Տրդատ Գ.

Jump to navigation Jump to search
Տրդատ Գ.
Tiridates III of Armenia-Baptism.jpg
Տրդատ Գ Մեծի մկրտութիւնը
Ծնած է 255
Մահացած է 330
Քաղաքացիութիւն Հայաստան
Ազգութիւն Հայ
Կրօնք Հայ Առաքելական Եկեղեցի
Մասնագիտութիւն գերիշխան, քաղաքական գործիչ
Վարած պաշտօններ Հայոց արքայ
Ամուսին Աշխէն
Ծնողներ Հայր՝ Խոսրով Բ.,
Երեխաներ Խոսրով Գ

Տրդատ Գ Մեծ (255 կամ 250 - 330), Մեծ Հայքի Արշակունի թագաւոր 287 թուականէն։ Հայոց թագաւոր Խոսրով Բ. Արշակունիի (272-287) որդին։

Կրթուած եւ դաստիարակուած է հռոմէական արքունիքին մէջ։ Ըստ պատմիչներ Ագաթանգեղոսի եւ Մովսէս Խորենացիի, տիրապետելով արտակարգ ուժի, աչքի մտած է կրկէսամարտերու ընթացքին, ինչպէս նաեւ՝ Հռոմէական կայսրութեան մղած պատերազմներուն մէջ։

Տրդատի գահակալութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հռոմէական զօրքերու ուղեկցութեամբ 287 թուականին Տրդատը կու գայ Մեծ Հայք՝ գահը վերադարձնելու։ Անոր կը միանայ նաեւ Անակի որդի երիտասարդ Գրիգորը՝ դառնալով արքայի հաւատարիմ զինակիցը։ Ան Կեսարիոյ քրիստոնէական կրթութիւնը ստացած էր։ Պարսկաստանի դէմ տարած յաղթանակէն ետք Տրդատ արքան կ'առաջարկէ Գրիգորին ընծայ մատուցել Անահիտ դիցուհիին։ Գրիգորը կը հրաժարի կուռքին զոհ մատուցել։ Իմանալով նաեւ, որ Գրիգորը Խոսրով թագաւորին սպանած Անակի որդին է, Տրդատը կը հրամայէ զայն Արտաշատի բանտը նետել (Խոր Վիրապ), ուր Գրիգորը հրաշքով կ'ապրի 13 տարի։ Տրդատ Մեծը հրովարտակով կոչ կ'ընէ հպատակներուն հաւատարիմ մնալ հեթանոսական կրօնին եւ մահապատիժ կը սահմանէ քրիստոնեաներու համար։

Հռոմէա-պարսկական պատերզամները իրար յաջորդելով, կը շարունակուէին՝ կազմաքանդելով Հայաստանի տնտեսութիւնը։ Պատերազմի սկիզբը՝ առաւելութիւնը պարսկական զօրքերու կողմն էր, սակայն հռոմէացիները, համալրում ստանալով, 297 թուականին հայկական զօրամասերու օգնութեամբ, սոսկալի պարտութեան մատնեցին պարսիկներուն։ Ներսեհ արքան իր ամբողջ ընտանիքով գերի ինկաւ։ Վերջինս ստիպուած, 298 թուականին Մծբինի հաշտութեան պայմանագիր կնքեց։

Աւանդութեան համաձայն, քանի մը տարի ետք Տրդատ արքան որսի ժամանակ կը հիւանդանայ խոզակերպ հիւանդութեամբ։Ագաթանգեղոսը կը գրէ.

Aquote1.png Տրդատը սկսած մոլեգին դառնալ ու ինքն իրեն ուտել եւ բաբելացիներու Նաբուգոդոնոսոր արքայի նման մարդկային բնութենէն դուրս գալով՝ վայրենի խոզերու կերպարանքով, իբրեւ անոնցմէ մէկը, գնաց անոնց մէջ բնակուելու Aquote2.png


Տրդատի հիւանդութեան պատճառը Հռոմի Դիոկղետիանոս կայսրին ձեռքէն փախած 33 Հռիփսիմեանց կոյսերու սպանութիւնն էր։ Անոնցմէ Հռիփսիմէն քարկոծուելով սպանուած էր՝ արքայի հետ ամուսնանալու առաջարկը մերժելուն պատճառով։ Տրդատի քոյրը՝ Խոսրովիթուխտը, երազ կը տեսնէ, որ արքային կարող է բուժել մութի մէջ գտնուող Գրիգորը, որուն Խոր Վիրապէն հանելով կը բերեն Վաղարշապատ։

