերազմիլ իրար դէմ։ Ի վերջոյ իրար յաջորդող վարչակարգերը, ծանօթ իբրեւէ Հիւսիսային եւ Հարաւային Կայսրութիւններ, իրարու կը միանան 581 թուականին։[11]

Մեծ Ջրանցքը, այսօր

Սուի Հարստութիւն (581–618)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կը յաջողի վերականգնել Հան Կայսրութեան շրջանին փայլքը, սակայն արագ կը տկարանան, հարաւէն դրացիներուն հետ պատերազմներուն ընթացքին։ Անոնց տիրութեան ժամանակաշրջանին է որ կառուցուի Մեծ Ջրանցքը եւ Պուտհիզմը կը տարածուի պետութեան մէջ։[12]

Դանկ եւ Սոնկ Հարստութիւններ (7րդ դար - 12րդ դարասկիզբ)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իրար յաջորդոց Դանկ եւ Սոնկ հարստութիւններուն ընթացքին, Չինաստանը կը ճանչնայ տնտեսութեան, արհեստագիտութեան եւ մշակութային մարզերէն ներս մեծ աճ մը։[3]

Դանկ Հարստութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դանկ Հարստութիւնը կը վերատիրանայ Արեւմտեան Շրջաններուն եւ Մետաքսի ճամբուն։ Մայրաքաղաք Չանկա՜անը Chang'an կը դառնայ համաշխարհային քաղաք մը, սակայն կը քանդուի Անշի ապստամբութեան An Shi Rebellion ժամանակ՝ 8րդ դար։ Կայսրութիւնը բոլորովին կը քայքայուի երբ բանակի ղեկավարները կեդրոնին չեն հնազանդիր։

Սոնկ հարստութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սոնկ հարստութիւնը կը յաջորդէ եւ վերջ կը դնէ անջատողական շարժումներուն, 960 թուականին։ Կը յաջողի իշխել եւ երկրին մէջ խաղաղութիւնը պահել․ կը տանի մեղմ քաղաքականութիւն դրացի Khitan Liao թագաւորութեան հետ (արեւելեան Ասիա)։ Այս կայսրութեան շրջանին է որ աշխարհի մէջ առաջին անգամ կը գործածուի թղթադրամը։ Նաեւ կը հիմնուի Չինաստանի առաջին մնայուն նաւատորմիղը, զուգահեռ աճող նաւաշինութեան եւ ծովային առեւտուրին։

Պուտիզմը, երկրին գլխաւոր կրօններէն մէկը կը դառնայ։

10րդ եւ 11րդ դարերուն ընթացքին, Չինաստանի բնակչութեան թիւը կը կրկնապատկուի՝ մօտ 100 միլիոն։ Հետեւանքն է բրինձի մշակումի տարածման եւ արտադրութեան։ Նաեւ կը զարգանան փիլիսոփայութիւնը՝ Գոնֆուքիզմ Confucianism, արուեստը, բնավայրի եւ յախճապակի արուեստը բարձր մակարդակի կը հասնի։ Սակայն պետութեան ռազմային ուժի տկարութենէն կ՛օգտուին Մոնլկոլները ու կ՛արշաւեն։[13]

Չինաստանի Պատմութեան Գիծը

Մոնկոլներու գերիշխանութեան ժամանակաշրջան (1271 - 1368)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1271 թուականի, Մոնկոլները Չինաստանը կը գրաւեն եւ Եուան Հարստութեան իշխանութիւնը կը հաստատեն։ նախքան Մոնկոլներու ներխուժման, երկրին բնակչութեան թիւը մօտաւորապէս 120 միլիոն կը հաշուէր, սակայն 1300 թուականներուն՝ 60 միլիոն։

1274 եւ 1281 թուականներուն, Մոնկոլներուն ղեկավարը՝ Քուպլայ Խան Kublai Khan երկուստէք կը փորձէ արշաւել Ճափոնի վրայ, սակայն չի յաջողիր, մրրիկներու պատճառաւ չինական նաւատորմիղը կը քայքայուի։

Մոնկոլները նկատելի բարեկարգումներ կ՛ընեն։

Մինչեւ 13րդ դարուն վերջաւորութեան, Եւրոպան շատ քիչ բաներ գիտէ Չինաստանի մասին։ Այս շրջանի Չինաստանի կեանքին մասին տեղեկութիւնները, մեզի հասած են շնորհիւ մեծ ճամբորդ Մարքօ Փօլօի յուշագրութիւններուն։[14][3]

Մինկ Հարստութիւն (1368 - 1644)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հան ազգութեամբ Զհու Եուանզհանկ Zhu Yuanzhang գիւղացի մը, կը տապալէ Եուան հարստութիւնը եւ Մինկ Հարստութիւնը կը հիմնէ։ Մայրաքաղաքը Նանճինկէն՝ Պէյճինկ կը տեղափոխուի։ Այս հարստութեան ընթացքին Չինաստանը Ոսկեդար մը եւս կ՛ապրի։ Կը կառուցուի այդ ժամանակաշրջանի աշխարհի ամենահզօր նաւատորմիղը, զոր ծովակալ Զհենկ Հէ 7 արկածախնդրական առաքումներու պիտի առաջնորդէ՝ Հնդկական Ովկիանոսի կղզիներէն մինչեւ Ափրիկէի արեւելեան ափերը։ Պետութեան սահմանները կ՛ընդարձակուին։ Կը զարգանան փիլիսոփայութիւնը, արուեստը, արհեստագիտութիւնը։

Սակայն կայսրութիւնը ենթակայ կ՛ըլլայ երկարատեւ խառնաշփոթ վիճակի, որ տնտեսապէս եւ բարոյապէս երկիրը կը տկարացնէ․ երկրի պետական խաւը տուրքերու գանձումը արգելքի տակ առնելու շարժման զօրավիգ կը կանգնի, Ճափոնի ներխուժումը Քորէա (15921598) եւ Մանջուներու ներխուժումը։

1644 թուականին, զանազան ապստամբ խումբերու միացեալ դաշնակցութիւն մը Պէյճին մայրաքաղաքը կը գրաւէ․ ապստամբութիւնը գիւղացի Լի Զիչենկը կը ղեկավարէ։ Վերջին Մինկ կայսրը անձնասպան կ՛ըլլայ։[3]

Չինկ կամ Ճինկ Հարստութիւն (1644 - 1912)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինկ կամ Ճինկ Հարստութիւնը, Չինաստանի կայսերական վերջին հարստութիւնն է։

Չինաստանի պատմութեան եռալեզու ձեռագիր․ գրուած Չինարէն (中國), Մանջու, Մոնկոլ լեզուներով։Հրատարակուած Չինկ Հարստութեան իշխանութեան ընթացքին։ Այս բաժինը կ՛ըսէ՝ "Մեր երկիրը Չինաստանը կը գտնուի Ասիոյ Արեւելքը ... Հոն, 5000 տարիներ մշակոյթը զարգացաւof China) ...

