Jump to content

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն

Հայաստանի Դրօշը

Հայաստանի Հանրապետութիւն, ծնունդ առած է 28 Մայիս 1918-ին՝ Մայիսեան Հերոսամարտերէն՝ Սարդարապատէն, Բաշ-Ապարանէն եւ Ղարաքիլիսէէն յետոյ։

Առաջին Հանրապետութիւնը հիմնադրուեցաւ հայ ժողովուրդին համար ծանր ժամանակաշրջանի մը ընթացքին, երբ երիտթուրքական բնաջնջման ծրագիրէն մազապուրծ եղած բազմահազար հայ գաղթականներն ու սովը, փոխադրական ուղիներու շրջափակումները, քեմալական Թուրքիոյ յարձակումը[1], ինչպէս նաեւ Ռուսական Կայսրութեան նենգամիտ ու դաւաճանական կեցուածքը Դաշնակցական Կառավարութեան հանդէպ, պետութեան ղեկավարներուն հնարաւորութիւն չէին ընձեռեր ստեղծելու կայուն պետականութիւն։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը հռչակուեցաւ Անդրկովկասեան Դաշնային Հանրապետութեան փլուզումէն (1918 թուականի Մայիս 26) երկու օր ետք՝ Մայիս 28-ին։ Այդ օրը, Թիֆլիսի մէջ, Հայոց Ազգային Խորհուրդը քննարկեց Հայաստանի անկախութեան հարցը, եւ պատուիրակութիւն մը (Յ. Քաջազնունի, Ա. Խատիսեան, Մ. Պապաջանեան) ուղարկուեցաւ Բաթում՝ Թուրքիոյ հետ բանակցելու համար։

Առաջին Հանրապետութիւնը գոյատեւեց մինչեւ 1920 թուականի Դեկտեմբեր 2-ը, երբ ռուս-թուրքական ամիսներ տեւած համատեղ յարձակողականութեան (ագրեսիա) հետեւանքով Հայաստանի Հանրապետութեան արեւմտեան եւ հարաւ-արեւմտեան գաւառները՝ ներառեալ Կարսը, Արտահանը, Կաղզուանը, Սուրմալու-Իգտիրը՝ սրբազան Արարատ լեռով, անցան քեմալական Թուրքիոյ, իսկ արեւելեան գաւառները բռնագրաւուեցան բոլշեւիկներուն կողմէ ու բաժնուեցան քանի մը մասերու՝ Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւն, Նախիջեւանի երկրամաս, Արցախ, Գարդման-Գանձակ՝ Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան կազմին մէջ եւ այլն։

Այս բոլորը իրենց այսպէս կոչուած իրաւական ձեւակերպումը ստացան Լենին-Աթաթուրք 1921 թուականի Մարտ 16-ի ապօրինի ռուս-թուրքական «եղբայրութեան» Մոսկուայի պայմանագրով։ Այդ պայմանագիրը, սակայն, իր ստորագրութեան պահէն մինչեւ օրս կը հակասէ միջազգային իրաւունքի սկզբունքներուն, եւ այդ իսկ պատճառով, իբրեւ անօրինական միջազգային դաշնագիր, արձանագրուած չէ ՄԱԿ-ի միջազգային պայմանագիրներու տոմարին մէջ։

Հակառակ իր կարճատեւ կեանքին, Առաջին Հանրապետութեան դերը անգնահատելի է՝ նախ եւ առաջ Հայոց Պետականութիւնը վերակերտելու տեսանկիւնէն[2]։

Առաջնահերթ Նպատակներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չորս Տարիներու պատերազմը, պոլշեւիկեան յեղափոխութեան առաջացուցած շփոթը եւ թուրք բանակին դիմադրելու դժուարին կացութիւնը աւերած էին երկրին տնտեսութիւնը։ Հայկական հողերու մէկ կարեւոր մասը թուրքերու գրաւման տակ գտնուելով, երկիրը զրկուած էր նաեւ աշնան հունձքէն։ Հայաստան նաեւ աշխարհէն կտրուած էր, որովհետեւ ծովու ելք չունէր։ Չկային օդային ճամբաներ եւ միջազգային հաղորդակցութիւններ։ Այս իրավիճակին մէջ, կառավարութիւնը առաջնահերթ նպատակ դարձուց երկրին մէջ կեանքի եւ գոյքի ապահովութիւն հաստատել, հաղորդակցութեան ճամբաներ բանալ, ժողովուրդին ուտելիք հայթայթել եւ գաղթականներուն վիճակը բարելաւել։ Առաւել՝ ան պիտի ստեղծէր ազգային դրամի համակարգ, պիտի կարգաւորէր երկրին դատարանը՝ զայն հայ ազգային սկզբունքներուն յարմարեցնելով: Պիտի կազմէր ուժեղ բանակ մը Հայաստանի սահմանները պաշտպանելու համար։ Միւս կողմէ ամէն կերպ պիտի փորձէր դրացիական կապեր ստեղծել Թուրքիոյ, Ազրպէյճանի եւ Վրաստանի հետ, խաղաղ միջոցներով ազգամիջեան հարցերը լուծելու։ Մինչեւ 1918-ի աշուն, կառավարութիւնը կրցած էր որոշ չափով բարելաւել երկրին վիճակը եւ յոյս ներշնչել ժողովուրդին։

Պատմութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Կաթողիկոս Գէորգ Ե. Սուրենեանցը (Տփղիսեցի) կ'օրհնէ կամաւորներուն։ (Հազար ինը իննսունութ)

1918 թուական

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1919 թուական

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Անկախութեան օրուան միջոցառում՝ Մայիս 28, 1919
  • Փետրուար 1919-ին, երկրի ծանր դրութիւնը Հայաստանի խորհուրդին ստիպեց դիմել Եւրոպայի եւ ԱՄՆ-ի օգնութեան։
  • 16 Մայիս 1919-ին, ՀՀ նախարարներու խորհուրդը Երեւանի մէջ համալսարան հիմնելու վերաբերեալ որոշում ընդունեց։
  • 21-23 Յունիս 1919-ին, Հայաստանի մէջ կայացան առաջին եւ միակ խորհրդարանական ընտրութիւնները։ Ընտրուեցան խորհրդարանի 80 անդամներ՝ 3-ը՝ կին, որոնցմէ 72-ը ՀՅԴ անդամներ էին, 4-ը՝ էսեռներ, 1-ը՝ անկուսակցական, 2-ը՝ թուրք-թաթարներ եւ 1-ը՝ եզտի։
  • Յուլիս 1919-ին, Հայաստանի մէջ բռնկեցաւ թուրք-թաթարական ընդհանուր խռովութիւն, որուն համար Թուրքիան եւ Ազրպէյճանը ջանք չէին խնայեր։
  • 1919-ի աշնան, հայ-ազրպէյճանական ընդհարումներ տեղի ունեցած են Զանգեզուրի համար։ Միայն Անդրանիկի, ապա՝ Դրոյի ձեռնարկած յամառ ջանքերուն շնորհիւ յաջողեցան պահպանել Զանգեզուրը։