Ան հողին կը յանձնէ նահատակ կոյսերու աճիւնները, ապա 5-օրեայ պահք կը սահմանէ եւ աղօթքով կ'ապագինէ արքային։ Գրիգորը 66 օր արքունիքին ու ժողովուրդին կը քարոզէ Հին ու Նոր կտակարանը: Քարոզի վերջին օրը տեսիլքով անոր ցոյց կը տրուի եկեղեցւոյ կառուցման վայրը։

Գրիգորը Տրդատի հետ կը շրջի Հայոց աշխարհին մէջ, կը քարոզէ Քրիստոնէութիւն, կը քանդէ հեթանոսական յուշարձանները եւ անոնց տեղերը նոր քրիստոնէականն կը կառուցէ։ Տրդատ Մեծը աւագանիի որոշմամբ Գրիգոր Լուսաւորչին կ՝ուղարկէ Կեսարիա՝ եպիսկոպոս ձեռնադրուելու։ Կեսարիայէն վերադառնալէ ետք նորընտիր կաթողիկոսը Արածանի գետին մէջ կը մկրտէ Տրդատ թագաւոին եւ արքունիքին, ապա Տրդատ Գ. մեծի հետ ձեռնամուխ կ'ըլլայ Էջմիածնի Մայր Տաճարի կառուցմանը։ 301 թուականին քրիստոնէութիւնը կը հռչակուի Մեծ Հայքի պետական կրօն։

Քրիստոնէութեան ընդունում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ 301 թուականին տեղի ունեցաւ դարակազմիկ իրադարձութիւն մը. Տրդատ III Մեծ Արշակունին (298-330) քրիստոնէութիւնը ճանչցաւ պետական պաշտօնական կրօն։

Հայոց եկեղեցւոյ առաջին հիմնադիրները եղած են սուրբ Թադէոս (քարոզչութեան տարիները՝ 35-43) եւ սուրբ Բարթողոիմէոս (44-60) առաքեալները։ Անոնց գերեզմանները որպէս նուիրական սրբավայրեր՝ յարգուած ու պահպանուած են պատմական Հայաստանի հարաւ-արեւելեան կողմերուն մէջ գտնուող Արտազի (Մակու) եւ Աղբակի (Պաշքալէ) վանքերուն մէջ։ Այսպիսով, հայ եկեղեցին ունի առաքելական ծագում։

Հայոց Եկեղեցին, սովորաբար, ազգային անուանումը գործածած է եւ վարդապետական անուան կիրառման սովորութիւն չէ ունեցած։ Ան կը գոհանայ պարզապէս Հայաստանեաց (կամ՝ Հայաստանի), Հայոց կամ Հայ կոչումներով, իսկ սուրբ, առաքելական, ուղղափառ կամ այլ կոչումները կը գործածէ լոկ որպէս պատուանուն։ Առաքելականութեան կնիքը, որ Հայոց Եկեղեցին իւրացուցած է եւ պաշտօնական գրագրութեան մէջ համարձակօրէն կը գործածէ, մէկ կողմէն կը հաստատէ անոր սկզբնական ու նախնական ծագումը, եւ միւս կողմէն կը հաւաստէ անոր ուղղակի եւ ինքնուրոյն սկզբնաւորութիւնը՝ առանց ուրիշ հնագոյն եկեղեցւոյ հետ առնչելու։

Հայաստանի եկեղեցւոյ 1-3-րդ դարերու պատմութիւնը թաղուած է խաւարի եւ խորհրդաւորութեան մէջ։ Շատերը յաճախ Հայաստանի մէջ քրիստոնէութեան պետականօրէն ընդունումը կը շփոթեն քրիստոնէութեան Հայաստան մուտք գործելու հետ։ Այնուամենայնիւ, կան տուեալներ, որոնք կը խօսին այդ Եկեղեցւոյ, Հայաստանի հնագոյն եպիսկոպոսական աթոռներու գոյութեան մասին։ Պահպանուած է թերեւս Քրիստոսից ետք առաջին դարուն Գողթնի եկեղեցւոյ հիմնադրման աւանդութիւնը, ըստ որուն Բարթուղիմէոս առաքեալը Կումսիին կը ձեռնադրէ Գողթն գաւառի եպիսկոպոս։ Պահպանուած է նաւե Արտազի Աթոռի հնագոյն գաւազանագիրքը՝ կազմուած 649 թուականին, ըստ որուն՝ «Թադէոս առաքեալը Արշակունեաց Սանատրուկ թագաւորի ժամանակ եկաւ Հայաստանի Շաւարշան քաղաքը, եւ աւետարանական լոյսով լուսաւորեց այնտեղի հաւատացեալներուն, իր աշակերտ Զաքարիային ձեռնադրեց քաղաքի եպիսկոպոս եւ ինքը գնաց երկրի այլ կողմերու հեթանոսներուն քարոզելու։ Կ'ըսուի, թէ այս Զաքարիան նահատակուած է հայոց Երուանդ թագաւորի ձեռքով, Փրկիչի համբարձումէն 42 տարի ետք։