1618 - 1683 թ․ տարիները ներքին աղէտալի կռիւներու շրջան մը կը բոլորեն, մինչեւ Չինկ հարստութեան իշխանութեան տիրանալը։ Այս երկարատեւ արիւնահեղ կռիւները պատճառ կ՛ըլլան որ 25 միլիոն մարդ զոհուի եւ Չինաստանի տնտեսութիւնը քայքայուի։

Չինկ հարստութեան իշխանութեան ընթացքին, Չինաստան ալ աւելի կ՛ընդարձակէ իր սահմանները։ Այս հարստութեան կայսրերէն, մի քանին կը հովանաւորեն ու կը պաշտպանեն գրականութիւնն ու արուեստը։ Սակայն, այս արքայական ընտանիքին վարած քաղաքականութիւնը երկիրը կը մեկուսացնէ, ուրոյն մշակոյթը աղաւաղումէ փրկելու միտումով։

Կը յաջորդեն ներքին անկայունութեան եւ միջ-քաղաքացիական կռիւներ, որոնց ընթացքին 10 միլիոնէ աւելի մարդ կը զոհուի․ Ճերմակ Ներգիւնի Ապստամբութիւն White Lotus Rebellion (1796-1804) [15], Թայփինկի Ապստամբութիւնը Taiping Rebellion [16] քանդեց հարաւային Չինաստանը 1850-1860 թուականներուն եւ Տունգանի Ապստամբութիւնը Dungan Revolt (1862–77) [17]։

19-րդ դարուն կէսերուն, կայսրութիւնը Արեւմտեան կայսերապշտութեան հետ դէմ հանդիման կու գայ Աֆիոնի Կռիւներուն Opium Wars ընթացքին․ Անգլիոյ (1839-1842թ․) եւ ԱնգլիաՖրանսական (1856-1860) ճակատին դէմ պատերազմներ։[18] Կը պարտուի եւ կը ստիպուի շարք մը զիջողական դաշինքներ կնքելու ․ Հոնկ Քոնկը Hong Kong Անգլիոյ կը յանձնէ 1842թ․, օտար քաղաքացիներ իրաւունք կ՛ունենան Չինաստան հաստատուիլ։ Իսկ Չին-Ճափոնական առաջին պատերազմին ընթացքին, Չինաստան Քորէայի թերակղզին կը կորսնցնէ եւ Թայուանը Ճափոնին կը փոխանցէ։

19-րդ դարուն սկիզբներուն կայսրութեան տնտեսութիւնը, քաղաքական եւ ընկերային կեանքը մեշ նահանց կ՛արձանագրեն։ Կ՛ առաջանայ արտագաղթի մեծ ալիք մը։ 1876-79 տարիներուն հիւսիսային Չինաստանը համաճարակ սովի կը յանձուի․ կ՛ենթադրուի թէ 9-13 միլիոն մարդ կը մահանայ [19]։

Կուանկքսու կայսրը կը փորձէ կացութիւնը փրկել ներկայացնելով 1898 թ․ բարեկարգումներու ծրագիր մը՝ Սահմանադրական Թագաւորութիւն հաստատել, սակայն կը նուաղի կայսրուհիի դեր կատարող Cixi հարսքոյրին հակառակութեան պատճառով[20]։ 1899-1901թուականներուն Պոքսերներուն Ապստամբութիւնը Boxer Rebellion [21] ալ աւելի կը տկարացնէ պետութիւնը։

Կուանկքսու Guangxu կայսրը անզաւակ ըլլալով, Cixi կայսրուհին իր մահուան անկողինէն, հրամանագրով կ՛ապահովէ Չինկ Հարստութեան գահին շարունակութիւնը, նշանակելով գահաժառանգ Մանջու արքայական տան պատկանող Փու-յի Puyi մանուկը։ Նշանակումին յաջորդ օրը Կուանկքսու կայսրը կը մեռնի, 14 Նոյեմբեր 1908։ Երկու (2) տարեկան եւ տասը ամսու Փու-յին* կայսր կը դառնայ, Դեկտեմբեր 1908-ին եւ անոր հայրը կը վարէ փոխարքայութիւնը։ Պատմութեան մէջ կը յիշատակուի որպէս Չինաստանի վերջին Կայսրը։

*Փու-յի վերջին կայսրը կը մահանայ աղքատութեան մէջ, 1967 թուականին Պէյճին։

Ի վերջոյ 1911-12 թուականներուն պայթած ապստամբութեամբ կը վերջանայ 2000 տարուան Կայսրութեան երկար ժամանակաշրջանը [22]։[3]

Հանրապետութիւն (1912 - 1949)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1939, Մաօ Ցեթունկ, ճառախօսի մը ընթացքին

Յունուար 1, 1912 թուականին կը հիմնուի Չինաստանի Հանրապետութիւնը․ Ազգայնական Կուսակցութենէն Kuomintang Սուն Եադ-Սէն նախագահ կը յայտարարուի։ Աւելի ետք, նախագահութիւնը կը յանձնուի Եուան Շիգայի, նախքին զօրավար․ ան 1915 թուականին ինքզինք կայսր կը յայտարարէ։ Սակայն, գալով դէմ հանդիման ժողովուրդի դատապարտութեան եւ իր հովանաւորած Պէյեանկ Բանակին Beiyang Army հետ, կը ստիպուի հրաժարիլ եւ Հանրապետութիւնը վերահաստատել։