1920 թուական

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Անկախութեան օրուան միջոցառում՝ 28 Մայիս 1920
  • 19 Յունուար 1920-ին Անտանտի Գերագոյն խորհուրդը ճանչցաւ Հայաստանի անկախութիւնը։
  • 31 Յունուար 1920-ին Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Կիւմրի) առեւտրային դպրոցի շէնքին մէջ մեծ շուքով կատարուեցաւ Հայաստանի համալսարանի բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը։
  • Մարտ 1920-ին ստեղծուեցաւ երդուեալ ատենակալներու դատարանը։
  • Ապրիլ 1920-ին ստեղծուեցաւ ազգային դրամը։
  • Ապրիլ 1920-ին խորհրդային զօրքերը մտան Ազրպէյճան եւ այնտեղ հաստատեցին խորհրդային կարգեր։
  • 1 Մայիս 1920-ին Երեւանի եւ շարք մը այլ քաղաքներուն մէջ տեղի ունեցան հակակառավարական ցոյցեր։
  • 5 Մայիս 1920-ին խորհրդարանի արտակարգ նիստին մէջ հրաժարական տուաւ Ալեքսանտր Խատիսեանի կառավարութիւնը։ Ընտրուեցաւ նոր կառավարութիւն՝ Համօ Օհանջանեանի գլխաւորութեամբ։
  • Յուլիս 1920-ին ՀՀ կառավարութիւնը հաստատեց ՀՀ զինանշանը, որ հեղինակած էին Ալեքսանտր Թամանեանը եւ Յակոբ Կոջոյեանը։ Օրհներգ ընդունուեցաւ Միքայէլ Նալպանտեանի «Մեր Հայրենիք» երգը, որուն երաժշտութեան յօրինողն էր՝ Բարսեղ Կանաչեանը։
  • 10 Օգոստոս 1920-ին Փարիզի արուարձան Սեւրի մէջ Առաջին համաշխարհային պատերազմը յաղթած երկիրներու եւ սուլթանական Թուրքիոյ ներկայացուցիչներու միջեւ կնքուեցաւ հաշտութեան պայմանագիր։ Անոր միջոցով Հայաստանը Թուրքիոյ կողմէ կը ճանչցուէր իբրեւ ազատ եւ անկախ պետութիւն։
  • 1920-ին աշնան՝ հայկական բանակը ունէր 40.000 զինուոր։
Անկախութեան օրուան միջոցառում՝ 28 Մայիս 1920

1921 թուական

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի Հանրապետութեան Դրօշը եւ Զինանշանը

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի պետական դրօշը՝ կարմիր, կապոյտ, նարնջագոյն՝ եռագոյնը վաւերացուեցաւ Երեւանի եւ Թիֆլիսի Ազգային Խորհուրդներու խառն նիստին՝ Երեւանի մէջ, նախքան Հայաստանի Խորհուրդի առաջին հաւաքը։ Գոյներու ընտրութեան մէջ հաւանաբար դեր խաղացած է Կիլիկիոյ Ռուբինեան թագաւորութեան կարմիր, կապոյտ եւ դեղին եռագոյնը։ Սիմոն Վրացեան իր «Հայաստանի Հանրապետութիւն» աշխատութեան մէջ կը վկայէ, թէ դրօշին գոյները որոշելու մէջ կար խորհուրդ, կար նաեւ միայն գեղագիտական նկառատում։ Անոնք, որոնք հայկական գոյներուն մէջ խորհուրդ կը փնտռէին, «կարմիր»ը կը տեսնէին իբրեւ խորհրդանիշը հայ ժողովուրդի թափած արիւնին, «կապոյտ»ը՝ իբրեւ Հայաստանի կապոյտ երկինք, իսկ «նարնջագոյն»ը (կամ ծիրանագոյն) խտացումը աշխատանքի։ 1 Օգոստոս 1918-ին Հայաստանի Խորհուրդի պաշտօնական բացման օրը, եռագոյնը ծածանեցաւ խորհրդարանի շէնքին վրայ։

Հանրապետութեան զինանշանի կամ գերբի հաստատումը աւելի ուշ կատարուեցաւ։ Երկար ուսումնասիրութիւններէ ետք, ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանեանի կազմած եւ նկարիչ Յակոբ Կոջոյեանի գծած զինանշանը ներկայացուեցաւ խորհրդարան եւ վաւերացուեցաւ Յուլիս 1920-ին։ Զինանշանի կեդրոնը վահանաձեւ է եւ չորս բաժիններ ունի, որոնք կը ներկայացնեն հին Հայաստանի չորս անկախ շրջաններու՝ Արտաշիսեան, Արշակունեաց, Բագրատունեաց եւ Ռուբինեաց թագաւորութիւններու զինանշանները։ Ճիշդ կեդրոնը՝ Մասիսներն եւ անոնց վերեւ «ՀՀ» տառերը։ Զինանշանի վահանաձեւ կեդրոնը վեր բռնած են մէկ կողմէ արծիւ մը, միւս կողմէ առիւծ մը, որ Բագրատունեաց եւ Ռուբինեաններու դրօշէն առնուած են. իսկ վարը՝ սուր, գրիչ, հասկեր եւ շղթայ գծուած է։

70 տարիներու համայնավար իշխանութիւններու տիրապետութենէն ետք, Հայաստանի երկրորդ Անկախ Հանրապետութեան մէջ, որ ստեղծուեցաւ Սեպտեմբեր 1991-ին, ընդունուեցաւ առաջին Հանրապետութեան դրօշը եւ զինանշանը։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Պարբերական Մամուլը

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

28 Մայիս 1918-ին՝ երկարատեւ ընդմիջումէն յետոյ, Հայաստանի անկախութեան վերականգնումը հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ ունեցաւ ո՛չ միայն քաղաքական, այլեւ՝ պատմամշակութային խոշոր նշանակութիւն։ Աշխուժացաւ հասարակական-քաղաքական կեանքը, սկսաւ բուռն ծաղկիլ պարբերական մամուլը, լրագրական ու ստեղծագործական կեանքը։

