Խորհրդային Միութիւն
.svg)
.svg)
Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւննրու Միութիւն (ԽԸՀՄ, կամ Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւններու Միութիւն (ԽՍՀՄ)), ինչպէս նաեւ ծանօթ իբր պարզապէս Սովետական Միութիւն եւ կամ Խորհրդային Միութիւն[3][4], նախկին դաշնային համայնավար, ընկերվար երկիր Եւրասիական ենթաերկիրներէ բաղկացած, 1922էն 1991: Իր գոյութեան ընթացքին, ամէնէն մեծ երկիրն էր[5][6], ունէր 11 տարբեր ժամային հատուածներ, ունէր սահմանային 12 դրացի երկիրներ եւ երրորդ ամէնէն մարդաշատ երկիրն էր։ Կազմակերպուած էր իբր ազգային պետութիւններու միութիւն, ամէնէն մեծն ու մարդաշատը ըլլալով Ռուսական Խորհրդային Ընկերվար Հանրապետութիւնը։[7] Կառավարական ու տնտեսական ընթացքը գրեթէ բոլորովին կեդրոնացուած էր Ռուսական ազդեցութեամբ։ Իբր մէկ կուսակցութեան երկիր, կը կառավարուէր Խորհրդային Միութեան Համայնավար Կուսակցութեան կողմէ. համայնավար երկիր էր։[8] Մայրաքաղաքն ու ամէնամեծ քաղաքը Մոսկուան էր։
Պատմութիւն[9]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Խորհրդային Միութեան պատմութիւնը սկիզբ առաւ Պոլշեւիկեան յեղափոխութեան գաղափարներով եւ աւարտեցաւ տնտեսական փլուզման ու քաղաքական կազմալուծման պայմաններուն մէջ։ Հիմնադրուելով 1922-ին՝ Ռուսական քաղաքացիական պատերազմէն ետք, Խորհրդային Միութիւնը դարձաւ միակուսակցական պետութիւն՝ Համայնավար (կոմունիստ) կուսակցութեան գերիշխանութեան տակ։ Լենինի առաջնորդութեան վաղ տարիները յատկանշուեցան ընկերվարական քաղաքականութեան որդեգրմամբ եւ «Նոր տնտեսական քաղաքականութեամբ» (ՆԷՊ), որ թոյլ կու տար շուկայական ուղղուածութիւն ունեցող բարեփոխումներ։
1920-ականներու վերջաւորութեան Ճոսեֆ Ստալինի վերելքը սկիզբ դրաւ կեդրոնացուածութեան եւ ամբողջատիրութեան խիստ դարաշրջանի մը։ Ստալինի իշխանութիւնը բնորոշուեցաւ գիւղատնտեսութեան բռնի հաւաքականացմամբ, արագ արդիւնաբերականացմամբ եւ «Մեծ զտումով», որուն միջոցով բնաջնջուեցան պետութեան ենթադրեալ թշնամիները։ Խորհրդային Միութիւնը, ըլլալով դաշնակից չորս մեծ տէրութիւններէն մէկը (ԱՄՆ-ի, Միացեալ Թագաւորութեան եւ Չինաստանի կողքին), վճռորոշ դեր խաղաց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի յաղթանակին մէջ։ Անիկա վճարեց մարդկային ահռելի գին՝ պատերազմի ընթացքին միլիոնաւոր խորհրդային քաղաքացիներու կորուստով։
Խորհրդային Միութիւնը յայտնուեցաւ որպէս աշխարհի երկու գերհզօր պետութիւններէն մէկը՝ գլխաւորելով Արեւելեան խմբաւորումը ընդդէմ Արեւմտեան խմբաւորման՝ «Պաղ պատերազմի» ընթացքին։ Այս շրջանին ԽՍՀՄ-ը ներքաշուեցաւ սպառազինութեան մրցավազքի, տիեզերական մրցավազքի եւ տեղային հակամարտութիւններու մէջ՝ ողջ աշխարհի տարածքին։ Յետստալինեան ղեկավարութիւնը, յատկապէս Նիկիտա Խրուշչովի օրօք, նախաձեռնեց «ապաստալինացման» գործընթացը, որ յանգեցաւ ազատականացման եւ յարաբերական բացուածութեան շրջանի մը, որ ծանօթ է որպէս «Խրուշչովեան ձնհալ»։ Սակայն յաջորդող դարաշրջանը՝ Լէոնիտ Բրեժնեւի առաջնորդութեամբ, որ երբեմն կը կոչուի «Լճացման ժամանակաշրջան», յատկանշուեցաւ տնտեսական անկումով, քաղաքական փտածութեամբ եւ կարծրացած ծերակրատիայով։ Հակառակ Խորհրդային Միութեան գերտէրութեան կարգավիճակը պահպանելու ջանքերուն, տնտեսութիւնը դժուարութիւններ կը կրէր իր կեդրոնացուած դրութեան, արհեստագիտական ետնամնացութեան եւ անարդիւնաւէտութեան պատճառով։ Ահռելի ռազմական ծախսերը եւ Արեւելեան խմբաւորման պահպանման բեռը աւելիով սրեցին խորհրդային տնտեսութեան վիճակը։