Կը համարուի, որ քրիստոնեայ առաջին համայնքը Հայաստանի մէջ կազմաւորուած է Սանատրուկ թագաւորի մայրաքաղաք Մծուրքի մէջ, իսկ անոր կործանումէն ետք այդ համայնքը փոխադրուած է մօտակայ Աշտիշատ։ Արտազը եղած է հայոց արքունիքի ամարանոցը միայն, եւ այդ է պատճառը, որ Թադէոս առաքեալի եւ Սանդուխտի նահատակութիւնը կը դրուի Արտազի մէջ։ 4-րդ դարու սկիզբը, երբ սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչը ձեռնադրուեցաւ Հայաստանի եպիսկոպոս, անոր գահակալութիւնը տեղի ունեցաւ ոչ թէ Հայաստանի մայրաքաղաք Վաղարշապատի մէջ, այլ Աշտիշատի մէջ։ Այս փաստը կը բացատրէ, որ Աշտիշատի մէջ գոյութիւն ունեցած է հին եպիսկոպոսական Աթոռ մը։

5-րդ դարու հայ պատմագրութեան համաձայն, երբ 287 թուականին Տրդատ հռոմէական զօրքի օգնութեամբ կը վերադառնայ Հայաստան՝ վերագրաւելու իր հօր գահը, ճամբու ընթացքին՝ Եկեղեաց գաւառի Երիզա աւանին մէջ, գոհաբանական զոհեր կը մատուցէ Անահիտ աստուածուհիի մեհեանին։ Իր զինակիցներէն Գրիգորը, քրիստոնեայ ըլլալով, կը հրաժարի զոհ մատուցել։ Այդ ժամանակ Տրդատ կը գիտնայ նաեւ, որ ան իր հօր՝ Խոսրովին, սպանող Անակ իշխանի որդին է։ Տրդատը կը հրամայէ անոր նետել Արտաշատի ստորերկրեայ բանտը (որ այժմ յայտնի է «Խոր վիրապ» անունով), որ սահմանուած էր մահապարտներու համար։ Հայաստանի մէջ քրիստոնէութեան պետական կրօն դառնալու երեւոյթը սերտօրէն կը կապէ Հռիփսիմեանց կոյսերու նահատակութեան հետ։ Ըստ այդ աւանդութեան՝ անոնք հռոմէացի կոյսեր էին, որոնք, փախչելով Դիոկղետիանոս կայսրին հալածանքներէն, կու գան Արեւելք, կ'երկրպագեն Փրկիչի տնօրինական տեղերուն եւ ապա Եդեսիոյ վրայով կ'անցնին Հայաստան, կը հաստատուին Վաղարշապատ մայրաքաղաքի մօտ՝ հնձաններուն մէջ։ Տրդատը, հմայուած Հռիփսիմէ կոյսի գեղեցկութեամբ, կը ցանկանայ ամուսնանալ անոր հետ, սակայն մերժուելով, կը հրամայէ բոլոր կոյսերը նահատակել։ Այս դէպքը տեղի կ'ունենայ 300 թուականին։

Կոյսերու եւ յատկապէս Հռիփսիմէի նահատակութիւնը հոգեկան հզօր ցնցումներ կը պատճառէ թագաւորին, որ ջղային ծանր հիւանդութենէն մը կը տարապի։ 5-րդ դարուն տարածուած ժողովրդական զրոյցը այդ հիւանդութիւնը կ'որակէ խոզակերպութեամբ եւ Տրդատին քանդակագործութեան մէջ կը պատկերէ խոզակերպ։ Թագաւորի քոյր Խոսրովիթուխտը քանի մը անգամ երազ կը տեսնէ, թէ Տրդատին կարող է բուժել միայն բանտարկուած Գրիգորը։ Վերջինս, ազատուելով բանտարկութենէն, հանդիսաւորութեամբ կ'ընդունուի Վաղարշապատի մէջ, նախ կ'ամփոփէ նահատակ կոյսերու անթաղ մարմինները, ապա 66 օր կը քարոզէ քրիստոնէութեան լոյսի մասին ու կը բժշկէ թագաւորին։ Թագաւորը եւ ամբողջ արքունիքը քրիստոնեայ կը դառնան եւ քրիստոնէութիւնը կը հռչակեն պետական կրօն։