ՀՀ կարճատեւ՝ ընդամէնը 2.5 տարուան գոյութեան ընթացքին, 60 անուն պարբերականներ տարբեր յաճախականութեամբ լոյս կը տեսնեն, ընդհանուր հաշուով։ Ատոնց ճնշող մեծամասնութիւնը կը հրատարակուէին մայրաքաղաք՝ Երեւանի մէջ։

Զգալի թուաքանակով թերթեր լոյս կ'ընծայուէին Ալեքսանդրապոլի, Կարսի, Էջմիածինի, Գորիսի մէջ եւայլն։ ՀՀ պարբերական մամուլը կարելի է բաժնել 3 տիպի՝ պաշտօնական, կուսակցական եւ անկախ (անկուսակցական)։ Պաշտօնական պարբերականներու ընդհանուր թիւը կը կազմէր՝ 14 թերթ, կուսակցականը՝ 38, իսկ անկախ մամուլինը՝ 8 թերթ։

ՀՀ Պաշտօնական Մամուլը

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ՀՀ պաշտօնական մամուլի նպատակը կառավարութեան եւ խորհրդարանի ընդունած օրէնքներու, օրէնսդրական ակտերու, որոշումներու ու հրամաններու հրապարակումն ու տարածումն էր։ ՀՀ գլխաւոր պաշտօնական օրկանը «Կառավարութեան Լրաբեր» եռօրեայ թերթն էր, որ սկսած է լոյս տեսնել 1 Սեպտեմբեր 1918-ին եւ տեւած է մինչեւ 20 Յուլիս 1920 թուականը։ Յաջորդ պաշտօնաթերթը՝ Յուլիս 1918-էն լոյս տեսնող «Հայոց Ազգային Խորհուրդի լրատու» եռօրեան էր, որուն տպագրութիւնը ընդհատուեցաւ 23 Յուլիսին։ Պաշտօնական մամուլի թիւին կը դասուէր ռազմական նախարարութեան «Ռազմիկ» 16 էջանոց շաբաթաթերթը։ Այն սկսած է լոյս տեսնել Օգոստոս 1920-էն մինչեւ թուրք-հայկական պատերազմը։ ՀՀ կիսպաշտօնական պարբերականներու թիւին կը դասուէր նաեւ՝ «Հայաստանի Կոոպերացիա» (Երեւան 1919-1920 թ.) ամսագիրը, որուն հիմնական ուղղուածութիւնը տնտեսական էր։ Կիսապաշտօնական պարբերականներու թիւին կարելի է դասել Կարսի մէջ լոյս տեսնող «Աշխատաւորի ձայն» բանուորագիւղացիական երկօրեայ թերթը, Լեռնային Ղարաբաղի մէջ լոյս տեսնող «Ղարաբաղի Սուրհանդակ» /«Շուշի» 1918 թ./ եւ «Արցախ»/Շուշի 1919 թ./ թերթերը։

Կուսակցական Մամուլ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ՀՀ կուսակցական մամուլի էութիւնը լաւ հասկնալու եւ ճիշդ բնութագրելու նպատակով, ատոնք բաժնուած են երեք ուղղութեան՝ «աջ», «ձախակեդրոն» եւ «ձախ»։ Այսպիսի բաժանման հիմքին մէջ դնելով այդ կուսակցութիւններու դասակարգային էութիւնը եւ հետապնդած նպատակները։ Այս տեսակէտէն աջակողմեան թեւին կը պատկանէին Հայ ժողովրդական եւ Հայ սահմանադրական ռամկավար կուսակցութիւնները։ Այս կուսակցութիւնները ՀՀ-ի մէջ լոյս կ'ընծայեն 5 անուն թերթ, 2-ը՝ ՀԺԿ եւ 3-ը՝ Հայ ռամկավարները։ 14 Օգոստոս 1918-էն, Երեւանի մէջ սկսաւ լոյս տեսնել ՀԺԿ-ի օրկան «Ժողովուրդ» լրագիրը։ Գաղափարախօսական տեսակէտէն «Ժողովուրդ»-ի էջերուն մէջ կ'արտայայտուէին ՀԺԿ ազգային եւ ազատական գաղափարները, անոր մօտեցումները՝ հանրապետութեան ներքին եւ արտաքին քաղաքականութեան, Հայկական հարցին վերաբերեալ եւայլն։ Թերթը Հայաստանի անկախութեան գաղափարի ջերմ պաշտպանն էր։ ՀՀ քաղաքական դաշտին մէջ, աջակողմեան թեւը ներկայացնող միւս ազդեցիկ պարբերականները Հայ սահմանադրական ռամկավար կուսակցութեան պաշտօնաթերթ «Վան-Տոսպան» էր եւ անոր իրերայաջորդ «Հայաստանի ձայն»ը։ Եթէ ՀԺԿ եւ անոր «Ժողովուրդ» պաշտօնաթերթը կը ներկայացնէր արեւելեան եւ ռուսահայ ազգային աջ-ազատական հատուածը, ապա ՀՍՌԿ-ն եւ անոր «Հայաստանի ձայն» պաշտօնաթերթը՝ արեւմտեան հատուածը ու մասնաւորապէս Կովկաս ապաստանած գաղթականութիւնը։ ՀՀ «ձախ» կեդրոնամէտ դիրք կը գրաւէր ՀՅ Դաշնակցութեան մամուլը։ Ընդհանուր առմամբ ՀՀ տարածքին մէջ լոյս կը տեսնեն կեդրոնական եւ տեղական նշանակութեան ՀՅԴ ընդամէնը 13 անուն պարբերականներ։ Ատոնցմէ առաւել կարեւորներն էին՝ «Զանգը» /Երեւան 1918-1919 թ./, «Հայաստանի աշխատաւորը» /Երեւան 1919 թ./, «Յառաջ»ը /Երեւան 1919-1920 թ./ եւ «Աշխատանքը»/Երեւան 1919 թ./։ Մնացածը եղած են գաւառային՝ տեղական նշանակութեան եւ ՀՅԴ աշակերտական միութեան օրկաններ։ ՀՀ ձախակողմեան մամուլը կը ներկայացնէին ընկերային-յեղափոխականները /էսէռներ/, ընկերային-դեմոկրատ՝ մենշեւիկները եւ պոլշեւիկները։ Էսէռները ունեցած են մամուլի 3 օրկան, մենշեւիկները եւս՝ 3, իսկ պոլշեւիկներու եւ անոնց համակիրներու պարբերականներու թիւը կը հասնէր 13-ի։ Սակայն այդ թերթերու կէսէն աւելին քաղաքական հետապնդումներու եւ այլ պատճառներով լոյս կը տեսնեն ընդամէնը մէկ կամ քանի մը համարով։ Հայաստանի անկախութեան հռչակումէն յետոյ՝ ձախակողմեան ուղղութեան համառուսաստանեան կուսակցութիւններու էսէռական, ընկերային-դեմոկրատ մենշեւիկեան եւ պոլշեւիկեան հայկական հատուածները իրենց գործունէութեան ծանրութեան կեդրոնը Թիֆլիսէն ու Պաքուէն տեղափոխեցին Հայաստան։