Միաժամանակ, զանազան շրջաններու կառավարիչները, ժողովուրդին ծանր տուրքեր կը պարտադրեն իրենց հաշւոյն․ անոնք ունին անձնական բանակ եւ իւրաքանչիւրը կը փորձէ ընդարձակել իր շրջանը, տեղական փախումներ առաջացնելով։ Այս անկարգ վիճակին վերջ կը դնէ 1927 թուականին Ազգայնական Կուսակցութիւնը Չեանկ Քայ-Շէկի Chiang Kai-shek ղեկավարութեամբ։ Երկիրը կը միացնէ, մայրաքաղաքը Նանճինկ կը փոխադրէ։ Կը փորձէ ծրագրի մը նախագիծով ստեղծել արդի ժողովրդավարական պետութիւն մը, բայց երկրի քաղաքական պառակտումը չի ներեր այս զարգացման․ նաեւ կը շարունակուին Ազգայնականներու եւ Համայնավարներու միջեւ կռիւները, որոնք քաղաքացիական պատերազմի կը մղեն երկիրը։

1945․ Մաօ Ցեթունկ եւ Չեանկ Քայ-Շէկ Բ․ Համաշխ․ Պատերազմի աւարտին կը բաժակաճառեն․

Համայնավարական ուժերը, 1934-1935 թուականներուն խոյս տալու համար ազգայնական ուժերէն, կը քալեն երկրին տարածքին հարաւ արեւելքէն դէպի հիւսիս Long March տալով տասնեակ հազարներով զոհեր։ Մաօ Ցեթունկ համայնավար կուսակցութեան ղեկավարը կը դառնայ։

Չին-Ճափոնական երկրորդ պատերազմին ընթացքին (19371945), այս երկու կուսակցութիւնները ժամանակաւոր կը գործակցին։ Ճափոնական ուժերը վայրագութիւններ կը գործեն անզէն չին ժողովուրդին վրայ եւ մայրաքաղաք Նանճինկին մէջ 40,000 - 300,000 չինացիներ ջարդի կ՛ենթարկեն։ Ընդհանուրին մօտաւորապէս 20 միլիոն անզէն մարդ կը մահանայ։

Ազգայնականներուն նահանջը դէպի Թայուան

Բ․ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք, Չինաստանի Հանրապետութիւնը Միացեալ Թագաւորութեան, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու, Խորհրդային Միութեան հետ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան հիմնադրութեան արձանագրութիւններուն մէջ կը վերագրուին իրրեւ Դաշնակից «Մեծ Չորս»ը։

Այս պատերազմէն ետք, Չինաստանը կրնայ ըլլալ յաղթողներէն, սակայն երկիրը աւերուած է, տնտեսութիւնը՝ քայքայուած։ Քաղաքացիկան կռիւը համայնավարներուն եւ ազգայնականներուն միջեւ կը վերսկսի։[2][3][23]

Ժողովրդավար Հանրապետութիւն (1949 - այսօր)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1949 թուականին, Քաղաքացիական կռիւը կը վերջանայ։ Համայնավարները կը տիրեն երկրին մեծ մասին։ Ազգայնականները կը նահանջեն եւ կը կեդրոնանան Թայուան* եւ շուրջի կղզիներուն։ Հոն կը հաստատեն Չինաստանի Հանրապետութիւնը։

Միաժամանակ, 1949, Սեպտեմբեր 21-ին, Համայնավար կուսակցութեան նախագահ Մաօ Ցեթունկ, կը յայտարարէ Չինաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետութեան ստեղծումը։ Կը յաջորդէ փառաշուք տօնակատարութիւն Tiananmen հրապարակին վրայ Հոկտեմբեր 1-ին։ Այդ օրը կը յայտարարուի երկրին առաջին Ազգային Օրը։ 1950 թուականին, բռնի ուժով Թիպէթը Չինաստանին կը միացուի։[24]

LocationTaiwan.svg
*Թայուան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանի Հանրապետութիւն, յաճախ կ'օգտագործուի Թայուան անուանումը, որովհետեւ կը գտնուի համանուն կղզիին վրայ։ Մասամբ ճանչցուած պետութիւն է՝ Չինաստանի հարաւ արեւելքը, Արեւելեան Ասիայի մէջ։ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան անդամ կը մնայ մինչեւ 1971 թ․։

Չինաստանի ցամաքամասին մէջ, Համայնավար իշխանութիւնը հողային բարեկարգումներով գիւղացիներուն եւ շինականներուն մօտ կ՛ամրացնէ իր ժողովրդականութիւնը (1-2 միլիոն հողատէրեր մահապատիժի կ՛ենթարկուին)։

Մաօ Ցեթունկ կը յայտարարէ Չինաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետութեան ստեղծումը․ նկար՝ Hou Bo․

1950թ․ բնակչութեան թիւը 550 միլիոնէ՝ 1974 թուականին 900 միլիոնի կը հասնի։

Չինաստանը կը զարգացնէ ճարտարարուեստական ազատ ուրոյն դրութիւն եւ իր կորիզային զէնքերը։ Սակայն, 1958-1961 թուականներու «Մեծ ոստում մը դէպի յառաջ» Great Leap Forward նշանաբանով տեսլապաշտական բարեկարգումներու հսկայ ծրագրին հետեւանքը կ՛ըլլայ՝ 15-35 միլիոն զոհերու, մեծամասնութիւնը սովի պատճառով[25] [26]։ Մաօ Ցեթունկը կը կորսնցնէ ղեկավարութիւնն ու իր հեղինակութիւնը։

1966 թուականին, Մաօ հենուելով երկին երիտասարդութեան վրայ, իշխանութեան կը վերադառնայ եւ կ՛արձակէ Մշակութային Յեղափոխութիւնը․ կը յաջորդէ տասը տարիներու քաոսային, քաղաքական հակամբաստանութեան եւ ընկերային հեղաշրջման շրջան մը։ Վերջ կը գտնէ անոր մահով։[27]

