Աստրախան

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search
Астрахань. Бывший дом купца Курдова С.М..jpg

Աստրախան (ռուս.՝ Астрахань), քաղաք, Ռուսաստանին մէջ, Աստրախանի մարզի վարչական կեդրոնը, գետային եւ ծովային նաւահանգիստ, երկաթուղային հանգոյց։ Կը գտնուի Վոլգայի դելտայի վերին մասին մէջ։ 527 345 հազար բնակիչ (2013 թուականին)[1]:

Աստրախանը Վոլգա-կասպիական աւազանի ձկնորսութեան խոշորագոյն բազան եւ ձկնաւերամշակման արդիւնաբերութեան կենտրոնն է։ Աստրախանին մէջ կան մսի կոմբինատ, կաթնամթերքներու եւ կաշուի գործարաններ, հրուշակեղէնի, մորթու-մուշտակեղէնի ֆաբրիկաներ, ձկնարդիւնաբերութեանն ու գետային տրանսպորտին սպասարկող նաւաշինարան, նաւանորոգման, մեխանիկական ձեռնարկութիւններ, ջերմաքարշեու նորոգման գործարան, ցանցագործական ֆաբրիկա, փայտամշակման ու քիմիական արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւններ։

Աստրախանը ծովային եւ գետային նաւերի փոխաբեռնման կաեան է (նաւթ, ձկնեղէն, անտառանիւթ, կերակրի աղ, հացահատիկ): Աստրախանի մեքենաշինութիւնն իր արտադրանքով գլխաւորապէս սպասարկում է ձկնարդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւններին եւ տրանսպորտին։

Աստրախանի պատմությունը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աստրախանը (որպէս Հաջի Թարխան) կը յիշատակուի XIII դարեն, իբրեւ թաթարական քաղաք Ոսկէ Յորդայի պետութիւնին մէջ։ Գտնուած է Վոլգայի աջ ափին, ցամաքային եւ ջրային առեւտրական ուղիներու խաչմէրուկին մէջ, այժմեան Աստրախանեն (հիմնուած 1558-ին) մօտ 12 կմ է հեռու, խազարական Իթիլ քաղաքի տեղին։ 1459–1556-ին Աստրախանի թաթարական խանութեան կենտրոնյ էր։ Աստրախանին մէջ կ՛ապր էին թաթարներ, պարսիկներ, հայեր, հրէաներ եւ այլն։ 1556-ին Իւան IV գրաուած է Աստրախանը եւ դարձրնել ռուսական պետութեան սահմանային բերդ։ XVI - XIX դդ. Ռուսաստանի եւ Արեւելքի երկրներուն միջեւ կատարուող առեւտրի հիմնական կենտրոնն էր։

Աստրախանի հայ գաղթօջախի պատմութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աստրախանի հայ գաղութը ձեւաւորուած է XVII դ. սկզբին։ Ռուսաստան եկած հայ գաղթականները 1625-ին հանգրուանած են Աստրախանին մէջ հիմնած հայկական իջեւանատանը։ Պետրոս I եւ իրեն յաջորդները, առեւտրին եւ արհեստներուն զարկ տալու նպատակով, հայերուն արտօնագրերով հրաւիրած են Աստրախան։ Հայ վաճառականութիւնը խոշոր դեր ունեցած է ռուս-իրանական եւ, յատկապէս, Ռուսաստանի վրայով կատարուող տարանցիկ առեւտրոին, որուն մէջ իրեն առեւտրական գործարքներու տեսակարար կշիռը կազմել է 50%-ից աւելին։ XVIII դ. Աստրախանը մետաքսի եւ բամբակի արդիւնաբերութեան համառուսական նշանակութիւն ունեցող կենտրոն էր։ Ջուլհակային ձեռնարկութիւնների 90% պատկանում էր հայ ձեռնարկատէրերին։ XVII դ. սկզբին հայերու թիւը այնտեղ եղած է մօտ 200, XVIII դ. սկզբին՝ մօտ 5000, XIX դ. վերջին՝ մօտ 7500, 1911-ին՝ մօտ 10000 մարդ։ Իրենց ճնշող մեծամասնութիւնը բանուորներ ու արհեստաւորներ էին։ Հայերը պաշտօնապէս ազատուած են հարկերեն, օգտուել առեւտրա-արդիւնաբերական գործունէութեան, դաւանանքի ազատութեան եւ ներքին կեանքի տնօրինման արտօնութիւններեն։ 1746-ին իրենք կըրցած են նոյնիսկ ստեղծել հայկական դատարան (Ռատհաուզ) եւ ղեկավարուել սեփական օրէնսգրքով: XIX ղ. սկզբեն, երբ Աստրախանը կորսընցուց իր նախկին տնտեսական կարեւոր դերը, ռուսական պետութիւնը հայերու արտօնութիւնները հետզհետէ սահմանափակեց, այնուհետեւ վերցուց։ Աստրախանը եղած է Ռուսաստանի հայկական թեմական կենտրոններեն՝ իր թեմակալ եպիսկոպոսով կամ արքեպիսկոպոսով։ Հայերն ունեցած են չորս եկեղեցի (Ս. Աստուածածին, Ս. Պողոս-պետրոս, Ս. Կ'ատարինէ, ԱՅ. Գրիգոր Լուսաւորիչ): 1795-ին արքեպիսկոպոս Յովսէփ Արղութեանը Աստրախանին մէջ հիմնուած է հայկական տպարան։ XIX դ. սկզբին հիմնադրուած հայկական դպրոցները, մասնաւոր անձանց ու եկեղեցու միջոցներով, գոյատեւած են մինչեւ XX դ. 20-ական թթ.: Անոնցմէ նշանաւոր են Աղաբաբեան դպրոցը (1810), Աստրախանի հոգեւոր ուսումնարանը (1817, ուսուցչութիւն ըրած են Գ. Պատկանեանը եւ Գ. Խուբեանը), Հայոց թեմական (1838), Հայկական ծխական (1851), Հայոց իգական (1870) եւ այլ դպրոցները։ Կ՛աստրախան են հրատարակուել «արեւելեան ծանուցմունքէ (1816), «լրաբերէ (1908-09), «մեր կ'եանքըէ (1910-12), «կարմիր բանուորէ (1919) հայկական լրագրերը: 1918–20-ին Հայկական գործերու կոմիսարիատի Աստրախանի բաժանմունքի մշակոյթի բաժնին կից (վարիչ` Հ. Գիւլիքեխեան) գործած է գեղարուեստա-թատերական ստուդիայ (ղեկ. Վ. Վարդանեան), 1925-ին՝ Հայկական թատրոն։ Աստրախանի հետ կապուած են XVIII - XIX դդ. հայ հասարակական, քաղաքական եւ մշակութային մէկ շարք գործիչներու կեանքն ու գործունէութիւնը (Յովսէփ Արղութեան, Եփրեմ ԱՅ Ձորագեղցի, Գաբրիէլ Պատկանեան, Յարութիւն Ալամդարեան, Մարգար Խոջենցի, Նադեժդայ Պապայեան):

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:ՀՍՀ