1919 Փետրուարին Երեւանի մէջ հիմնուեցաւ էսէռներու օրկանը «Ընկերային Յեղափոխական» եռօրեան։ Թերթը լոյս տեսած է Մայիս 1919-էն մինչեւ Ապրիլ 1920։ Պաշտօնաթերթի բնաբանն էր «Կռիւով կը խլես քու իրաւունքը»։ Ձախակողմեան յաջորդ կուսակցական մամուլը ՌՍԴԲԿ /մենշեւիկներու/ հայաստանեան կազմակերպութեան օրկան «Կայծ»/Երեւան 1918-1919 թ./ եռօրեան էր։ 1918-1919 թ. Ալեքսանդրապոլի մէջ լոյս կը տեսնէ մենշեւիկեան ուղղութեան «Անկախ ընկերվարականներու կուսակցութեան օրկան «Մարդկութիւն» եռօրեան։ 30 Յունուար 1919-ին, Շուշիի մէջ, լոյս տեսաւ տեղի ընկերային-տեմոկրատ մենշեւիկեան կազմակերպութեան օրկան «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթը, որ միայն կրցաւ լոյս ընծայել հինգ թիւ։ Ձախակողմեան մամուլի ամէնէն ընդդիմադիր թեւը կը ներկայացնէին պոլշեւիկեան պարբերականները, որոնց մէջ առաջնային տեղ կը գրաւէր «Խօսքը» /1918 Սեպտեմբեր 1919 թ.-էն Մարտ՝ ընդամէնը 22 թիւ/։ Յունուար 1920-ին Ալեքսանդրապոլի մէջ պոլշեւիկները հիմնեցին «Ալիք» շաբաթաթերթը, սակայն մէկ թիւ լոյս ընծայելէն յետոյ ան փակուեցաւ. այս ճակատագրին արժանացան «Բանուորը» /Ալեքսանդրապոլ/, «Լոռուա Գիւղացիի Ձայն»/ Հաղպատ 1920/ երկշաբաթաթերթերը։ Սակայն պոլշեւիկեան պարբերականներէն էր «Սպարտակ» միութեան օրկան համանուն «Սպարտակ» թերթը։ Լոյս տեսած է «Սպարտակի» ընդամէնը մէկ թիւ՝ 1 Մայիս 1919-ին։ Ձախակողմեան ուղղուածութիւն ունէր «Գիւղացիական Միութիւն»/Ալեքսանդրապոլ 1919/ եւ «Գիւղացիի Ձայն»/ Երեւան 1920/ շաբաթաթերթերը։ Պոլշեւիկեան յայտնի թերթերէն էր «Կոմունիստը», որ կառավարութեան կողմէ համարուեցաւ հակակառավարական եւ փակուեցաւ։ Այսպիսով, չնայած ընկերային ոչ լայն յենարանի՝ ՀՀ քաղաքային դաշտին մէջ իր արժանի տեղը կը գրաւէր ձախակողմեան մամուլը ընդհանրապէս եւ պոլշեւիկեանը՝ մասնաւորապէս։

Անկախ (անկուսակցական) Մամուլ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ի տարբերութիւն կուսակցական մամուլի՝ ՀՀ-ի մէջ շատ թոյլ արտայայտուած էր անկուսակցական եւ գիտական մամուլը։ Եթէ, այնուամենայնիւ, որոշ պարբերականները կը հիմնուէին իբրեւ անկախ, ապա՝ կարճ ժամանակամիջոցին, չունենալով բաւարար տնտեսական միջոցներ, կա՛մ կը փակուէին, կա՛մ ալ հասկնալի պատճառներով կ'իյնային իշխանութիւններու կամ որեւէ կուսակցութեան ու հովանաւոր խումբի ազդեցութեան տակ եւ կը դառնար արտաքուստ անկախ, սակայն բովանդակութեամբ՝ անոնցմէ յոյժ կախեալ։ Ատոնց թիւին կը դասուէին «Ալեքսանդրապոլի Լրաբեր», 1919 օրաթերթ, «Իտէալ», 1919-ին, Երեւանի ամերիկեան որբանոցներու աշակերտական միութեան երկշաբաթաթերթ, «Նոր Ուղի», Երեւան, 1920-ին, ռուսալեզու՝ «Знамя школы»/Դպրոցի դրօշակ/, Երեւան, 1919-ին, Երեւանի գիմնազիաներու կոլեկտիւներու շաբաթաթերթ եւ այլ պարբերականները։ ՀՀ-ի մէջ, շատ կարճատեւ ընթացքով լոյս տեսան գերատեսչական եւ գիտաուսումնական բնոյթի քանի մը ամսագրեր։ 1920-ին, մէկ թիւով թողարկուեցաւ «Գիւղատնտեսական Հանդէս» ամսագիրը, Երեւանի մէջ լոյս տեսաւ «Առողջապահիկ» բժշկական հանդէսը, Էջմիածինի մէջ լոյս տեսաւ «Արարատ», «Էջմիածին» հոգեւոր եւ գիտական ամսագրերը եւայլն։ Այսպիսով, Հայաստանի անկախութեան հռչակումը հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ նշանակալի իրադարձութիւն եղաւ ո՛չ միայն քաղաքական, այլեւ՝ հոգեւոր-մշակութային տեսակէտէն։ Իր գոյութեան կարճատեւ- 2.5 տարի- ժամանակահատուածին մէջ ՀՀ-ը դարձաւ հայահաւաքման կեդրոն։ Աստիճանաբար հայ մամուլի աւանդական կեդրոնները՝ Թիֆլիսը, Կ.Պոլիսը, Վենետիկը, Մոսկուան, Պաքուն եւայլն իրենց դիրքերը զիջեցան Երեւանին։ Վերջինս դարձաւ հայ հասարակական-քաղաքական ու հոգեւոր կեանքի կեդրոն։ Ինչպէս մայրաքաղաքի, այնպէս ալ գաւառային կեդրոններու թերթերն ու ամսագիրերը հանդիսացած են տուեալ ժամանակաշրջանի բարդ իրականութեան եւ բազմաշերտ հասարակական-քաղաքական կեանքի ճշմարիտ հայելին։