1971 թուականին, Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան մէջ, Չինաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետութիւնը կը փոխարնէ Չինաստանի Հանրապետութեան։ Այնուհետեւ, կազմակերպութեան Ապահովութեան Խորհուրդին մէջ Մնայուն Անդամ է։

Մաօի մահէն ետք, պետութեան ղեկավառ կը դառնայ Տենկ Քսիաոփինկ Deng Xiaoping․ ան համայնավար կուսակցութեան բարեկարգողներու հոսանքին կը պատկանի։ Անոր օրով, իշխանութեան հակակըշիռը անձներու անհատական կեանքին վրայ կը նուազի եւ տնտեսական կարեւոր բարեկարգումներ կը հաստատէ․ երկիրը կ՛անցնի խառն տնտեսութեան։ [28]

Կը ձեռբակալուին բազմաթիւ պատասխանատուներ Մշակութային Յեղափոխութեան շրջանէն, որոնց մէջ նաեւ Մաօ Ցեթունի այրին եւ անոր ընկերակիցները, ծանօթ իբրեւ՝ Չորսերու Ոխմակը։

1982 Դեկտեմբեր 4-ին, Չինաստան կ՛իւրացնէ ներկայ Սահմանադրութիւնը։ 1989, Tiananmen հրապարակին վրայ ուսանողներու հաւաք-բողոքը բռնիօրէն կը կասեցուի․ արեւմուտքի երկիրներէն բողոքներու եւ պատժամիջոցներու ալիք մը կ՛առաջանայ։

Այնուհետեւ, իրարայաջորդ ղեկավարներն ու կառավարութիւնները, յաջորդաբար մեղմ եւ ապակեդրոն քաղաքականութիւն կը վարեն։ Չինաստանը կը զարգանայ, կը բացուի դուրսի աշխարհին, ներքին հասարակական եւ ընկերային կեանքը կը բարեկարգուի, հազարներով օտար ընկերութիւններ երկրին մէջ կը հաստատուին ու պետութիւնը կը դառնայ աշխարհի ամենարդիւնաբեր երկիրներէն մէկը։[28]


Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Դեղին Գետը Չինաստանի գլխաւոր գետն է

Չինաստանը պետութիւն է Կեդրոնական եւ Արեւելեան Ասիայի մէջ։ Տարածքի մեծութեամբ (9,6 միլիոն քմ2) երկրորդն է աշխարհի մէջ(կը զիջի միայն Ռուսիոյ) Արեւմուտքէն արեւելք, կը ձգէ 5700 քմ, իսկ հիւսիսէն հարաւ՝ 3650 քմ։ Ցամաքով սահմանակից է 14 պետութիւններու, որով եւ Ռուսիոյ հետ միասին աշխարհի մէջ առաջինն է հարեւան պետութիւններու թուաքանակով։ Ատոնք են՝ Վիեթնամը, Լաոսը, Մեանմարը, Բութանը, Նեփալը, Հնդկաստանը, Փաքիստանը, Աֆղանստանը, Թաճիքստանը, Ղրղզստանը, Ղազախստանը, Ռուսիան, Մոնղոլիան եւ Հիւսիսային Քորէան։ Կ'ողողէ Ճափոնական, Դեղին, Արեւելաչինական եւ Հարաւչինական ծովերով։ Մակերեւոյթը խիստ բազմազան է։ Տարածքի աւելի քան 70 %-ը լեռնային է։ Արեւելքին մէջ, Չինական մեծ հարթավայրն է, հիւսիս-արեւմուտքիւն մէջ՝ Թաքլամաքան եւ Ալաշան սարահարթները, որոնք կը կոչուին նաեւ անապատներ, իսկ հարաւին մէջ՝ Թիպեթի բարձրավանդակն է՝ բլրաւոր սարահարթերու (բարձրութիւնը՝ 4000–5000մ) եւ ներքին լեռնաշղթաներբւ (6000–7000մ) զուգակցմամբ։ Տիբեթի բարձրավանդակը շրջապատուած է Հիմալայների, Քարաքորումի, Քունլունի եւ Սինա-Թիպեթական լեռնահամակարգերով։ Որոշ գագաթներ 7000 մ-էն բարձր են եւ ծածկուած են սառցադաշտերով։ Երկրի ընդերքը հարուստ է օգտակար հանածոներով։ Կան քարածուխի, երկաթի, նաւթի, անագի, վոլֆրամի, այրուող թերթաքարերու, պոքսիթներու, մանկանի, սնդիկի, պղինձի, քարաղի պաշարներ։ Արեւելքին մէջ, գետային ցանցը խիտ է եւ ճիւղաւորուած։ Մեծ գետերը (Եանզի՝ Եվրասիա մայրցամաքի ամենաերկար գետը՝ 5800 կմ, Հուանհէ, Սիցզեան) ունին ջրաէներգետիկ մեծ պաշարներ։
Անտառներն կը զբաղեցնեն երկիրին տարածքի 8%-ը, հիմնական զանգուածները կը գտնուին հիւսիս-արեւելքին մէջ. կ'աճին եղեւնի, կեչի, իսկ հարաւին մէջ՝ (կ'ոռոգուին Սիզեանի ջուրերով)՝ արեւադարձային բոյսեր։ Առաւել առատ եւ բազմատեսակ է արեւադարձային շրջաններու կենդանական աշխարհը։ Թիպեթի բարձրավանդակին մէջ, պահպանուած են յակեր, այծքաղներ, վայրի ոչխարներ, անապատային շրջաններուն մէջ՝ կուլաններ, ջեյրաններ, ճագարամկներ եւ այլն։[1] Կաղապար:Ֆոտոշարք

Տնտեսաաշխարհագրական Դիրք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բացասական Կողմեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանը շատ հեռու է եւրոպական քաղաքակրթութեան օճախներէն։Չինաստանի մայրաքաղաք Պեկինէն Ռուսիոյ մայրաքաղաք՝ Մոսկուա գնացքով կարելի է հասնիլ երկու շաբաթուան մէջ, իսկ մնացած արեւտաեւրոպական երկրները՝ աւելի երկար ժամանակի մէջ։ Բացի այդ, Չինաստանը դժվարանցանելի լեռներով բաժնուած է Հնդկաստանէն եւ Կեդրոնական Ասիայի երկրներէն։

