Հնդկաստան

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր

Հնդկաստան[1] (հինդի՝ भारत, անգլերէն՝ India), պաշտօնապէս՝ Հնդկաստանի Հանրապետութիւն (հինդի՝ भारत गणराज्य, անգլերէն՝ Republic of India), Պհարաթ (Bharat) պետութիւն Հարաւային Ասիոյ մէջ՝ Հիմալայներէն հարաւ, Հնդկական ովկիանոսի աւազանին մէջ։ Մայրաքաղաքը Նյու Տելին է։ Սահմանակից է Փաքիստանին, Աֆղանիստանին, Չինաստանին, Նեփալին, Պութանին, Պանկլատեշին եւ Միանմարին։ Եօթներորդ ամենամեծ երկիրն է՝ աշխարհի երկրորդը բնակչութեան քանակով։ Հարաւային կողմէն սահմանակից է Հնդկական ովկիանոսին, հարաւ արեւմուտքէն Արաբական ծովուն։ Տարածաշրջանին մէջ կը համարուի իր տարածքի մեծութեամբ երկրորդը, բնակչութեան քանակով նույնպէս երկրորդն է տարածաշրջանին մէջ՝ (1.2մլր մարդ) Չինաստանէն ետք։ Հնդկաստանը աշխարհի ամենաբազմազգ եւ բազմալեզու երկիրն է։ Հնդկաստանի մէջ կ'ապրին 85 լեզուով եւ բարբառով խոսող մի քանի հարիւր ազգ, ժողովուրդ եւ ցեղախումբ։

Անուանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անուանման յառաջացումը կապուած է Ինտոս գետի հետ, որ հովտով հնդիկները ցամաքային կապ կը պահպանեն Առաջաւոր Ասիոյ երկիրներուն հետ, յատկապէս իրենց անմիջական հարեւանի Իրանի հետ։ Ինտոս գետը սանսկրիտերէն կոչուած է Սինտհու, որ հին պարսիկներուն անցած է Հինտ ձեւով։ Պարսիկներն ալ իրենց հարեւան երկիրը կոչած են Հինտուստան (Հինտ անուան աւելցնելով -ստան վերջածանցը), այսինքն «Ինտոս գետի երկիր»։ Հինտի լեզուով եւս այժմ Հնդկաստանը կը կոչուի Հինտուստան։ Պարսիկներէն ալ այդ անուանումը անցավ այլ ժողովուրդներու։ Երկրի անուանման Եւրոպայի մէջ ընդունուած India ձեւը նույնպես առաջացած է Ինտոս գետի անուանումէն, որուն աւելցուած է երկրի իմաստ արտահայտող -ia վերջածանցը։ 1949-ին ընդունուած սահմանադրութեան համաձայն, Հնդկաստանը հռչակուեցաւ հանրապետուիււն եւ կոչուեցաւ Հնդկաստանի Հանրապետութիւն, անգլերէն, որ պաշտոնական լեզուն էր, Republic of India։ Հինտի լեզուով, որ երկրի պաշտոնական լեզուն է, Հնդկաստանը կը կոչուի Պհարաթ։ Այդ անուանումն յառաջացած է արիներու հին հնդկական Պհարթա ցեղի (այդ ցեղի հետնորդներու մասին աւանդութիւնները ինկած են հնդկական «Մահապհարաթա» էպոսի հիմքին մէջ) տարաբնակեցման շրջանի (Ճամնա եւ Սաթլեճ գետերու միջագետքը) Պհարաթավարշի («Պհարաթներու երկիր») անունէն, որ հին ժամանակին յաճախ տարածուած է ամբողջ Հնդկաստանի վրայ։

Մողուլներու ժամանակի ձեռագիր

Աշխարհագրական բնութագիրը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնդկաստանը արեւմուտքէն կ'ողողուի Հնդկական ովկիանոսի Արաբական ծովի, արեւելքէն՝ Պենկալեան ծովի ջուրերով։ Տարածքը 3,3 միլիոն քմ² է։ Տարածքին շուրջ 3/4-ը հարթավայրեր են եւ սարահարթներ։ Հնդկական թերակղզիին մեծ մասը կը զբաղեցնէ Տեկանի սարահարթը, հիւսիսը՝ Ինտոս-Գանգեսեան դաշտավայրը եւ երկրագունդի ամենաբարձր լեռները՝ Հիմալայները (բարձրութիւնը մինչեւ 8126 մեդր, Նանկաբարպատ լեռը) եւ Քարաքորումը։