Հանրապետութեան Յաջողութիւնները

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի Ա. հանրապետութիւնը կարճ տարիներու ընթացքին եւ բոլոր դժուարութիւններով հանդերձ կրցաւ յաջողութիւններ արձանագրել։

  • Կարգ ու Կանոն - Գիւղացիներուն վրայ յաւելեալ տուրք դնելով, կառավարութիւնը կրցաւ եկամուտ մը ապահովել գաղթականները կերակրելու համար (այս քայլը հարկաւ մեծ դժգոհութիւն առաջացուց գիւղացիներուն մէջ)։ Կաշառակեր պաշտօնեաները աստիճանաբար դուրս դրուեցան կառավարական հաստատութիւններէն։ Ընտրութիւններուն նաեւ մասնակցեցան կիներ (հակառակ ուրիշ երկիրներու, որոնք իրաւունք չտուին կանանց) եւ նոյնիսկ կիներ ընտրուեցան խորհրդարանի անդամներ եւ դեսպաններու պաշտօն տրուեցաւ (ինչպէս Տիանա Աբգար)։
  • Պաշտօնական Լեզու - Մինչ այդ գործածուող պաշտօնական լեզուն՝ ռուսերէնը հայերէնով փոխարինուեցաւ։ Կառավարութիւնը կրցաւ ազգային ուժեղ կառոյցներու հիմը դնել երկրին մէջ։
  • Կրթական եւ Մշակութային Հարցեր - Կրթական նախարարութեան առաջին գործը եղաւ բանալ դպրոցները եւ հանրային կրթութեան համակարգ տնօրինել։ Դպրոցը բաժնուեցաւ եկեղեցիէն եւ դրուեցաւ կառավարութեան առանձին հսկողութեան տակ։ Կրթական նախարար Միքայէլ Աթաբէկեանը (Ժողովրդական) յաջողեցաւ կազմել դասերու պետական ծրագիր, միատեսակ՝ բոլոր դպրոցներուն համար։ Անցուց պարտադիր տարրական (նախակրթարան) կրթութեան օրէնքը։ Աշխատանք տարաւ համալսարան հիմնադրելու։ Ծրագրեց հիմնել թատրոն, հանրային գրադարան եւ թանգարան։ Աթաբէկեան չկրցաւ դիմանալ Երեւանի սոսկալի աննպաստ պայմաններուն եւ պաշտօնէն հրաժարեցաւ։ Նիկոլ Աղբալեան դարձաւ նոր կրթական նախարարը։ 31 Յունուար 1920-ին Ալեքսանդրապոլի մէջ բացուեցաւ համալսարան եւ հիմնուեցան միութիւններ, ակումբներ, հրատարակչական ընկերութիւններ եւ թերթեր։
  • Ճամբաներ եւ Հաղորդակցութեան Միջոցներ - Անկախութեան առաջին օրէն, կառավարութիւնը իր աղքատիկ պիւտճէն տրամադրեց նորոգելու պատերազմին հետեւանքով քանդուած ճամբաները եւ նորերը շինելու։ Թուրքերուն նահանջէն ետք, հետագրական գիծերն ալ սկսան կանոնաւոր գործել։ Ան նաեւ Հայաստանի ծովային ուժի առաջին նաւը՝ «Աշոտ Երկաթ» անունով, Սեւան իջեցուց։ 1919-ի վերջերուն արդէն, Հայաստան ունէր աւելի կանոնաւոր երկաթուղագիծ եւ ճամբաներու համեստ ցանց մը։
  • Սահմաններու Ընդլայնում - Զինուորական գործողութիւններու եւ դիւանագիտական համաձայնութիւններու միջոցաւ կարելի դարձաւ Հայաստանի սահմանները ընդլայնել։ Հայաստանին կցուեցաւ Կարսը, Շարուրն ու Նախիջեւանը եւ Սուրմալուն։ Մինչեւ 1919-ի վերջաւորութիւնը, Հայաստան-Թուրքիա սահմանները գրեթէ հասած էին 1914-ի ռուս-թրքական սահմաններուն։ Հայկական մնացեալ հողերու կցումը Հայաստանին՝ կախեալ կը մնար Փարիզի մէջ ընթացող խաղաղութեան խորհրդաժողովէն։
  • Վարչական Բաժանումներ - Մէկ տարուան ընթացքին Պաթումի համաձայնագրով Հայաստանին տրուած 10,000 քառ. քիլոմեթր (շուրջ 4,400 քառ. մղոն) տարածութիւնը 27,000 քառ. քիլոմեթր (շուրջ 10,500 քառ. մղոն) դարձած էր։ Երկիրը քիչ մը տարածուած էր արդէն եւ կարիք ունէր վարչական կառոյց մը ստեղծելու համար, երկիրը բաժնուեցաւ 10 շրջաններու՝ Երեւան, Էջմիածին, Սուրմալու, Դարալագեազ, Զանգեզուր, Նոր-Բայազէտ, Դիլիջան, Ղարաքիլիսա, Ալեքսանդրապոլ, եւ Կարս։

ՀՀ Կառավարութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վարչապետներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անդամներ (նախարարներ)

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

24 Յուլիս 1918-ին Հայոց ազգային խորհուրդը հրապարակեց կառավարութեան կազմը՝

Վարչապետ՝ Յովհաննէս Քաջազնունի (1868-1937)

Ներքին գործերու նախարար՝ Արամ Մանուկեան (1879-1919

Արտաքին գործերու նախարար՝ Ալեքսանդր Խատիսեան (1874-1945)

Ֆինանսներու նախարար՝ Խաչատուր Կարճիկեան (1882-1918)

Պաշտպանութեան նախարար՝ ժեներալ Յովհաննէս Հախվերդեան (1873-1937)

Արդարադատութեան նախարար՝ Գրիգոր Տէր-Պետրոսեան։

ՀՀ Խորհրդարան

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նախագահներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փոխ նախագահներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւագ եւ կրտսեր քարտուղարներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պատգամաւորներ (անդամներ)

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին գումարման խորհրդարանին մէջ ՀՅԴ-ն կը ներկայացնէր 18, ՀԺԿ-ն, ՍՀԿ-ն, ՍԴԿ-ն՝ 6-ական պատգամաւոր, ինչպէս նաեւ կային 6 իսլամադաւան, 2 անկուսակցական, մէկ ռուս եւ մէկ եզտի պատգամաւորներ, ընդամէնը՝ 46 հոգի։

Երկրորդ գումարման խորհրդարանին մէջ ՀՅԴ-ն կը ներկայացնէր 73, ՍՀԿ-ն՝ 4 պատգամաւոր, ինչպէս նաեւ՝ կային 2 իսլամադաւան եւ մէկ ԱԱԳՄ (Արագածոտնի անկուսակցական գիւղական միութիւն) պատգամաւորներ, ընդամէնը՝ 80 հոգի։

Ահա տեքստի արեւմտահայերէն տարբերակը՝ համապատասխանեցուած դասական ուղղագրութեան եւ լեզուական կանոններուն.

