Արմենական Կուսակցութիւն

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Կուսակցութիւն

Պոլսոյ մէջ գործող «Միութիւն Ի Փրկութիւն» ընկերութիւնը զարգացած երիտասարդներ կը ղրկեր հայկական գաւարները դպրոցներ բանալու համար։ Այս երիտասարդներէն էր Մկրտիչ Փորթուգալեան, որ Վան հասնելով բացաւ վարժապետանոց։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Շատ կարճ ժամանակի ընթագքին Օսմանեան կառավարութիւնը փակել տուաւ վարժապետանոցը, որովհետեւ հոն կը տիրէր ազատաշունչ գաղաբարներու մթնոլորտ մը, ինչպէս նաեւ երբեմն տեղի կ'ունենային զինավարժութիւն։ Մկրտիչ Փորթուգալեան անցաւ Ֆրանսա 1885-ին եւ հոն Մարսէյ քաղաքին մէջ սկսաւ հրատարակել «Արմենիա» թերթը։ Սկզբնական շրջանին «Արմենիա»ն բարենորոգումներու հարցը կ'առծարծէ, սակայն անոր տեսակէտները հետզհետէ զարգացան զինեալ պայքարի եւ յեղափոխութեան ուղղութեամբ։ Թերթը գաղտնի ճամբով հասաւ Վան՝ Մկրտիչ Աւետիսեանի (իր աշակերտներէն մէկը) ճամբով եւ անոր նախաձեռնութեամբ Վանի մէջ կը հիմնէ Արմենական Կուսակցութիւնը (1885): Անոնք առաւելաբար զբաղեցան զէնքի ամբարումով եւ ժողովուրդի տրամադրութեանց պատրաստութեամբ։ Արմենական կուսակցութեան հիմնական նպատակն էր յեղափոխութեան ճամբով ապահովել հայ ժողովուրդի ինքնիշխանութիւնը։

Փորթուգալեան Վասպուրականի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պոլսոյ յառաջադէմ ու գործունեայ մտաւորականներէն Մկրտիչ Փորթուգալեան Արարատեան Ընկերութեան Կողմէ 1876-ին Վասպուրական ուղարկուեցաւ՝ կրթական օճախներ հիմնելու համար։ Այդ թուականէն սկսեալ, ան Վանի մէջ կրթական եւ քաղաքական աշխատանք տարաւ։

Փորթուգալեան հիմնեց Վարժապետարանը, երիտասարդներէ կազմեց Յառաջդիմական Միութիւնը։ Կովկասէն կամ Ռուսիայէն Վան անցած երիտասարդ գործիչներու հետ գործակցաբար, ստեղծեց Քաղաքական Ակումբը։ Ան առանց «յեղափոխութիւն» բառը գործածելու, յեղափոխական գաղափարներ կը տարածէր եւ յեղափոխական սերունդ կը պատրաստէր։ Վանի մէջ Փորթուգալեանի գործունէութիւնը օսմանեան կառավարութեան կասկածը շարժեց։ Կատարուեցան հետապնդումներ եւ ձերբակալութիւններ։ 1885-ին Փորթուգալեան արտաքսուեցաւ Թուրքիայէն եւ Մարսէյլ հաստատուեցաւ, ուր 1885Օգոստոս 1-ին սկսագ հրատարակել «Արմէնիա» թերթը։

«Արմէնիա» Թերթին Նպատակը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թերթին նպատակն էր՝

  • Օտարներուն ուշադրութիւնը Արեւմտեան Հայաստանի կացութեան եւ հայ ժողովուրդի կեանքի տխուր պայմաններուն վրայ հրաւիրել
  • Հայրենիքին նկատմամբ արտեկրի հայութեան հետաքրքրութիւնը շարժել եւ օժանդակութիւն ապահովել
  • Ազատական գաղափարներ «Արմէնիա»ի էջերէն Փորթուգալեան բարենորոգումներու մասին կը խօսէր եւ Թուրքիոյ չէր հակադրուեր։ Աւելի ուշ, երբ բարենորոգումներէն յոյսը կտրեց, ան յստակօրէն յայտարարեց, թէ առանց արիւնահեղութեան կարելի չէ ազատութիւն շահիլ։