Դրական Կողմեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանը ունի բարենպաստ ծովային դիրք, որով կրնան տնտեսական կապեր հաստատել Խաղաղովկիանոսեան տարածաշրջանի երկրներու հետ (օրինակ՝ ԱՄՆ, Ճափոն, Աւստրալիա)

Բնական Պայմաններ եւ Ռեսուրսներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բնական ռեսուրսները եւ պայմանները խիստ բազմազան են։ Արեւմտեան մասը առաւելապէս լեռնային եւ սարահարթային է։ Այս հատվածին մէջ կը գտնուին Հիմալայները, Թիպեթի բարձրավանդակը, Թեան-Շանը, Քունլունը, Ալթայը, նաեւ՝ աշխարհի ամենաբարձր լեռնագագաթ Էւերեսթը։ Երկրի արեւելեան մասին մէջ, Չինական մեծ հարթավայրն է, ուր կեդրոնացած է երկրի բնակչութեան մեծամասնութիւնը։ Սա հարթավայրը կենսական նշանակութիւն ունի Չինաստանի համար։ Երկիրը հարուստ է օգտակար հանածոներով։ Վերջին ժամանակներուն, սկսած են խորապէս ուսումնասիրուիլ եւ օգտագործուիլ երկրի հարստութիւննեը։ Պատճառը տնտեսութեան բուռն զարգացման պայմաններուն մէջ՝ ատոնց պահանջարկի մեծացումն է։

Ածուխի պաշարներով հարուստ է Հիւսիսային եւ Հարաւարեւմտեան Չինաստանի մէջ։ Նաւթի զգալի պաշարներ կան երկրի հիւսիս-արեւելքին եւ արեւելքին մէջ, երկաթի հանքաքարի՝ հիւսիս-արեւելքին ու արեւելքին մէջ, Եանզի գետի հովիտին մէջ՝ Պէյջինի մօտ, Ներքին Մոնկոլիայի մէջ։

Կլիմա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կլիման բազմազան է։ Արեւելքին մէջ ցուրտ է, արեւմուտքին մէջ եւ կեդրոնին մէջ՝ ցամաքային, ամառը չոր ու շոգ է, ձմեռը՝ ցրտաշունչ։ Թիպեթի բարձրադիր տեղամասերուն մէջ ցուրտ է։ Երկրի հարաւը տաք է, տարեկան կը ստանան 2–3 տոննա բերք։[1]

Տնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Շանհայի համաշխարհային ֆինանսական կեդրոնը

Չինաստանի մէջ տնտեսագիտական միտքը սկզբնաւորուած է Ք․ա․ 1-ին հազարամեակին։ Սկսած Ք.ա. 6-էն 3-րդ դարերու իմաստասիրական մտքի առաջատար դպրոցներու՝ Քոնֆուցիականութեան, դաոսականութեան, մոիզմի (Մո Ցզիի հետեւորդներու), «ֆացզյայի» ուսմունքի միջեւ սուր բանավեճ կ'ընթանար ստրկութեան ու համայնքի փոխհարաբերութեան, վերջինիս տնտեսական հնարավորութիւններու ու թերութիւններու, տնտեսական կեանքին պետութեան միջամտութեան աստիճանի, պետական մենաշնորհի, առեւտուրի, ֆինանսներու խնդիրներու մասին։ Կոնֆուցիականները մեծ նշանակութիւն կու տային ժողովուրդի ու պետութեան հարստութեան աճման, ընդ որուն մէջ, ատոր աղբիւրը կը համարէին աշխատանքը։

Մոիստները դէմ էին դասայնութեանը, վերնախավի հանարժանի արտոնութիւններուն, կը պաշտպանէին մասնաւոր սեփականութեան, մանր արտադրողներու ազատ նախաձեռնութեան զարգացման եւ համատեղ ֆիզիկական աշխատանքով ընդհանուր բարեկեցութեան հասնելու գաղափարը։ «Ֆացզյայի» դպրոցը եւ անոր մեծագոյն ներկայացուցիչ Հան Ֆեյը կը հիմնավորէին պետութեան տնտեսական եւ ռազմական, հզորութեան ամրապնդման անհրաժեշտութիւնը, տնտեսութեան հիմքը համարում գիւղատնտեսութիւնը եւգ այդ պատճառով, կը պահանջէին խրախուսել հողատերերուն։

Տայպինյան ապստամբութեան տարիներուն (1850–1864 թուականներ) առաջ կը քաշուէր արտադրութեան ու բաշխման ոլորտներուն մէջ, հասարակութեան բոլոր անդամներու հաւասարութեան հիման վրայ արդարացի հասարակարգ ստեղծելու գաղափարը։ 19-րդ դարի վերջին առաջաւոր մտաւորականութեան շրջանին մէջ առաջացած ռեֆորմիստական շարժման ղեկավարներ Կան Ցու Վեյր, Լյան Ցի Չաոն, Տան Սի Տուն կը գտնէին, որ Չինաստանի հետամնացութիւնը կարելի է յաղթահարել ընթանալով միայն Արեւմուտքի ուղիով, իւրացնելով անոր քաղաքական ու գիտաատեխնիկական փորձը եւ, այդ նպատակով, կ'առաջարկէին վերէն ռեֆորմներ անցկացնել։

Հետագային մէջ, ռեֆորմիստներուն փոխարինեց բուրժուական հեղափոխական դեմոկրատներու շարժումը ի դէմս ատոր առաւել հետեւողական գաղափարախոսութեան՝ սոլնյաթսենիզմի։ Ռուսիոյ մէջ, Հոկտեմբերեան ընկերային մեծ յեղափոխութեան յաղթանակէն ետք, Չինաստանի մէջ մարքսիզմի, այդ թիւին մէջ նաեւ Գառլ Մարքսի տնտեսագիտական ուսմունքի, առաջին պրոպագանդողը Լի Դա Չժաոն էր։ Ան կը շեշտէր, որ Չինաստանի բոլոր արմատական պրոբլեմներու լուծման ուղեցոյցը գիտական կոմունիզմի գաղափարներն են։

