Աւարայրի Ճակատամարտ

Jump to navigation Jump to search
Աւարայրի ճակատամարտ
Վարդանանց պատերազմ (450-451)
Թուական 26 Մայիսի 451
Վայր Կաղապար:Դրոշավորում/Մարզպանական Հայաստան Մարզպանական Հայաստան Վասպուրական, Արտազ գաւառ, Տղմուտ գետի ափին
Հակառակորդներ
Senmurv.svg Սասանեան Պարսկաստան Կաղապար:Դրոշավորում/Մարզպանական Հայաստան
Հրամանատարներ
Senmurv.svg Մուշկան Նիսալաւուրտ Կաղապար:Դրոշավորում/Մարզպանական Հայաստան Վարդան ՄամիկոնեանԿաղապար:ՍՊ

Աւարայրի ճակատամարտ, Աւարայր գիւղի մօտ, 26 Մայիս 451 թուականին, ապստամբ հայկական ուժերու եւ պարսկական բանակի միջեւ տեղի ունեցած ճակատամարտ։ Աւարայրի ճակատամարտը Սասանեան Պարսկաստանի դէմ հայ ժողովուրդի ազգային–ազատագրական պայքարի բարձրակէտն էր։

Վարդան Մամիկոնեանի հրամանով, հայոց զօրքը հաւաքուեցաւ Այրարատի մէջ եւ անմիջապէս յարձակողականի դիմեց։ Սպարապետը մտադրած էր ճակատամարտիլ հայ-պարսկական սահմանին վրայ եւ կանխել երկրի աւերումը։ Սակայն Մուշկան Նիւսալաւուրտի հրամանատարութեամբ, պարսկական զօրքը արդէն անցած էր Հեր ու Զարեւանդ գաւառները եւ կը շարժէր դէպի երկրի խորքը։ Պարսիկներու հսկայական բանակը զինուած էր ընտիր հեծելազօրքով՝ «Մատեան գունդով» ու մարտական փիղերով։ Պարսիկները շուտով մտան Վասպուրականի Արտազ գաւառ եւ բանակեցան Տղմուտ գետի աջ ափին՝ Աւարայրի դաշտին մէջ։ 451 թուականի գարնան, պարսկական բանակը Փայտակարանէն շարժելով, սահմանամերձ Հեր եւ Զարեւանդ գաւառներէն կը մտնէ Մարզպանական Հայաստան։ Պարսկական զօրքերու նպատակն էր՝ ճնշել հայերու ապստամբութիւնը, գրաւել անոնց ռազմաքաղաքական կեդրոն՝ Արտաշատը:

25 Մայիսին, հայկական բանակը կը մօտենայ թշնամի բանակատեղիին եւ կանգ կ'առնէ Տղմուտ գետի ձախ ափին։ 26 Մայիսի Շաբաթ առտուն, Աւարայրի դաշտին վրայ, հակառակորդները կը պատրաստուին ճակատմարտի։ Մարտի նախօրեակին, սպարապետը իր 66 հազարնոց բանակը կը բաժնէ երեք մասերու, որոնց հրամանատարներ կը նշանակէ փորձառու զօրավարներ՝ Ներշապուհ Արծրունին, Խորէն Խորխորունին ու Թաթուլ Վանանդեցին: Սպարապետը կ'առանձնացնէ նաեւ պահեստազօրքը, որու հրամանատարութիւնը կը ստանձնեն իր եղբայրն ու Համազասպ Մամիկոնեանը։ Իր թիւով հայերը գերազանցող թշնամին, գլխաւոր ուժերը կը կեդրոնացնէ աջ թեւին, իսկ պահեստազօրքը կը ստանձնէ Մատեան գունդը։ Վարդան Մամիկոնեան, Յովսէփ Ա. Վայոց ձորեցին եւ Ղեւոնդ Երէց կը քաջալերեն հայոց զօրքը՝ արիաբար մարտնչելու թշնամիին դէմ։

Aquote1.png Չերկնչինք հեթանոսներու թիւէն, իսկ եթէ հասած է ժամանակը մեր կեանքը սուրբ մահով աւարտելու այս պատերազմին, մահը ընդունինք ուրախ սրտով, միայն թէ արիութեան ու քաջութեան մէջ վախկոտութիւն չխառնենք:
- Վարդան Մամիկոնեան
Aquote2.png
Battle of Avarayr.gif

Ճակատամարտը կը սկսի նետաձգութեամբ, նիզականետութեամբ եւ փոխադարձ գրոհով։ Հասնելով գետին՝ պարսիկները կանգ կ'առնեն, իսկ հայերը կը շարունակեն յառաջխաղացքը ու կը սկսին մարտնչիլ։ Հայերու ճնշումով թշնամի բանակին ձախ թեւն ու կեդրրոնը կը նահանջեն։ Վարդան Մամիկոնեան պահեստազօրին մէկ մասը կը մղէ կեդրոն՝ հոն ճնշումը սաստկացնելու համար, մնացեալ մասով օգնութեան կը փութայ ձախ թեւին ետ հրելով թշնամին։ Բայց հակառակորդին պահեստազօրը՝ վերստին հաւաքելով, կը շրջապատեն իրենց թիկունքը թափանցած հայկական հեծելագունդը։