Համախմբումի Փորձ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փորթուգալեան զգաց, որ գործող մանր խմբակցութիւնները չեն կրնար ծաւալուն աշխատանք տանիլ։ 1886-ին Յունիսին, լոնտոնաբնակ Կարապետ Յակոբեանի օժանդակութեամբ, ան փորձ ըրաւ Եւրոպայի մէջ ստեղծուած խմբակցութիւնները միաւորելու։ Փորձը չյաջողեցաւ։ Իսկ մինչ այդ, Փորթուգալեանի հետեւորդները Վանի մէջ «Արմէնիա»ի քարոզած գաղափարներուն ազդեցութեան տակ Արմենական կուսակցութեան հիմնադրման ձեռնարկած էին։

Կուսակցութեան Ծնունդը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1885-ին աշնան, գաղտնի ժողովի մը մէջ հիմնադրուեցաւ Արմենական Կուսակցութիւնը, որ իր անունը «Արմէնիա» թերթէն առած էր։ Այս կուսակցութեան անդամները իրենք զիրենք արմենականներ կը կոչէին։ Կուսակցութեան հիմնադիրներն էին՝ Փորթուգալեանի հիմնած վարժարանի շրջանաւարտներէն Մկրտիչ Թերլեմէզեան (Աւետիսեան), Գրիգորիս Թերլեմէզեան, Ռուբէն Շատուորեան, Գրիգոր Պոզիկեան (Շիկահեր), բժիշկ Գալուստ Ապանեան եւ ուրիշներ։

Կուսակցութեան Ծրագիրը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արմենականները կը նպատակադրէին «Յեղափոխութեան ճամբով ապահովել Հայ ժողովուրդի ինքնիշխանութիւնը»։ Այդ նպատակին հասնելու համար, անոնք կ՚առաջարկէին՝

  • Համախմբել նոյն նպատակը իւրացնող բոլոր հայերը
  • Կեդրոնական Մարմինի մը միջոցաւ նոյնացնել բոլորին հետապնդած ուղղութիւնները
  • Հայութիւնը կազմակերպել եւ ապահովել անոր օգնութիւնը կուսակցութեան
  • Գրաւոր եւ բերանացի քարոզչութեամբ եւ դաստիարակչական աշխատանքով յեղափոխական գաղափարներ տարածել
  • Ժողովուրդին ինքնապաշտպանութեան ոգի ներշնչել եւ զայն զէնքի վարժեցնել
  • Խուսափիլ ցոյցերէ, տեռորէ եւ մահապատիժներէ

Արմենականներու այս ծրագիրէն են մանաւանդ առաջադրանքներէն ի յայտ կու գայ որ կուսակցութիւնը աւելի ինքնապաշտպանութեան եւ յեղափոխութեան նախապատրաստութեան կը ծառայէր։

Գործունէութեան Դաշտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բացի Պարսկաստան Ատրպատականի քանի մը մասնաճիւղերէն (Թաւրիզ, Սալմաստ) եւ որոշ կարեւոր կեդրոններու մէջ շահած համակիրներու շրջանակներէն, արմենական զործունէութիւն առաւելաբար սահմանափակուած էր Վասպուրականի մէջ։ Վանը կուսակցութեան աշխոյժ կեդրոնն էր։ Արմենականները Վանի մէջ գործօն կուսակցութեան դարձան։ Անոնք կը հաւատային, որ Վանի մէջ կեդրոնանալով ու հոն լաւ կազմակերպուելով, պիտի կարենային մօտիկ ապագային ժողովուրդը կառավարութեան դէպ ապստամբութեան մղել։ Անոնք համոզուած էին որ Սասունը, Մուշը եւ այլ կեդրոններ եւս պիտի հետեւէին նոյն օրինակին։ Այս կեդրոնացումը, սակայն պատճառ դարձաւ, որ կուսակցութիւնը դիւրին թիրախ դառնայ կառավարութեան համար եւ չէզոքացուի։