1980-ականներուն Միխայիլ Կորպաչովի «կլասնոսթ»-ի (հրապարակայնութիւն) եւ «փերեսթրոյքա»-ի (վերակառուցում) քաղաքականութիւնները նպատակ ունէին վերակենդանացնել խորհրդային համակարգը, բայց փոխարէնը արագացուցին անոր քայքայումը։ Ազգայնական շարժումները թափ առին խորհրդային հանրապետութիւններու մէջ, եւ Համայնավար կուսակցութեան վերահսկողութիւնը թուլացաւ։ 1991-ի Օգոստոսին Կորպաչովի դէմ կարծրատոհմային համայնավարներու ձախողած յեղաշրջման փորձը արագացուց Խորհրդային Միութեան վախճանը, որ պաշտօնապէս լուծարուեցաւ 1991-ի Դեկտեմբեր 26-ին՝ վերջ դնելով խորհրդային գրեթէ եօթը տասնամեակ տեւած տիրապետութեան։
ԽՍՀՄ ղեկավարներ[10]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Ֆորմալ առումով՝ երկրի ղեկավարը (բարձրագոյն պաշտօնատար անձը) կը հանդիսանար. 1922 թուականէն ԽՍՀՄ կեդրոնական գործադիր կոմիտէի նախագահութեան ղեկավարը, 1938 թուականէն՝ ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան ղեկավարը, 1989 թուականէն՝ ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուդի նախագահը, 1990 թուականէն՝ ԽՍՀՄ նախագահը։ Կառավարութեան ղեկավարը կը հանդիսանար Ժողովրդական կոմիսարներու խորհուրդի նախագահը, իսկ 1946 թուականէն՝ ԽՍՀՄ նախարարներու խորհուրդի նախագահը, որ ի պաշտօնէ ԽՄԿԿ ԿԿ Քաղբիւրոյի անդամ էր։
| Պետութեան ղեկավար | Կառավարութեան ղեկավար |
|---|---|
|
|
Բնակչութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]| Տարի | Բնակչութիւն | |
|---|---|---|
| 1989 | 293 047 571 մարդ | |
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ Декларация об образовании Союза Советских Социалистических Республик — 1922.
- ↑ https://novynarnia.com/2022/12/26/100r-srsr/
- ↑ Yazěchyan Gevorg (2004)։ Հայաստանի 1985-1991 թուականներու պարբերական մամուլը (հայերեն)։ Տպարան Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ
- ↑ Պօղոսեան Հովհ (1933)։ Արդի Հայաստանը (հայերեն)։ Տպարան "Սահակ֊Մեսրոպ"
- ↑ Television documentary from CC&C Ideacom Production, "Apocalypse Never-Ending War 1918–1926", part 2, aired at Danish DR K on 22 October 2018.
- ↑ "Russia" – Encyclopædia Britannica. Archived 26 April 2008 at the Wayback Machine.. Retrieved on 29 July 2013.
- ↑ F. Triska, Jan, Slusser, Robert M. (1962)։ The Theory, Law, and Policy of Soviet Treaties։ Stanford University Press։ էջեր 63–64։ ISBN 978-0-8047-0122-8։ արտագրուած է՝ 20 June 2015
- ↑ Sakwa, Richard. Soviet Politics in Perspective. 2nd ed. London – N.Y.: Routledge, 1998.
- ↑ (անգլերեն) Soviet Union, 2026-01-26, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Soviet_Union&oldid=1334919845, վերցված է 2026-02-02
- ↑ (հայերեն) Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն, 2024-07-26, https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D6%81%D5%AB%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D5%84%D5%AB%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6, վերցված է 2024-11-22