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Բանակը[3]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի Հանրապետութեան Բանակը թրքահայկական առաջին եւ երկրորդ պատերազմներու միջեւ (1918–1920)

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական կորպուսի կամ Հայոց ազգային կորպուսի հիման վրայ (որ սկզբնապէս կը գործէր Ռուսական կայսերական, իսկ յետոյ՝ Ռուսաստանի Դեմոկրատական բանակի կազմին մէջ), 1918 թուականի Մայիսի վերջին եւ Յունիսի սկզբին, Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ ստեղծուեցան սեփական ազգային զինեալ ուժերը կամ Հայաստանի Հանրապետութեան բանակը։

Հայոց Բանակի հիմնադրումը

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան բանակը 1918-ին կազմաւորուեցաւ Հայկական Ազգային Կորպուսի հիման վրայ։ Այս կորպուսը պաշտօնապէս ստեղծուած էր 1917 թուականի Դեկտեմբերին, սակայն սկսած էր ձեւաւորուիլ դեռեւս 1917-ի Ապրիլէն՝ Ռուսաստանի Ժամանակաւոր կառավարութեան «Բանակի ազգայնացման հիմնական դրոյթները» օրէնքի հրապարակումէն ետք։

1917 թուականի Ապրիլ 9-ին, հայ ռազմական գործիչ, ռուսական բանակի զօրավար-մայոր Թովմաս Նազարբէկեանը ուղարկուեցաւ Ռուսաստանի Կովկասեան ռազմաճակատի շտաբ՝ բանակի զօրամասերը ազգայնացնելու նպատակով։ 1917 թուականի Հոկտեմբերին, Հայոց Ազգային Խորհուրդը դիմեց Կովկասեան բանակի գլխաւոր հրամանատարին՝ հայկական ազգային գունդերու թիւը 8-ի հասցնելու խնդրանքով։

1917 թուականի Դեկտեմբեր 13-ին ստեղծուեցաւ Հայոց Ազգային Կորպուսը, որուն հրամանատար նշանակուեցաւ զօրավար Թովմաս Նազարբէկեանը, շտաբի պետ՝ զօրավար Վիշինսքին, իսկ յատուկ քոմիսար՝ Դրաստամատ Կանայեանը (Դրօ)։ Կորպուսին կը սատարէր նաեւ Հայկական զինուորական միութիւնը՝ Արսէն Շահմազեանի գլխաւորութեամբ։ Հայոց ազգային կորպուսի կազմին մէջ մտաւ նաեւ արեւմտահայերու զօրաբաժինը (դիվիզիա)՝ զօրավար-մայոր Անդրանիկ Օզանեանի հրամանատարութեամբ։

Հայոց Ազգային Կորպուսի կազմը

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կորպուսը ունէր հետեւեալ զօրամիաւորումներն ու զօրամասերը.

  • 2 դիվիզիա (զօրաբաժին)՝ 1-ին եւ 2-րդ (իւրաքանչիւրը՝ 4-ական գունդ)։
  • Մէկ հեծելազօրային բրիգադ (2 գունդ, իւրաքանչիւրը՝ 400-ական մարտիկ)։
  • Արեւմտահայկական դիվիզիա, որուն կազմին մէջ էին՝
    • Ա. բրիգադ (Էրզրումի եւ Երզնկայի գունդեր)։
    • Բ. բրիգադ (Խնուսի, Ղարաքիլիսայի, Վանի եւ Զէյթունի գունդեր)։
  • Տեղական բանակային զորամասեր՝ Լոռիի, Շուշիի, Ախալքալաքի, Ղազախի զօրագունդերը, ինչպէս նաեւ Նուխիի, Ախալցխայի, Իգտիրի եւ Խանասորի ջոկատները։

1918 թուականի Մարտ 31-ի տուեալներով, կորպուսը ունէր 19,590 մարտիկ, որոնցմէ 818-ը՝ սպայ։

Վերակազմաւորումը Հայաստանի Հանրապետութեան Բանակի

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1918 թուականի Յուլիս 26-ին, զօրավար Նազարբէկեանի (որ նշանակուած էր Հայաստանի զինեալ ուժերու հրամանատար կամ Սպարապետ) հրամանով, Հայոց ազգային կորպուսը վերակազմաւորուեցաւ Ազգային դիվիզիայի, որուն հիման վրայ ալ յետագային ընդլայնեցաւ Հայոց Բանակը։

Զօրավար Նազարբէկեանը կարեւորագոյն դէմքերէն էր բանակի ստեղծման գործին մէջ։ 1918-ի Մայիսեան հերոսամարտերը (Ղարաքիլիսա, Բաշ Ապարան, Սարդարապատ), որոնց արդիւնքով Օսմանեան Թուրքիան ստիպուած եղաւ ճանչնալ հայ ժողովուրդի գոյութեան իրաւունքը, տեղի ունեցան Նազարբէկեանի ընդհանուր հրամանատարութեամբ։

Բանակի լուծարումը եւ վերածումը Կարմիր Բանակի

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1920 թուականի աշնան, Հայաստանի դէմ շղթայազերծուած ռուս-թուրքական համատեղ յարձակողականութեան հետեւանքով Հայաստանի Հանրապետութիւնը կործանեցաւ։ Անոր տարածքները բաժնուեցան յարձակող կողմերուն միջեւ, իսկ Հայկական ազգային բանակը վերածուեցաւ խորհրդային լուծի տակ գտնուող «Հայկական Կարմիր բանակի»։

Հայաստանի Հանրապետութեան Բանակը Թրքահայկական երկրորդ պատերազմի ժամանակ (1920)