Առաջին Նահատակները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1889-ի Մայիսին երեք արմենականներ, ամբողջովին զինուած, Սալմաստի Հաֆթուան գիւղէն ճամբայ կ՚ելլեն դէպի Վան։ 9 օր քալելով ճամբայ կտրելէ ետք կ՚անցնին Թուրքիոյ Սահմանը։ Թուրք ոստիկանները կը կեցնեն զանոնք եւ կը հրամայեն զինաթափուիլ։ Կարճատեւ բախումէ մը ետք, արմենականներէն մէկը կը սպաննուի, միւսը կը վիրաւորուի ու չարչարանքով կը մեռնի։ Երրորդը կը յաջողի փախչիլ։ Ոստիկանները զոհուածներուն քով թուղթեր եւ նամակներ կը գտնեն, որոնցմէ մէկը Մկրտիչ Փորթուգալեանէն էր։ Դէպքի մեծ աղմուկ կը բարձրացնէ։ Կառավարութիւնը կը կարծէ, թէ անոնք անդամներ էին յեղափոխական հսկայ կազմակերպութեան մը։ Լուրը արձագանգ կը գտնէ հայկական եւ թրքական թերթերուն մէջ։ Զոհուածներն էին Գոլոշեան եւ Ագրիպասեան։

Պատմութեան Էջերէն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Կուսակցական հիմնադիրներէն՝ Աւետիսեանի (Մկրտիչ Թերլեմէզեան) եւ իր ընկերները կը ծրագրէն յարձակիլ քրտական հաւաքի մը վրայ՝ քիւրտ ցեղապետը սպաննելու նպատակով։ Սակայն ծրագիրը կը յաջողի։
  • Երկու քրտախօս արմենականներ (Չաթօ եւ Շերօ) կ՚արձանագրեն յաջողութիւններ կուսակցութեան համար իրենց սխրագործութիւններով։ Ժողովուրդը իրենց մասին կը պատմէ տարբեր առասպելներ։ Անոնք կը պատմեն, թէ Դերեկի կռիւներուն ընթացքին օր մը հրացանները մաքրելու ատեն, սխալմամբ հրացան մը կը կրակուի եւ կը սպաննէ Չաթոն։ Ատիկա անտանելի հարուած մը կ՚ըլլայ Շերոյին համար։ Տարի մը ետք, Նիկոլ Դումանի խմբապետութեամբ կռիւ էր Տուշմանայ ձորին մէջ, ուր թաղուած էր Չաթոն։ Բուռն ու արիւնալի կռիւներէն մէկն էր քիւրտերուն դէմ։ Շերոն կը կռուի կատաղութեամբ ու կը վիրաւորուի։ Նահանջելով ու կռուելով, ինզինք Չաթոյի գերեզմանին կը հասցնէ, եւ կը մեռնի ընկերոջ հողաթումբին վրայ։
  • 1892-ին չորս յեղափոխականներ, որոնց շարքին նաեւ արմենականներ կ՚ահաբեկեն Վանի ոստիկանապետ Նուրի Էֆենտին։
  • Վանի Ինքնապաշտպանութեան կռիւներուն (1894-1896), արմենականները գործակցեցան Հ.Յ.Դաշնակցութեան հետ։ Աւետիսեանի առաջնորդութեամբ, շուրջ 1000 արմենական երիտասարդներ որոնցմէ միայն 200-ը զինուած, պարտադրուեցան ընդհարում ունենալ թուրքերուն հետ։ Նահատակուեցաւ հարիւրաւոր երիտասարդներ։ Զոհուեցան նաեւ ինք՝ Աւետիսեան։

Վերջին Տարիները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տարիներու ընթացքին արմենականները սկսան Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքերուն միանալ։ Աւելի պահպանողական տարրը 1908-էն ետք աստիճանաբար ձուլուեցաւ Պոլսոյ մէջ կազմուած Սահմանադիր Ռամկավար պահպանողական կուսակցութեան։ Արմենական Կուսակցութիւնը միայն 10-15 տարի կեանք ունեցաւ։

Տեն Նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հայոց Պատմութիւն, Դ. Տպագրութիւն (Խտացուած եւ Նկարազարդուած), Հրանդ Փաստրմաճեան։