Հնդկաստանը կը բաժնուի աշխարհագրական երեք հիմնական մասերու՝ Հիմալայները կամ լեռնային շրջան, Գանգեսի հարթավայրը եւ Հնդկական թերակղզին։ Հիմալայները կը գտնուին 2400 քմ տարածութեան վրայ, արեւմուտքիցային մեծ հարթավայր, երբ անոր մէջ կը ներառնեն երկրին հիւսիսը գտնուող բոլոր հարթավայրերը՝ Ռաճաստանէն մինչեւ Պենկալ։ Հնդկական թերակղզին, որ արեւմտեան ափերը կ'ողողեն Արաբական ծովու ջուրերը, ընդհանուր անունով յայտնի են Մալապարեան եւ Քոնքանեան ափ անունով։ Անոնց սահմանը կը հանդիսանայ Գոայի լայնութիւնը (զուգահեռականը), որմէ հիւսիս ինկած է Քոնքանեան ափը, հարաւ՝ Մալապարեան ափը։ Իսկ արեւելեան ափը կ'ողողեն Պենկալեան ծոցի ջուրերը եւ կը կոչուին Քորոմանտելեան ափ։

Կլիման[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնդկաստանի միջին մասով կ'անցնի Հիւսիսային արեւադարձը, որ երկիրը կը բաժնէ մոտաւորապէս երկու հաւասար մասերու։ Հետեւաբար, Հնդկաստանի կէսը կը գտնուի տաք գոտիին մէջ, իսկ միւս կեսը մերձարեւադարձներուն մէջ։

Հնդկաստանը Ասիոյ մնացած մասերէն անջատուած է լեռնային պարիսպով եւ հիւսիսային ցուրտ հոսանքները այնտեղ մուտք չեն գործէր, որուն հետեւանքով Հնդկաստանի հիւսիսային մասերուն մէջ օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը հինգ աստիճանով աւելի բարձր է, քան աշխարհագրական նույն լայնութիւններուն վրայ գտնուող երկիրներէն։ Ընդհանուր առմամբ Հնդկաստանի կլիման ամենուրեք տաք է։

Հով եղանակի շրջանը Հնդկաստանի մէջ կ'ընդգրկէ Նոյեմբերէն Փետրուար ամիսները, տաք եղանակի շրջանը՝ Մարտէն Մայիս, իսկ անձրեւային ժամանակը՝ Յունիսէն Սեպտեմբեր։ Հոկտեմբեր կը համարուի անցողիկ ամիս՝ անձրեւային եւ ցուրտ ժամանակաշրջաններու միջեւ։ Ձմեռուայ ամիսներուն, բացառութեամբ բարձր լեռնային մասերու, ամենուրեք Յունուարեան ջերմաստիճանը հաւասար է մեր հանրապետութեան ամենատաք շրջանի՝ Արարատեան դաշտի Յուլիսեան ջերմաստիճանին։

Հնդկաստանի կլիմայի վրայ վճռական դեր կը խաղան մուսսոնները։

Ազգաբնակչութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պհանկրաներու պար

Բազմազգ պետութիւն է։ Բնակչութեան թիւով Չինաստանէն ետք երկրորդն է աշխարհի մէջ (1,2 մլր. մարդ)[2]։ Առաւել բազմաքանակ են հինտուստանցիները, թելուկուները (անտհրաները), մարաթիները, պենկալացիները, պիքարցիները, թամիլները, գուջարաթները, կաննարանները, մալայալիները, փանջաբցիները եւ այլք։ Հնդկաստանի տարբեր նահանգներուն մէջ կը խոսին տարբեր լեզուներով եւ բարբառներով, եւ իւրաքանչիւր նահանգի մէջ իբրեւ պաշտոնական լեզու ընդունուած է տեղական լեզուն (օրինակ՝ պենկալերենը, մարաթի լեզուն, թամիլերենը եւ այլն)։ Կեդրոնական շրջաններուն մէջ կը խոսին հիդի լեզուով, որ ամենատարածուածն է երկրին մէջ եւ անգլերէնի հետ միասին կը կիրառուի իրաւաբանական, կառավարական, պաշտոնական փաստաղթերուն մէջ[3]։ Անգլերէնի կիրառութիւնը պահպանուած է Հնդկաստանի նախկին անգլիական տիրապետութեան տակ գտնուելու ժամանակներէն։ Անգլերէն լեզուն ընդգրկուած է միջին եւ բարձր կրթական ծրագիրներու մէջ, եւ կը համարուի առեւտուրի եւ վարչական լեզու։ Հնդկաստանի մէջ խոսակցական լեզուն կը բաժնուին երկու խումբի՝ Հինտու-Արեան (կը խուսին բնակչութեան 74% - ը) եւ Դրավիդեան (24% - ը)։