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1920 թուականի աշնան, գործակցելով բոլշեւիկեան Ռուսաստանի հետ եւ օգտուելով անոր համակողմանի աջակցութենէն, քեմալական թուրքերը պատերազմական գործողութիւններ սկսան Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ։ Նկատի առնելով բոլշեւիկեան Ռուսաստանի զօրակցութիւնը, ինչպէս նաեւ պատերազմէն առաջ եւ անոր ընթացքին Հայաստանի ներսը Ռուսաստանի «հինգերորդ սիւնի» (ներքին դաւաճանական տարրերու) գործողութիւնները եւ ռուսական ու ատրպէյճանական բանակներու յարձակումները, Թրքահայկական երկրորդ պատերազմը վերածուեցաւ Ռուս-թուրքական համատեղ յարձակողականութեան (ագրեսիա) ընդդէմ Հայաստանի։

ՀՀ զօրքերը եւ Զանգեզուրի ու Արցախի դիմադրական ուժերը

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1920 թուականի Յուլիս-Օգոստոսին, Հայաստանի Հանրապետութիւնը սահմանին վրայ ունէր 30-36 հազար զինուոր, 56 թնդանօթ եւ 184 գնդացիր։ Ասոնցմէ զատ, քանի մը հազար մարտիկներ կային Գարեգին Նժդեհի Զանգեզուրեան «գայլավաշտերուն» մէջ, ինչպէս նաեւ պարտիզանական ուժեր՝ ռուս-ազերիական բռնագրաւման տակ գտնուող Արցախի մէջ։ Կարմիր Բանակի հետախուզական բաժնի տուեալներով՝ Հայաստանի բանակը ունէր հետեւեալ ուժերը.

  • 17,445 սուին (հետեւակային զինուոր)
  • 2,075 թուր (հեծեալ զինուոր)
  • 260 գնդացիր
  • 79 թեթեւ թնդանօթ
  • 3 զրահակառք (զրահագնացք)
  • 3 զրահամեքենայ
  • 3 տանկ

Յետագային՝ Օգոստոս-Սեպտեմբեր ամիսներուն, բանակի թիւը որոշ չափով աւելցաւ։ Ռուս-թուրքական համատեղ յարձակման սկիզբը հայկական բանակը ունէր շուրջ 40,000 զինուոր եւ սպայ, որոնցմէ միայն 25,000-ը կանոնաւոր ուժեր էին։ Մնացեալը կը կազմէին մատակարարման (ինտենդանտական), առողջապահական եւ այլ օժանդակ ծառայութիւնները, որոնք ընդհանուր թիւին մօտ 30 տոկոսն էին։ Կային նաեւ որոշ թիւով կամաւորական խումբեր։

Թրքական, Ռուսական եւ այլ աջակից ուժեր

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Թրքական զօրքեր. Թրքական բանակը քանակով կը գերազանցէր հայկականին։ 1920-ի Յուլիս-Օգոստոսին թուրքերը Հայաստանի դէմ կեդրոնացուցած էին աւելի քան 50,000-նոց բանակ եւ 306 թնդանօթ։
  • Ռուսական զօրքեր. Ռուսական Կարմիր բանակի ուժերը, որոնք կը գտնուէին Հայաստանի սահմանակից շրջաններուն մէջ (Խորհրդային Ատրպէյճանի տարածքին) եւ Հայաստանէն ապօրինաբար բռնագրաւուած Նախիջեւանի, Արցախի ու Սիւնիք-Զանգեզուրի մէջ, նոյնպէս կը գերազանցէին հայկական ուժերը։ Ռուսերը կեդրոնացուցած էին մինչեւ 50,000-նոց բանակ, մօտաւորապէս 300 թնդանօթ եւ 400 գնդացիր։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Ռազմական նախարարները

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի Հանրապետութեան պաշտպանութեան կազմակերպումն ու ղեկավարումը կը կատարուէին Ռազմական նախարարութեան եւ Գլխաւոր շտաբին կողմէ։ Նախարարութեան գլուխ կանգնած էր Ռազմական կամ Զինուորական նախարարը։ Հանրապետութեան գոյութեան ընթացքին պաշտօնավարած են չորս ռազմական նախարարներ.

  1. Յովհաննէս Հախվերդեան
  2. Քրիստափոր Արարատեան
  3. Ռուբէն Տէր-Մինասեան
  4. Դրաստամատ Կանայեան (Դրօ)

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Ռազմական (Զինուորական) Նախարարները

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Անուն Պաշտօնավարութեան Սկիզբ Պաշտօնավարութեան Աւարտ
Յովհաննէս Հախվերդեան 6 Յունիս, 1918 27 Մարտ, 1919
Քրիստափոր Արարատեան 27 Մարտ, 1919 3 Ապրիլ, 1920
Ռուբէն Տէր-Մինասեան 5 Մայիս, 1920 23 Նոյեմբեր, 1920
Դրաստամատ Կանայեան (Դրօ) 25 Նոյեմբեր, 1920 2 Դեկտեմբեր, 1920

Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութեան ժամանակային սահմաններու հարցը[4]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութեան ժամանակային սահմաններուն առնչուող կայ առնուազն մէկ ուղղակի եւ երեք անուղղակի հարց, կամ այլ մօտեցումով՝ մէկ հիմնական հարց եւ անկէ բխող երեք ենթահարցեր, որոնք պատմագիտական եւ քաղաքական կարեւոր նշանակութիւն ունին։ Ասոնք կը պահանջեն լրջօրէն վերանայիլ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի նորագոյն պատմութիւնը՝ զայն դուրս բերելով նախկին խորհրդային պատմագիտական եւ փաստացիօրէն դեռ շարունակուող քաղաքական ազդեցութենէն։ Նոյնքան կարեւոր է ձերբազատիլ վերջին տասնամեակներուն անոր շարունակութիւնը հանդիսացող ռուսական մեծապետական-կայսերապաշտական պատմագրութեան, ինչպէս նաեւ ռուսական գաղութատիրութեան ազդեցութեան գործակալները հանդիսացող ներհայաստանեան եւ ներհայկական որոշ ուժերու բացասական ազդեցութենէն։

Խորհրդային, իսկ այժմ նաեւ ռուսական պատմագրութիւնն ու գործնական թէ տեսական քաղաքականութիւնը կը ձգտէին եւ տակաւին կը ձգտին նուազեցնել Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան դերն ու կարեւորութիւնը թէ՛ հայ ժողովուրդին համար, թէ՛ տարածաշրջանային զարգացումներուն մէջ։ Այս նպատակին ուղղուած էր նաեւ Առաջին Հանրապետութեան գոյութեան թէ՛ ժամանակային եւ թէ՛ տարածքային սահմաններու հնարաւոր «կրճատումը» խորհրդային, իսկ յետագային՝ անոր լիակատար ժառանգորդ ներկայիս ռուսական պատմագիտութեան մէջ։

