Միջերկրական Ծով

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Ծով

Միջերկրական Ծով[1] (Յունարէն՝ Μεσόγειος Θάλασσα, Լատիներէն՝ Mare Mediterranea), ծով Ատլանտեան ովկիանոսին մէջ, որուն հետ կը միանայ Ճիպրալթար Նեղուցով։

Միջերկրական ծովու ջուրերը կը ողողին Եւրոպայի հարաւային ափերը, Ասիոյ հարաւ-արեւմտեան ափերը եւ Ափրիկէյի հիւսիսային ափերը։

Միջերկրական ծովուն մէջ կը գտնուին Մալթա եւ Կիպրոս կղզային պետութիւնները։

Միջերկրական ծովուն առած տարածքը կը կազմէ մօտաւորապէս 2,5 միլիոն քառակուսի քիլոմեթր, ջուրի ծաւալը՝ 3,829,000 խորանարդ քմ։ Առաւելագոյն խորութիւնը Հոնիական ծովուն մէջ գտնուող Փիլոս կղզիին մօտ է՝ 5,267 մեթր։

Անուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հին ժամանակ հռոմէացիներն այս ծովը կ'անուանէին Mare Nostrum(լատիներէն՝ Մեր ծովը), քանի որ այն ամբողջութեամբ կը գտնուէր Հռոմէական կայսրութեան ներսի կողմը։ Աստուածաշունչին մէջ յայտնի է «Մեծ ծով» անունով։

Միջերկրական ծովուն անունը ժամանակէն եւրոպական լեզուներուն մէջ ունի նոյն իմաստը եւ կու գայ լատիներէնէն՝

Իտալերէն՝ Mare Mediterraneo
Սպաներէն՝ Mar Mediterráneo
Ֆրանսերէն՝ Mer Méditerranée
Անգլերէն՝ Mediterranean Sea
Գերմաներէն՝ Mittelmeer
Եբրայերէն՝ הַיָּם הַתִּיכוֹן Հա-յամ հա-թիխոն («Միջին ծով»)
Յունարէն՝ Μεσόγειος Θάλασσα Մեսոկէյոս թալասա
Թրքերէն՝ Akdeniz Աքտենիզ («Սպիտակ ծով»)
Վրացերէն՝ ხმელთაშუა ზღვა Խմելթաշուա զղվա
Խորվաթերէն՝ Sredozemno more Սրետոզեմնօ մորէ
Արաբերէն՝ البحر الأبيض المتوسط Ալ Պահըր Ըլ Ապիատ Ալ Մութաուասըդ

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յունական գաղութները Ք.ա.8էն 7րդ դարերուն։
Միջերկրածովեան տարածաշրջանը Ք.ա.220-ին։

Միջերկրական Ծովը եղած է դասական աշխարհին բնօրրանը[2]։ Դասական անտիկ շրջանի միջերկրածովեան առաւել նշանաւոր երկու քաղաքակրթութիւններն ունեցած են յունական քաղաք-պետութիւները եւ փիւնիկցիները։
Կեսարներու ժամանակ այն ներսի ծով մըն էր եւ հռովմեացիները Միջերկրական Ծովը կ'անուանէին Mare Nostrum (բառացի՝ «Մեր ծովը»)։ Հռովմի կայսրութեան փլուզումէն ետք միջերկրածովեան տարածաշրջանն ընդմիշտ կը դադարէ քաղաքականապէս միասնական ըլլալէն։[3] Մ.թ. 476-ին Հռովմի անկումէն ետք արեւելեան մասին ժամանակաւորապէս իր գերիշխանութիւնը հաստատած էր հոն ձեւաւորուած Բիւզանդական Կայսրութիւնը։
Արեւելեան մասին իսլամական պետութիւններու հաստատումէն ետք միջերկրածովեան տարածաշրջանը դարձաւ մշտական քաղաքական բաժանումներու առարկայ։[2] Իր առաւելագոյն տարածուածութեան ատենը Արաբական կայսրութիւնը կը վերահսկեր միջերկրական տարածաշրջանի 75%-ը։
12րդ դարուն սկսած Վերածնունդի դարաշրջանէն ետք ուշ միջնադարին կը կազմաւորուէն նոր եւրոպական պետութիւններ։ Սակայն, այդ ծովային եւ առեւտրական տերութիւնները, ինչպէս, օրինակ՝ Վենետիկը, ի վիճակի չէին տարածաշրջանը միաւորել որպէս մէկ ամբողջութիւն։