Հնդկաստանի լեզուները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնդկաստանի մէջ կը խոսին մոտ 2 000 լեզուներով եւ բարբառներով[4]։ Բայց ամէն նահանգի կամ շրջանի մէջ ընդունուած է մէկ հիմնական լեզու, որուն կը տիրապետէ բնակչութեան մեծ մասը։ Հիւսիսային Հնդկաստանի մէջ համընդհանուր հաղորդակցման լեզուն կը համարուի հինտին։ Հարաւային Հնդկաստանի բնակչութեան մեծ մասը կը տիրապետէ դրավիդեան լեզուաընտանիքին պատկանող լեզուներէն գոնէ մեկը՝ թելուգու, թամիլերէն, մալայալամ։ Բացի այդ Հնդկաստանի մէջ լայնորէն տարածուած է անգլերէնը, հատկապէս կրթուած բնակչութեան շրջանին մէջ։ Այս կամ այն չափով, (թեկուզ ամենապարզունակ մակարդակով) անգլերէնին կը տիրապետէ բնակչութեան գրեթէ 1/3-ը։

Լեզուաընտանիքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնդկաստանի լեզուները կը պատկանին 4 լեզուաընտանիքի.

  1. Հնդեւրոպական լեզուաընտանիք - Հիւսիսային Հնդկաստանի լեզուներն են, որոնք սկիզբ կ'առնեն սանսկրիտէն արաբերէնի խառնուրդով (հինտի, մարապի, փենջաբի, պենհալի եւ այլն՝ բնակչութեան 70% - ը)
  2. Դրավիդեան լեզուաընտանիք - Հնդկաստանի բնիկ ժողովուրդի լեզուները, որոնք մղուած են Հինտուստանի հարաւ (թամիլերեն, թելուգու, մալայալամ, քաննատա եւ այլն՝ բնակչութեան 22% - ը)
  3. Չինա-տիպեթեան լեզուաընտանիք - Հիմալայներու բնակչութեան լեզուներ, որոնք Տիպեթէն եւ Արեւելեան Ասիոյ այլ շրջաններէն վերաբնակուածներու լեզուներն են (տիպեթերէն, լեպչա եւ այլն)
  4. Աւստրո-ասիական լեզուաընտանիք - Ասիոյ հարաւ-արեւելեան սահմանակցող շրջաններու լեզուներ (կհասի, քար (նիկոբարեան) եւ այլն)։

Հնդկաստանի մէջ կան նաեւ լեզուներ, որոնք որեւէ խումբին չեն պատկանիր։ Օրինակ, կալտո (նիհալի), որով կը խոսին Մադխեա-Պրատեշ եւ Մահարաշտրայի որոշ շրջաններուն մէջ։

Հնդկաստանի մէջ միասնական պետական լեզու չկայ[3]։ Կան կեդրոնական կառավարութեան լեզուներ՝ հինտի եւ անգլերէն, որոնք կը կիրառուին օրենսդրական եւ այլ պետական կառույցներուն մէջ։ Կան նաեւ, այսպէս կոչուած, դասական լեզուներ՝ սանսկրիտերէն եւ թամիլերէն։ Հնդկաստանի մէջ ամենատարածուած լեզուներու շարքին են.

  • հինտի-ուրտու (մօտաւորապէս 550 մլն., Հիւսիսային Հնդկաստան)
  • պենկալի (մօտաւորապէս 230 մլն., Հնդկաստանի արեւելքն ու հիւսիս-արեւելքը)
  • թելուգու (մօտաւորապէս 88 մլն., Հնդկաստանի հարաւը)
  • թամիլերէն (մօտաւորապէս 77 մլն., Հարաւային Հնդկաստան)։[4]

Լեզուներու Թուարկում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըստ այբբենակարգի. ասամերէն, պենհալերէն, բհոճպուրի, պոտօ, գուջարաթի, Տոկրիպ, թամիլերէն, թելուգու, քալթօ,քաննատա, կհասի, կոնկանի, հինտի, մայթհիլի, մալաիալամ, մանիպուրի, մարաթխի, նեպալերէն, ռաջաստխանի, սանսքրիթերէն, սանթալի, սինտհի, ուրտու փանճապի, քաշմիրի, օրիա եւ այլն։