Aquote1.png Մահ ոչ իմացեալ մահ է, մահ իմացեալ անմահութիւն է:
- Վարդանանց նշանաբան
Aquote2.png


Անհաւասար մարտին, հերոսաբար կը զոհուի նաեւ Վարդան Մամիկոնեան։ Ճակատամարտը կը շարունակուի է մինչեւ օրուան վերջը։ Հայկական զօրքերը երեկոյեան կը քաշուին Տղմուտի ձախ ափը եւ կը նահանջեն երկրի խորքը՝ պայքարը շարունակելու նպատակով։ Երեկոյեան մարտը կը դադարի, եւ հայոց բանակը կը վերադառնայ իր դիրքերը։ Զոհուած էր սպարապետը, հայերը զգալի կորուստներ տուած էին։ Հայերու զոհերուն թիւը կը հասնի 1036-ի, մարտի դաշտին ինկած էին ինը նախարարներ։ Շատ աւելի ծանր կորուստներ կրեցին նաեւ պարսիկները՝ 3544 հոգի։ Բացի ատկէ՝ թշնամին չէր հասած իր գլխաւոր նպատակին։ Հայերը չէին ջախջախուած, պահպանած էին մարտական ոգին եւ լի էին պայքարը շարունակելու վճռականութեամբ։

Աւարայրի ճակատամարտը կը կանխորոշէ հայ ժողովուրդի պայքարի ելքը։ Պարսկական արքունիքը կը ստիպուի Մարզպանական Հայաստանէն շուտով ետ կանչել իր զօրքերը, հրաժարիլ հաւատափոխության միջոցով հայերը ձուլելու ծրագիրէն և ճանչնալ անոնց ներքին ինքնավարութիւնը[1]:


Aquote1.png Ոչ թէ մէկ կողմը յաղթեց, եւ միւս կողմը պարտուեցաւ, այլ քաջերը քաջերու դէմ դուրս գալով, երկու կողմն ալ պարտութիւն կրեցին: Aquote2.png


Աւարայրի ճակատամարտէն ետք, ապստամբական շարժումը չդադրեցաւ: Հայերը ամրացան անառիկ վայրերու մէջ եւ սկսան յարձակումներով արիւանաքամ ընել թշնամին։ Պարտիզանական կռիւներ կը ծաւալին Արցախի, Տայքի եւ Տմորիքի մէջ։ Այդ կռիւներուն սկսան մասնակցիլ նոյնիսկ այն գաւառներու բնակիչները, որոնք մինչ այդ չէին մասնակցած ապստամբութեան։ Պարսիկներուն ծանր հարուած հասցուցին նաեւ հոները։

Ի վերջոյ, ծանր կացութեան մէջ յայտնուած պարսից արքունիքն ստիպուեցաւ թեթեւցնել հարկերը, հաշտուիլ Հայաստանի լայն ինքնավարութեան հետ, հրաժարիլ բռնի կրօնափոխութեան ծրագիրէն։ Սակայն գերուած հոգեւոր առաջնորդները եւ նախարարները Տիզբոն դատուեցան։ Առաջինները մահապատիժի ենթարկուեցան, իսկ երկրորդներն ուղարկուեցան Միջին Ասիոյ կողմերը։ Աւելի ուշ անոնց թոյլատրուեցաւ վերադառնալ հայրենիք եւ տիրել իրենց կալուածներուն։ Իբրեւ ապստամբութեան առաջնորդներէն մէկը՝ պարսից արքունիքը բանտ նետեց Վասակ Սիւնին, որ մահացաւ ծանր հալածանքներէն։ Հայրենիք վերադարձաւ նաեւ հայոց այրուձին։ Պարսից արքունիքը որոշ ժամանակ վարեց հայերը սիրաշահելու քաղաքականութիւն։ Վարդանանց պատերազմը հայոց պատմութեան հերոսական էջերէն է։ Հայոց եկեղեցին սրբացուցած է Աւարայրի մէջ զոհուած հերոսները եւ զանոնք դասած է «հայրենիքի նահատակներու» շարքին։ Մինչեւ օրս «Վարդանանց տօնը» հանդիսաւորապէս կը նշուի համայն հայութեան կողմէ[2]:

Աւարայրի ճակատամարտը իր գեղարուեստական արտացոլումը գտած է Դերենիկ Դեմիրճեանի «Վարդանանք» պատմավէպին մէջ։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Օրուա յօդուած նախագծի մասնակից

Կատեգորիա:Հայաստանի ճակատամարտեր