Նորահիմն քրիստոնէութիւնը, սակայն, պէտք է իր հովիւներն ու հովապետերը ունենար։ Գրիգոր Լուսաւորիչը հանդիսաւորութեամբ կ'ուղարկուի իր կրթավայրը՝ Կապադովկիա, Կեսարիա, եպիսկոպոսական ձեռնադրութիւն ստանալու։ Կեսարիոյ մէջ եպիսկոպոս Ղեւոնդը, Կապադովկիոյ մէջ բազմաթիւ այլ եպիսկոպոսներու հետ միասին, Գրիգոր Լուսաւորչին կը ձեռնադրէ Հայաստանի եպիսկոպոս։ Ղեւոնդ եպիսկոպոսը, ներկայ բոլոր եպիսկոպոսներու հաւանութեամբ, կը յանձնարարէ Սեբաստիոյ Պետրոս եպիսկոպոսին՝ ընկերանալ Գրիգոր Լուսաւորչին եւ վերջինիս գահակալութեան արարողութիւնը կատարել Հայաստանի մէջ։

Ագաթանգեղոսի վկայութեամբ, երբ Գրիգոր Լուսաւորիչը կը վերադառնայ Կեսարիայէն, թագաւորը անոր կը բազմեցնէ իր արքունիքի երկրորդ գահին։ ԱՆ Հայ եկեղեցւոյ նուիրապետութիւնը կը կազմապկերպէ Հայաստանի պետական վարչական կառուցուածքի համաձայն. իւրաքանչիւր նախարարութեան համար մէկական եպիսկոպոս կը ձեռնադրուի, որոնք ենթակայ էին իրեն, իսկ ինքը շուտով կը ստանայ «Հայոց Հայրապետ» անունը։ Այսպիսով, Գրիգոր Լուսաւորիչը կը հաստատէ թիւով 36 եպիսկոպոսութիւններ, որոնց գահակալներէն 18-ը կը նստէին անոնց աջ, եւ միւս 18-ը՝ անոնց ձախ կողմը։ Վաղարշապատի մէջ կը կառուցուի Մայր եկեղեցի, եւ կը դառնայ հայոց կաթողիկոսանիստը։ Կաթողիկոսն ու թագաւորը կը քանդեն Հայաստանի գրեթէ բոլոր հեթանոսական տաճարները. կանգուն կը մնան Գառնիի հեթանոսական տաճարը եւ Նեմրութ լերան դիցապաշտարանը։

Գրիգոր Լուսաւորչին յաջորդեցին իր որդիները, նախ կրտսերը՝ կուսակրօն Արիստակէսը (325-333), յետոյ աւագ որդին՝Վրթանէսը (333-341353 թուականին հայոց մեծամեծերու միանուագ համաձայնութեամբ կաթողիկոս կ'ընտրուի Յուսիկ կաթողիկոսի թոռ Ներսէս իշխանը, որ իր կրթութիւնը ստացած էր Կեսարիոյ մէջ։ 28 եպիսկոպոսներու եւ մեծամեծ նախարարներու ուղեկցութեամբ ան կ'ուղարկուի Կեսարիա, ձեռնադրութիւն ստանալու։

Տրդատ Գ. եւ Շապուհ Բ.[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պարսկաստանի մէջ Շապուհ II–ի (309-379) գահակալութեամբ կրկին սրուած են հայ պարսկական յարաբերութիւնները։ Վերջինիս յաջողած է Տրդատ Գ.ի դէմ հանել անոր քաղաքականութենէն դժգոհ նախարարներուն եւ Հիւսիսային Կովկասի ցեղերուն։ Սակայն Տրդատ Գ. նախ հաշուեյարդար տեսած է ապստամբ նախարարներու հետ, ապա Գարգարացւոց դաշտին մէջ, յաղթանակ ճակատամարտ տուած է հիւսիսային ցեղերուն։ Հռոմէական կայսրութենէն ստանալով օգնական ուժեր՝ Տրդատ Գ. սահմանային շրջաններուն մէջ յաջող մարտեր վարած է նաեւ պարսկական զօրքերու դէմ։ 29 Նոյեմբեր 330-ին Տրդատ Գ. թունաւորուած է թշնամի նախարարներու ձեռքով։ Հայկական եկեղեցին անոր դասած է սուրբերու կարգը։