Վարչա-Տարածքային Բաժանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նահանգներ (1-29) եւ Միութենական տարածքներ (Ա-Է)
1. Անտրայ Փրատէշ (Andhra Pradesh) 10. Հարեանայ (Haryana) 19. Նակալանտ (Nagaland) 28. Քերալայ (Kerala)
2. Ասսամ (Assam) 11.Հիմաչալ Փրատէշ (Himachal Pradesh) 20. Ութարախանտ (Uttarakhand) 29. Օտիշայ (Odisha)
3. Արեւմտեան Բենկալ (West Bengal) 12. Ճամմու եւ Քաշմիր (Jammu and Kashmir) 21. Ութար Փրատէշ (Uttar Pradesh) Ա. Անտամանեան եւ Նիքոպարի կղզիներ (Andaman and Nicobar Islands)
4. Արունաչալ Փրատէշ (Arunachal Pradesh) 13. Ճարխանտ (Jharkhand) 22. Չաթիսկար (Chhattisgarh) Բ. Չանտիկար (Chandigarh)
5. Թամիլ Նատու (Tamil Nadu) 14. Մահարաշթրայ (Maharashtra) 23. Պիհար (Bihar) Գ. Տատրայ եւ Նակար Հաւելի (Dadra and Nagar Haveli)
6. Թելանկանայ (Telangana) 15. Մանիփուր (Manipur) 24. Ռաճաստան (Rajasthan) Դ. Տաման եւ Տիու (Daman and Diu)
7. Թրիփուրայ (Tripura) 16. Մատիա Փրատէշ (Madhya Pradesh) 25. Սիքքիմ (Sikkim) Ե. Լաքշատուիփ (Lakshadweep)
8. Կուճարաթ (Gujarat) 17.Մեղալայեայ (Meghalaya) 26. Փանճապ (Punjab) Զ. Տէլհիի Մայրաքաղաքային Տարածք (Delhi)
9. Կօա (Goa) 18.Միզորամ (Mizoram) 27. Քարնաթաքայ (Karnataka) Է. Փութուչէրրի (Puducherry)

Տնտեսութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնդկաստանը ագրարային-ճարտարարուեստական երկիր է։ Գիւղատնտեսութեան առաջատար ուղղութիւնը հողագործութիւնն է։ Նշանակալի է հացահատիկային մշակներ (բրինձ, ցորեն, կորեկ, սորկօ, եգիպտացորէն, գարի եւ այլն) արտադրութիւնը։ Աշխարհի մէջ առաջնակարգ տեղեր կը գրաւէ թէյի, շաքարեղէգի, գետնանուշի, ճուտի, կուղբի, բամպակի արտադրութեամբ։ Կ'աճեցնեն նաեւ սուրճ, ծխախոտ, կոկոսեան արմավենի, կաուչուկատուներ, համեմունքներ եւ այլն։ Անասուններու (կով, եզ, գոմէշ, այծ, ոչխար) գլխաքանակը մեծ է, բայց մթերատուութիւնը՝ ցածր։ Կը զբաղին նաեւ շերամապահութեամբ, ձկնորսութեամբ։ Արդիւնաբերութեան մէջ գերակշռում է թեթև (մասնավորապես բամբակեղենի և ջուտեղենի) և սննդի արդյունաբերությունը։ Կ'արդիւնահանեն ածուխ, երկաթի եւ մանգանի հանքանիւթեր, փայլար, ծարիր, բոքսիտներ, նաւթ։

Կենդանական Աշխարհ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փիղերու երամ

Արդիւնաբերութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեւ մետաղագործութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնդկաստանի արդիւնաբերութեան այս ճիւղի զարգացումը պայմանաւորուած է այդկէ, որ պողպատի ձուլման ծավալով Հնդկաստանը կը գրաւէ չորրորդ տեղը։ Սեւ մետաղաձուլական գործարանները տեղակայուած են երկրի արեւելեան հատուածին մէջ։ Կեդրոնական քաղաքներն են Նոկարոն եւ Պիլան։

Մեքենաշինութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեքենաշինութիւնը հնդկաստանի արդիւնաբերութեան գլխաւոր ենթաճիւղն է։ Այստեղ զարգացած են մեքենաշինութեան բոլոր ճիւղերը։ Բացառութիւններ չկան։ Հիմնական արտադրատեսակներն են նաւերը, մեքենաները եւ համակարգիչները։ Գլխաւոր քաղաքներն են Մումպայն ու Քալքաթան։

Ելեքդրականութեան ուժ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պաշարներով կը գրաւէ ամբողջ աշխարհի չորրորդ տեղը։ Ելեքդրական ուժի գլխաւոր արտադրողները ջէկներն են։ Խոշորագոյն կեդրոնը Նյու Տելին է։

Քիմիական արդիւնաբերութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քիմիական արդիւնաբերութիւնը բաւականին զարգացում ունի այս երկրին մէջ։ Գլխաւոր կեդրոնը Պհոբալ քաղաքն է։