Սուրիայէն մինչեւ Մարոք գտնուած տարածքներուն մէջ եւրոպացիները հիմնեցին իրենց գաղութները։ Սակայն, իրենց միջեւ գոյութիւն ունեցող մրցակցութեան պատճառաւ եւրոպական տերութիւնները չկրցան դիմակայիլ հզօրացող օսմանեան տիրապետութեանը։

Բիւզանդական Կայսրութիւնը տապալուեց 1453-ին՝ Կոստանդնուպոլիսի գրաւումով։ 16րդ դարուն օսմանցիներն արդէն կը վերահսկէին ծովուն մեծ մասը եւ ունէին ծովային հենակետեր Ֆրանսայի հարաւին, Ալճերիոյ եւ Թունիսին ափերուն։ Օսմանեան ամենէ նշանաւոր նաւապետ Հայրետտին Բարբարոսա եւ Պրեւեզայի ճակատամարտին տարած յաղթանակը սա գերիշխանութեան խորհրդանիշներն էին։ Ճերպայի ճակատամարտը հանդիսացաւ Միջերկրական ծովուն մէջ օսմանեան նաւատորմի գագաթնակէտը։
Հիւսիսային Ափրիկէէն յարձակումներ իրականացնող պերպեր ծովահէնները Միջերկրական ծովու արեւմուտքին կը թալնէին քրիստոնէաներու նաւերը։ Ըստ Րոպըրթ Տէյվիսի, 16-19րդ դարերու ընթացքին ծովահէնները առեւանգած են 1-էն մինչեւ 1.25 միլիոն եւրոպացի՝ անոնց ստրուկներ դարձնելով[4]։

Տնտեսական Գործօնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ովկիանոսային նաւագնացութեան զարգացումն իր ազդեցութիւնն սկսաւ թողնիլ Միջերկրածովեան տարածաշրջանին ամբողջականութեան վրայ։ Կար ժամանակ, երբ արեւելքէն ամբողջ առեւտուրը կը կատարուէր այդ տարածաշրջանի միջով, սակայն հիմա Ափրիկէն շրջանցող նաւագնացութիւնը թոյլ կու տար համեմունքը եւ այլ ապրանքները արեւմտեան Եւրոպայի ատլանտեան նաւահանգիստներ հասցնել առանց Միջերկրական ծով մտնելու եւ, այդպիսով, ծովն արդէն կորսցուց իր նախկին կարեւորութիւնը։

Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Գլխաւոր Յօդուած Միջերկրական ծովուն ափերուն գոյութիւն ունեցած պետութիւններէն է ծովուն հիւսիս-արեւելքին ԺԲ դարուն ձեւավորուած եւ մինչեւ ԺԴ դարը գոյատեւած Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւնը Թագաւորութիւնը հիմնադրած են Բագրատունիներու Ռուբինեաններ շառաւիղը։ Մայրաքաղաքն սկիզբը Տարսոնը եղած է, յետագային՝ Ատանան եւ վերջը՝ Սիսը։ Որոշ ժամանակ Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւնը միակ քրիստոնէայ պետութիւնը էր ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքին մէջ։

Ծովուն Կենդանական Աշխարհը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Շրջակայքի Բուսաշխարհը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Flora Mediterranea.jpg