Երկնային Հանգիստի Դարբասը Մաոյ Զետոնի պատկերով

Երկրին մէջ, մարքսիստական շարժումը կը զարգաար ու կ'ամրապնդուէր ֆեոդալական կոմպրադորական ռեակցիայի, բուրժ․ ռեֆորմիզմի ու մանրբուրժ․ տարերայնութեան գաղաւարախօսության դէմ մղվուող սուր պայքարին մէջ։ ՉԺՀ–ի կազմավորումէն ետք, 1949-ից մինչեւ 1958-ը, երկրին մէջ ընկերային կառուցման պրոբլեմները կը լուծուէին ելնելով մարքսիստական դիրքերէն, կ'ուսումնասիրէր ու կ'օգտագործուէր ԽՍՀՄ տնտեսական շինարարութեան փորձը։

Գիւղտնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Բրինձի աճեցման սանդղաւանդներ

Գյուղատնտեսութեան գլխաւոր ճիւղը երկրագործութիւնն է։ Չինացիները հինէն յայտնի են որպէս հմուտ երկրագործներ։ Կը մշակեն բրինձ, թէյ, ցորեն, եգիպտացորեն, բամպակ,կարտոֆիլ,սորգօ,գետնանուշ,կորեկ,գարի, ձիտատու մշակաբույսերու սերմ, խոզի միս, ձուկ բատատ, սոյա, ծխախոտ։ Չինաստանը թէյի հայրենիքն է. ան տարածում գտած է Տան դինաստիոյ ժամանակաշրջանին եւ հիւսիսային շրջաններու բարբառով կը կոչուի չայ, իսկ հարաւի բարբառով՝ թէյ։[1]

Ժողովրդագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լեզու[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թէեւ Չինաստանի մէջ կ'ապրի շուրջ 55 տարբեր ազգ, ՉԺՀ պետական լեզուն չինարէնն է։ Չինարվն (汉语/漢語, 华语/華語, կամ 中文, Փինյին, Hànyǔ, Huáyǔ, կամ Zhōngwén) լեզուն կը պատկանի Չին-տիբեթական լեզուաընտանիքին։ Չինարէն կը խօսին աշխարհին մէջ 1.3 միլիար մարդ։ Չինարէնը պետական լեզու է Չինաստանի, Սինգապուրի, Ինդոնեզիոյ, Մալազիոյ մէջ։ Ըստ աշխարհի լեզուներու դասակարգման՝ չինարէնը խօսողներու թիւբվ աշխարհին առաջին լեզուն է։[1]

Կրօն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանը բազմակրօն երկիր է։ Բացի հիմնական երեք կրոններէն՝ պուտտայականութենէն, իսլամէն եւ քրիստոնէութենէն՝ Չինաստանին մէջ տարածում գտած է նաեւ իւրայատուկ աւանդական կրօնական ուսմունք՝ Դաոսիզմ։ Բացի այդ, որոշ էթնիկական փոքրամասնութիւններու մօտ դեռեւս կը պահմանուին նախնադարեան պարզունակ պաշտամունքի տարրեր, ինչպէս նաեւ բազմաստուածութիւն։ Աւանդաբար չինական կրօնի եւ փիլիսոփայութեան մէջ կը միահիւսուին կոնֆուցիզմը, դաոսիզմն ու պուտտիզմը։ «Մշակութային յեղափոխութեան» (1965-1976 թթ) տարիներուն կրօնը իսպառ արգիլուած էր։ Արգելքը մասնակի հանուած է 90-ականներուն։ Մուսուլմաններու թիւը Չինաստանի մէջ ոչ պաշտօնական տուեալներով 18-23 միլիոն է, քրիստոնեաներու՝ շուրջ 10 – 15 մլն.։[29]

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանը բազմազգ պետություն է՝ 1.6 միլիարդ բնակչութեամբ, սակայն բնակչութեան 94%-ը չինացիներ են (բուն անուանումը՝ հան, չինական միասնական ժողովուրդը կազմաւորուած է Հան կայսրութեան ժամանակաշրջանին մէջ)։ Կ'ապրին նաեւ աւելի քան 50 այլ ազգերու ներկայացուցիչներ (ույղուրներ, մանջուրներ, մոնկոլներ, տիբեթցիներ եւ այլեր)։ Մեծագոյն քաղաքներն են Շանհայը, Պեկինը, Տյանցզինը, Շենյանը, Վուհանը, Գուանչժոուն (Կանտոն), Չունցինը և այլն։ Դաւանին մէջ պուտտայականութիւն, կոնֆուցիականութիւն եւ դաոսականութիւն։ Կը խոսին չինարէնի՝ իրարէն խիստ տարբերող 7 հիմնական բարբառներով, կը գրեն գաղափարագրերով (հիերոգլիֆային գիր)։ Ատոնք փոքրիկ պատկերներ են, որոնցմով կը նշանակուին վանկերն ու բառերը։ Գաղափարագրերու թիվը կը հասնի 50 հազարի, սակայն առաւելապէս կ'օգտագործուէր 7 հազարը։[29]

Հայերը Չինաստանի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանի մէջ հայերը կը յիշատակուին դեռեւս II դարէն. անոնք մետաքս եւ այլ ապրանքներ արտահանող վաճառականներ էին։ Հայկական փոքր գաղութներ հիմնուած են մոնկոլական առաջին արշաւանքներէն (XIII դարով սկիզբ) ետք, երբ Հայաստանէն գերեւարուած հայերու մէկ մասը բնակած է Չինաստանի հիւսիսային շրջաններուն մէջ։ Այնուհետեն հայերը թափանցած են երկրի խորքը, բնակած ծովափնեայ քաղաքներուն մէջ, յատկապէս՝ Կանտոնի մէջ (այժմ՝ Գուանչժոու), XVIII դարուն ոչ մեծ հայկական առեւտրական տուներ եղած են Շանհայի մէջ։ Ամենահայաշատը Խարբինն էր, որոէն համայնքը ունէր եկեղեցի։ Չինարէնի ուսուցիչ կանտոնաբնակ Հովհաննէս Ղազարեանը անգլերէնէն չինարէնի թարգմանած է Աստուածաշունչը։ Ներկայիս՝ Չինաստանի մէջ կը բնակի ընդամէնը 160 հայ։[30]