Թեթեւ արդիւնաբերութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թեթեւ արդիւնաբերութեան ճիւղերէն կ'առանձնանայ բամպակի արտադրութիւնը Մերձաւոր Արեւելք եւ Եւրոպա։ Զարգացած է նաեւ ճութի արդիւնահանումը։

Մշակոյթը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ճարտարապետութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեծ համբավ կը վայելեն Աշոկայի կայսրութեան հնութիւնները Սարնհատի, Էլլորայի եւ Աճանտայի պուտտայական ժայռակերտ տաճարները Աուրանգաբադէն ոչ հեռու, հարաւը՝ Մատուրայի եւ Մատրասի մոտ գտնուող Մահապալիբուրամի հուշարձանները, չքնաղ Թաժ Մահալը Ագրայի մէջ, Մահարաջայի եւ Ամպերի պալատները Ճայպուրի մէջ, Կարմիր բերդը եւ Քութբ Մինարը Տելիի մէջ եւ ուրիշ շատեր։

«Հողմերու պալատը»
Թաճ Մահալ

Այդ կոթողները իրենց ոճով եւ կառուցուածքով կարելի է բաժնել երկու խումբի՝ պուտտայական-հինտուիսդական եւ մուսուլմանական։ Պուտտիստական-հինտուիստականը գերազանցապէս աչքի կ'ինայ ժայռակերտ տաճարներով, իսկ մուսուլմանականը՝ պալատներով եւ դամբարաններով։ Վերջիններս ստեղծուած են Մեծ Մոնղոլներու տիրապետութեան ժամանակաշրջանին մէջ եւ կը գերիշխեն երկրի հիւսիսը։

Քարանձավային ժայռակերտ կառուցումները շատ բնորոշ են Հնդկաստանի ճարտարապետութեան։ Անոնց թիւը կը հասնի 1200-ի։ Այդկէ յայտնի են Աճանտայի, Էլլորայի, Մումպայի մոտ գտնուող Էլեֆանտա կղզիի, Մադրասէն հարաւ ինկած Մահապալիբուրամի եւ այլ ժայռակերտ տաճարներ։

Պուտտայականներու եւ հինտուիսդներու կերտած կոթողները աւելի քան 2000 տարուայ պատմութիւն ունին։ Մուսուլմանական ճարտարապետութեան հուշարձանները՝ Թաժ Մահալ, Աքբարի պալատներ, Կարմիր բերդ, Քութբ Մինար եւ այլն, համեմատաբար նոր ժամանակներուն կը վերաբերին, այսինքն՝ Մեծ Մոնղոլներու ժամանակաշրջանին կառուցուած են։

Ճարտարապետական ոճերը հիւսիսի եւ հարաւի մէջ իրարմէ շատ կը տարբերին։ Հիւսիսային Հնդկաստանի ճարտարապետութեան վրայ շատ ազդած է Իրանը, Մեծ Մոնղոլներու միջոցով։ Այդ է պատճառը, որ Հիւսիսային Հնդկաստանի կոթողներուն մեծ մասը կը հիշեցնեն իրանական ճարտարապետութիւնը։ 15-րդ դարին Տելին, Ագրան, Ճայպուրը զարդարուեցան փառահեղ եւ գեղեցիկ շենքերով։

Հարաւային Հնդկաստանի ճարտարապետութիւնը աւելի անաղարտ է։ Այստեղ եղած կոթողները հնդկական են (պուտտայական կամ հինտուիսդական), այս կոթողները գեղեցիկ են եզրազարդերով, խորաքանդակներով։ Յաճախ վեր խոյացող քառանիստ բրգաձեւ աշտարակը ամբողջապէս ծածկուած է քանդակներով, կուռքերու եւ կենդանիներու արձաններով։

Հնդկական նիւթական մշակոյթի հուշարձաններէն շատերը ուշ յայտնաբերուած են։ Եղած են այնպիսիներ, որոնք դարեր շարունակ մնացած են անյայտութեան մէջ։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 51։ ISBN 99941-56-03-9 
  2. CIA Factbook: India
  3. 3,0 3,1 Mallikarjun, B. (Nov., 2004), Fifty Years of Language Planning for Modern Hindi-The Official Language of India [1] Language in India, Volume 4, Number 11. ISSN 1930—2940.
  4. 4,0 4,1 Языки Индии

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան, Աշխարհագրական անունների բառարան (Հ-Ֆ), Երևան, «Լույս», 1989, էջ 32-33։
  • Կամսար Ավետիսյան, Արևելքի մարգարիտը, Երևան, Հայպետհրատ, 1964։

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]