Պատկերաշար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առափնեայ Երկիրները[5][Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամալֆի
Ճաֆֆա
Երկիր Ափագիծի
երկարութիւնը
քմ[6][7]
200 հազարէն աւելի բնակչութիւն ունեցող
առափնեայ քաղաքները
Flag of Spain.svg Սպանիա Ալիքանթէ, Պատալոնա, Պարսելոն, Քարթախենա, Մալակա, Փալմա, Վալենսիա
Flag of France.svg Ֆրանսա Մարսէյ, Մոնփելիե, Նիս
Flag of Italy.svg Իտալիա 7600 Պարի, Կատանիա, Ճենովա, Մեսինա, Նեապոլ, Պալերմո, Հռոմ, Տրիեստ, Վենետիկ
Flag of Slovenia.svg Սլովենիա 46.6
Flag of Croatia.svg Քրուաթիա 5 835 Սփլիթ, Տուպրովնիք
Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Պոսնիա Եւ Հերցեկովինա 20
Flag of Montenegro.svg Մոնթենեկրօ 293.5
Flag of Albania.svg Ալպանիա 362 Տուրեշ
Flag of Greece.svg Յունաստան 13 676 Աթէնք, Պատրաս, Թեսսաղոնիկէ
Flag of Turkey.svg Թուրքիա Ատանա, Անթալիա, Իսքենտերուն, Իզմիր, Մերսին
Flag of Syria.svg Սուրիա 193 Լաթաքիա
Flag of Lebanon.svg Լիբանան 225 Պէյրութ, Թրիփոլի
Flag of Israel.svg Իսրայէլ 273 Աշտոտ, Հայֆա, Թել Աւիւ
Flag of Egypt.svg Եգիպտոս Աղեքսանտրիա, Տամիեթա, Փորթ Սայիտ
Flag of Libya.svg Լիպիա 1 770 Պենղազի, Խոմս, Մըսրաթա, Թրիպոլի, Ազ-Զաուիա
Flag of Tunisia.svg Թունիս 1 148 Սֆաքս, Թունիս
Flag of Algeria.svg Ալճերիա 998 Աննապա, Օրան
Flag of Morocco.svg Մարոք Թեթուան, Թանժեր

Տասը Ամենէ Խոշոր Կղզիները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  Անուն Տեսք Պատկանելութիւն Տարածք
(քմ²)
Բնակչութիւն
1 Սիցիլիա Sicily-EO.JPG Flag of Italy.svg Իտալիա 25 460 5 010 000
2 Սարդինիա Sardinia satellite.jpg Flag of Italy.svg Իտալիա 23 813 1 656 000
3 Կիպրոս Cyprus lrg.jpg Flag of Cyprus.svg Կիպրոս 9 251 1 048 000
4 Կորսիկա Corse-photosat.jpg Flag of France.svg Ֆրանսա 8 681 275 000
5 Կրետէ Crete Nasa.jpg Flag of Greece.svg Յունաստան 8 261 624 000
6 Եւպեա Euboea island.jpg Flag of Greece.svg Յունաստան 3 655 218 000
7 Մալեորքա Mallorca.jpg Flag of Spain.svg Սպանիա 3 640 778 000
8 Լեսպոս Lesvos.jpg Flag of Greece.svg Յունաստան 1 630 90 000
9 Հռոդոս Rhodes NLT Landsat7.png Flag of Greece.svg Յունաստան 1 398 117 000
10 Հիոս Chios NASA satellite image.jpg Flag of Greece.svg Յունաստան 842 52 000

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 53։ ISBN 99941-56-03-9 
  2. 2,0 2,1 Norman Davies, EUROPE A History, 1996
  3. Նորման Տէյվիս, Եւրոպա.Պատմութիւն [1] էջ 77 Կաղապար:Ref-lt Վերցուած է 2016 Յունիս 01-ին
  4. «British Slaves on the Barbary Coast»։ Bbc.co.uk։ Վերցված է 17 Յունուար 2013 
  5. Ցանկը կը սկսուի Սպանիայէն եւ կը շարունակուէ ժամացոյցի սլաքի շարժման ուղղութեամբ
  6. [2]
  7. [3]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Աշխարհը եւ Հայաստանը» աշխարհագրական ատլաս, Լ. Վալեսյան եւ այլք, Երեւան 2003 թ.։
  • 1yachtua.com

Կաղապար:Ծովերու Ցանկ