Տրդատ Գ. Արշակունեաց Հայաստանի պետական եւ քաղաքական խոշոր գործիչներէն է։ Ան յաջողած է վերականգնել Մեծ Հայքի թագաւորութեան տարածքային ամբողջութիւնը, քաղաքական ամուր դաշինք կնքել Հռոմէական կայսրութեան հետ, ճնշել նախարարներու անջատական ձգտումները եւ ստեղծել կեդրոնացուած ուժեղ պետութիւն։

Արշակունիներու հարստութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արշակունիներու դրօշ

Արշակունիները պարթեւական արքայական բաժնի ներկայացուցիչներն էին, որոնց մէկ ճիւղը հաստատուած է Հայաստանի մէջ։ Առաջին Արշակունին Տրդատ Ա-ն էր՝ Պարթեւստանի թագաւոր Վաղարշ Ա-ի եղբայրը։ Ան հայոց գահին բազմած է 52 թուականին եւ ընդմիջումներով իշխած աւելի քան քառորդ դար՝ մինչեւ 88 թուականը: Անոր թագաւորութեան սկիզբը պաշտօնապէս կը համարուի 66 թուականը, երբ ան թագաւոր կը ճանչցուի Հռոմի կայսր Ներոնի կողմէն։

Արշակունիները ընդհատումներով իշխած են մօտ 4 դար՝ մինչեւ 428 թուականը։ Անոնց անուան հետ է կապուած աւատատիրական կարգերու հաստատումը, քրիստոնէութեան ընդունումը, Հայոց գիրերու գիւտը։

Անունը Իշխած է Նշումներ
Տրդատ Ա 66 - 88 պարթեւ արքայ Վոնոն Բ-ի որդին, Վաղարշ Ա-ի եղբայրը
Սանատրուկ 88 - 110 Տրդատ Ա-ի որդին
Աշխադար 110 - 113 Բակուր Բ Պարթեւի որդին
Պարթամասիր 113 - 114 Բակուր Բ Պարթեւի որդին
հռոմէական բռնագաղթում 114 - 116
Վաղարշ Ա 117 - 144 Սանատրուկի որդին
Սոհէմոս 144 - 161, 164-186 Ասորիքի Էմեսա քաղաքի թագաւոր
Բակուր Ա 161 - 163
Վաղարշ Բ 186 - 198 Վաղարշ Ա-ի հարազատներէն
Խոսրով Ա 198 - 217 Վաղարշ Բ-ի որդի
Տրդատ Բ 217 - 252 Խոսրով Ա-ի որդի
Արտաւազդ Ե 252 - 272 Տրդատ Բ-ի որդի
Խոսրով Բ. 272 - 287 Արտաւազդ Ե-ի որդի
Տրդատ Գ Մեծ 287 - 330 Խոսրով Բ-ի որդի
Խոսրով Գ Կոտակ 330 - 338 Տրդատ Գ-ի որդի
Տիրան Բ 338 - 350 Խոսրով Գ-ի որդի
Արշակ Բ 350 - 368 Տիրան Բ-ի որդի
Պապ թագաւոր 368 - 374 Արշակ Բ-ի որդի
Վարազդատ 374 - 378 Անոբի որդի, Արշակ Բ-ի թոռ
Արշակ Գ 378 - 389 Պապի որդի
Խոսրով Դ 387 - 389, 415-416
Վռամշապուհ 389 - 415 Խոսրով Դ-ի եղբայր
Շապուհ պարսիկ 416 - 420
թափուր 420 - 422
Արտաշէս Գ 423 - 428 Վռամշապուհի որդի

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմութիւն, Ե․, 1983։
  • Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Ե․, 1968։
  • Աստուրեան Հ․, Քաղաքական վերաբերութիւններ ընդմէջ Հայաստանի եւ Հռովմայ, Վնտ․, 1913։
  • Մանանդեան Հ․, Երկ․, հ․ 2, Ե․, 1978։
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մաս մըը վերցուած է Հայկական Սովետական Հանրագիտարանէն, որուն նիւթերը հրատարակուած են` Քրիէյթիվ Քամմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png