Մշակոյթը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինաստանը հնագոյն մշակոյթի երկիր է, արեւելեան քաղաքակրթութեան օրրանը. այստեղ կատարուած են շարք մը գիւտեր ու յայտնագործութիւններ՝ բնական մետաքսը, վառոդը, կողմնացոյցը, մեխանիկական ժամացոյցը, թուղթը, գունավոր տպագրութիւնը եւ այլն։ Այստեղ ստեղծուած են համաշխարհային նշանակութեան փիլիսոփայական ուղղութիւններ քոնֆուցիականութիւնը, տաոսականութիւնը եւ մոիզմը։ Հոգեւոր մշակոյթի աւանդութիւնները՝ ինքնատիպ չինական թատրոնը, գեղանկարչութիւնը, երաժշտութիւնը, ուշուի մարմնամարզութիւնը, լուսնային օրացոյցը եւ այլն, պահպանուած են մինչեւ մեր օրերը։ Չինական Ցին Շի Հուանդի կայսրի հրամանով կայսրութեան հիւսիսարեւմտեան սահմանները յարձակումներէն պաշտպանելու համար կառուցուած է հոծ պատ՝ Չինական մեծ պարիսպը (երկարութիւնը՝ 6250 քմ, բարձրութիւնը՝ 6,6–10 մ, լայնութիւնը՝ հիմքին մէջ 6,5 մ, վեր՝ 5,5 մ), որ միակ ձեռակերտ կառոյցն է, որ կարելի է անզէն աչքով տեսնել տիեզերքէն։ 2007-ին Չինական մեծ պարիսպը ներառուած է աշխարհի նոր 7 հրաշալիքներու ցանկին մէջ։ Չինաստանը նաեւ փիլիսոփայական միտքի զարգացման, արեւելեան բժշկութեան հայրենիքն է։ Ինքնատիպ ու գեղեցիկ են չինական քաղաքները։ Անոնց բնորոշ են ուղիղ փողոցները, ազգային ճարտարապետութեան հին ու նոր կոթողներով ներդաշնակութիւնը, ընդարձակ կանաչ պուրակներն ու ծաղկանոցներն աչքի կ'իյնան կոկիկութեամբ ու մաքրութեամբ։ Մայրաքաղաք Պէյճինը (բառացի՝ հիւսիսային մայրաքաղաք) աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն է. կը յիշատակուի մ.թ.ա. II հազարամեակէն։ Պէյճինի կեդրոնին մէջ կը գտնուի «Ներսին քաղաքը»՝ բազմաթիւ պալատներով, պուրակներով, լիճերով, իսկ միջնադարեան պարիսպներով շրջափակուած արուարձանները կը կազմաւորեն «Դուրսին քաղաքը»։ Մեծ քաղաքները զարգացման չինական եղանակի՝ ազատ տնտեսական գոտիներու մասեր են։[31]

Խոհանոց[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չինական ազգային կերակրատեսակներէն են բանջարեղենով պատրաստուած կերակուրները, մուսուլմանական ուտեստները։ Բուսական կերակուրները սննդարար են այն առումով, որ կը պահպանեն օրգանիզմը քաղցկեղի առաջացումէն։ Ատոնք նաեւ շատ ախորժելի են։ Իսկ ուտեստներով մեծ մասը՝ կը պատրաստուին բրինձէ[29]։ Կաղապար:Ֆոտոշարք

Տօներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Նոր Տարի (Յունուար 1)
  • Գարնան Տօն (Նոր տարի՝ ըստ լուսնային օրացոյցի)
  • Կանանց Միջազգային Օր (Մարտ 8)
  • Աշխատաւորներու Միջազգային Համերաշխութեան Օր (Մայիս 1)
  • Չինաստանի Երիտասարդութեան Օր (Մայիս 4)
  • Երեխաներու Պաշտպանութեան Միջազգային Օր (Յունիս 1)
  • Չինաստանի Ազգային-Ազատագրական Բանակի Ստեղծման Օր (Օգոստոս 1)
  • Ուսուցիչի Օր (Սեպտեմբեր 10)
  • ՉԺՀ Ազգային Տօն (Հոկտեմբեր 1[29]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 www.dasaran.am Չինաստան
  2. 2,0 2,1 2,2 Ելեկ․ գիրքեր, Չինաստանի Պատմութիւնը (China a History), pdf, հեղինակ՝ Harold M. Tanner ISBN 978-0-87220-915-2. https://books.google.gr/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 ibiblio, ելեկ․ գիրք, 1998-2017 Richard R. Wertz, Խուզարկելով Չինաստանի պատմութիւնը (Exploring china's history )http://www.ibiblio.org/chinesehistory/contents/02cul/c03s04.html
  4. Ելեկ․ թերթ Հնագիտական Արխիւ Archaelogy archives - Չինաստանի առաջին բնակիչներուն կարասիները Early Homo erectus Tools in China, հատոր թիւ 1, Յունուար - Փերուար 2000, Russell Ciochon and Roy Larick, https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Ելեկ․ գիրքեր, Քամպրիճի Պատմութիւնը՝ Հին Չինաստանի պատմութիւն (The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to ...) հեղինակներ՝ Michael Loewe, Edward L. Shaughnessy https://books.google.gr/books?id=cHA7Ey0-pbEC&pg=PA135&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q&f=false
  6. Ելեկ․ լրատուողական կայան BBC news, 17-4-2003, Չինաստանի ամենահին արձանագրութիւնները 'Earliest writing' found in China,Paul Rincon , http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm
  7. [1]
  8. Abaka news ելեկտ․ թերթ, 21-1-2019, Հայ Վաճառականներու Դերը Մետաքսի Ճամբուն Վրայ. Պատմական Ակնարկ ,http://abakanews.org/feature-articles/%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D5%BE%D5%A1%D5%B3%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82-%D5%A4%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%B4%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D6%84%D5%BD%D5%AB-%D5%B3%D5%A1%D5%B4%D5%A2/
  9. Առցանց Բրիդանիքա Հանրագիտարան - Encyclopaedia Britannica / The Silk Road Մետաքսի ճամբան WRITTEN BY: The Editors of Encyclopaedia Britannica https://www.britannica.com/topic/Silk-Road-trade-route
  10. Ելեկ․ թերթ why armenia, Armenia, One of the Oldest Countries on the Silk Road http://whyarmenia.am/work-here/extreme-living/detail/armenia-one-of-the-oldest-countries-on-the-silk-road
  11. Բրիտանական հանրագիտարան, Երեք թագաւորութիւնները (Three Kingdoms ANCIENT KINGDOMS, CHINA) WRITTEN BY: The Editors of Encyclopaedia Britannica https://www.britannica.com/event/Three-Kingdoms-ancient-kingdoms-China
  12. Ելեկ․ Հանրագիտարան՝ The Ancient History, Սուի Հարստութիւնը, https://www.ancient.eu/Sui_Dynasty/
  13. Ելեկ․ էջ՝ Coreknowkedge, CK_4_TH_HG_P087_242.QXD https://www.coreknowledge.org/wp-content/uploads/2017/03/CKHG-G4-U6-about-the-tang-dynasty.pdf
  14. Ելեկ․ Բրիտանական Հանրագիտարան, Mongol empire HISTORICAL EMPIRE, ASIA, (The Yuan Dynasty In China (1279–1368)Չինաստանի մէջ Մոնկոլներու գերիշխանութիւնը https://www.britannica.com/place/Mongol-empire/The-Yuan-dynasty-in-China-1279-1368
  15. Ելեկ․ թերթ, Global security org. «White Lotus Rebellion 1796-1804» Ճերմակ Ներգիւնի Ապստամբութիւնը, (անգլ․) https://www.globalsecurity.org/military/world/war/white-lotus-rebellion.htm
  16. ելեկ․ էջ՝ History (Պատմութիւն) The Taiping Rebellion https://www.history.com/topics/china/taiping-rebellion
  17. Ելեկ․ էջ՝ Highbrow, Տիւնկանի Ապստամբութիւնը (Dungan Revolt) https://gohighbrow.com/dungan-revolt/
  18. ելեկ․ գրատուն, Schaffer library - Աֆիոնի Կռիւներուն կարճ պատմութիւն (A Short History of the Opium Wars), Author: Wallbank;Taylor;Bailkey;Jewsbury;Lewis;Hackett Date: 1992 , http://www.druglibrary.org/schaffer/heroin/opiwar1.htm
  19. Ելեկ․ պատմութեան էջ՝ Disaster history, «North China famine, 1876-79» Հիւսիսային Չինաստանի սովը, 1876-79 http://www.disasterhistory.org/north-china-famine-1876-79
  20. Ելեկ․ Բրիտանական հանրագիտարան - «Kang Youwei, չինացի մտաւորականը» https://www.britannica.com/biography/Kang-Youwei
  21. վերարտատպուած 7-6-2019, բնութագիր՝ 9-11-2009 (Boxer Rebellion) https://www.history.com/topics/china/boxer-rebellion
  22. Ելեկ․ էջ՝ Պրիտանական հանրագիտարան - 1911-12ի Չինական ԱպստաբմութիւնChinese Revolution 1911-1912 WRITTEN BY: The Editors of Encyclopaedia Britannica Վերջին արտատպում, Հոկտ․ 3, 2019 https://www.britannica.com/event/Chinese-Revolution-1911-1912
  23. PDF Չինաստան Պատերազմի եւ Յեղափոխութեան ընթացքին China in War and Revolution, 1895–1949, Peter Zarrowhttps://rendy2653.files.wordpress.com/2013/11/137795373-zarrow.pdf
  24. ԱՄՆ Գաղտնի Սպասարկութիւններու Գործակալութիւն, Չին-Աներիկեան Դաշնակցութիւն․․․․ C.I.A  Ma bufang The Sino-American Alliance: Nationalist China and American Cold War Strategy ... John W. Garver, Emeritus Professor of International Affairs John W Garver https://books.google.gr/books?id=ZNCghCIbyVAC&pg=PA169&q=C.I.A++Ma+bufang&redir_esc=y&hl=en#v=snippet&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&f=false
  25. Բրիտանական Հանրագիտարան-Մեծ ոստում մը դէպի յառաջ Great Leap Forward CHINESE HISTORY WRITTEN BY:The Editors of Encyclopaedia Britannica https://www.britannica.com/event/Great-Leap-Forward
  26. Ազդակ օրաթերթ, Պատմութեան Հետքերով. Չինաստանի Մոռցուած Սովը 23-7-2012, http://www.aztagdaily.com/archives/76222
  27. Առցանց գիրք, Չինական մարտահրաւէրը, Le défi chinois - De Serge Bésanger https://books.google.fr/books?id=vFIhhwKyZ8UC&pg=PA55&lpg=PA55&dq=r%C3%A9volution+en+chine+execution&source=web&ots=HLU2kXGaVm&sig=Kl-TWePDaWa-HbwlAjqhAssIgRw&hl=fr&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#v=onepage&q=r%C3%A9volution%20en%20chine%20execution&f=false
  28. 28,0 28,1 NBR Ասիական հետազօտութիւններու Ազգային Բիւրօ - Թիանանմենի անդրադարձը Չինաստանի արտաքին քաղաքականութեան վրայ The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy, Harry Harding https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 www.travelnews.am Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւն
  30. Չինաստանի մասին encyclopedia.am կայքում
  31. Chinaprojekt.de Չինաստանի պատմութիւն (գերմ.)

Արտաքին Յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Ասիոյ Երկիրներ Կաղապար:Մ20

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png