Մինչդեռ, հայկական ազգային շահերու տեսանկիւնէն, անհրաժեշտ է Առաջին Հանրապետութեան պատմութեան իրական արտացոլումը։ Բացի այդ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան պատմութեան առարկայական ներկայացումը հնարաւորութիւն պիտի տայ օգտուելու Հայաստանի այն ժամանակուան դաշնակից ուժերուն եւ ներկայիս հզօր Արեւմտեան երկիրներուն կողմէ սահմանուած իրաւաքաղաքական կարեւոր վճիռներէն։ Այդ որոշումները, յատկապէս միջազգային իրաւական առումով, իսկ որոշ պարագաներու նաեւ փաստացիօրէն, Հայաստանին յատկացուցած են Արցախը, Նախիջեւանը, Գարդմանքը, Ջաւախքը եւ Արեւմտեան Հայաստանը՝ ներառեալ Կիլիկիան (Սիսուանը):

Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութեան ժամանակային սահմաններու հարցը

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մինչեւ այժմ տիրապետող պատմագիտական եւ քաղաքական տեսակէտներուն համաձայն՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան գոյութեան ժամանակային սահմանները կը համարուին 1918 թուականի Մայիս 28-ը՝ իբրեւ սկիզբ, եւ 1920 թուականի Դեկտեմբեր 2-ը՝ իբրեւ աւարտ (իսկ խորհրդային «ուղղափառ» պատմագրութեան տեսանկիւնէն՝ 1920 թուականի Նոյեմբեր 29-ը)։

Սակայն, պատմագիտական եւ քաղաքական առումով սխալ կը համարուի նման մօտեցում մը։ Առաջարկուած է Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան գոյութեան աւարտը հասցնել կա՛մ մինչեւ 1921 թուականի Ապրիլ 2-ը՝ այն օրը, երբ ռուսական Կարմիր բանակը արեան մէջ խղդեց հայ ժողովուրդի Փետրուարեան զինեալ ապստամբութիւնը եւ վերստին գրաւեց մայրաքաղաք Երեւանն ու հանրապետութեան տարածքին հիմնական մասը։

Կամ ալ, որ աւելի ճիշդ պիտի ըլլար, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան գոյութեան փաստացի աւարտը համարել 1921 թուականի Յուլիս 15-ը, երբ դադրեցաւ Գարեգին Նժդեհի ղեկավարած Լեռնահայաստանի զինեալ ուժերու վերջին դիմադրութիւնը, եւ ռուսական Կարմիր բանակը գրաւեց Սիւնիքի հարաւային վերջին մարտական դիրքերը։ Այս տարբերակը (1918 Մայիս 28 - 1921 Յուլիս 15) պատմագիտական տեսանկիւնէն աւելի ճշմարտացի է, քանի որ հայկական պետականութիւնը եւ անոր մարտնչող զինեալ ուժերը Հայաստանի տարածքին վրայ փաստացի գոյութիւն ունեցած են մինչեւ 1921-ի Յուլիսի կէսերը։

Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ ռուս-թուրքական համատեղ յարձակողականութիւնը (Ագրեսիա)

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պատմագիտութեան մէջ տակաւին կը տիրէ այն տեսակէտը, թէ իբր Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը կործանեցաւ միայն թրքական ռազմական յարձակման հետեւանքով։ Նկատի առնելով այս տեսակէտին թերի ըլլալը, ինչպէս նաեւ քաղաքականօրէն կեղծ ու վտանգաւոր միտումը, առաջարկուած է աւելի ճշգրիտ ձեւակերպում մը. Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը կործանեցաւ ռուս-թուրքական ՀԱՄԱՏԵՂ ռազմական յարձակողականութեան (ագրեսիա) հետեւանքով։

Պատմական փաստերը կը հաստատեն, որ Ռուսաստանը Թուրքիոյ հետ համատեղ ռազմական գործողութիւններ իրականացուցած է Հայաստանի դէմ։ Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի Պատմութեան հիմնարկի հրատարակած հետազօտութեան մէջ կը նշուի հետեւեալ անժխտելի փաստը.

«Փաստօրէն, թրքական ուժերը զգալի առաւելութիւն ունէին հայկական ուժերուն նկատմամբ, եւ բացի այդ, Հայաստանը շրջափակուած էր չորս ռազմաճակատով՝ Կարս-Ալեքսանդրապոլի, Սուրմալուի, Նախիջեւանի եւ Դիլիջան-Ղազախի։ Ահա թէ ինչու թրքական յարձակման գլխաւոր ուղղութիւններուն մէջ (Կարս, Սուրմալու) հայերուն չյաջողեցաւ ուժերու գերազանցութիւն ստեղծել»։

Այսինքն՝ Հայաստանը շրջափակուած էր չորս ռազմաճակատով։ Ասոնցմէ երկուքը թրքական էին (Կարս եւ Սուրմալու), իսկ միւս երկուքը՝ Նախիջեւանի եւ Ղազախի ուղղութիւնները, ուր հայկական բանակին դէմ կանգնած էին ոչ թէ քեմալականները, այլ Ռուսաստանի բոլշեւիկեան զօրքերը եւ անոնց ենթակայ ատրպէյճանա-թրքական ուժերը։

Տրամաբանական է, որ եթէ չըլլար ռուսական ռազմական յարձակումը Նախիջեւանէն ու Ղազախէն (Ռուսաստանի 11-րդ բանակի միջոցով), ապա հայկական բանակը հաւանաբար պիտի կարողանար ուժերու գերազանցութիւն ստեղծել թուրքերուն դէմ Կարսի եւ Սուրմալուի ճակատներուն վրայ։

Յատկանշական է նաեւ, որ ռուսական ռազմական յարձակումը ժամանակային առումով աւելի կանուխ սկսած էր, քան թրքականը։ Աւելին, թրքական յարձակումը անհնար պիտի ըլլար առանց Ռուսաստանի կողմէ Թուրքիոյ ցուցաբերուած ռազմական, քաղաքական, դիւանագիտական եւ տնտեսական հսկայական աջակցութեան։

Բացի այս չորս ռազմաճակատներէն, Հայաստանի դէմ կը գործէր նաեւ «հինգերորդ սիւնը» կամ ներքին ճակատը.

  1. Թուրքիոյ պարագային՝ Հայաստանի մէջ բնակող թուրքերն ու մուսուլմանները, որոնք դիւերսիոն գործողութիւններ կը վարէին։
  2. Ռուսաստանի պարագային՝ հայ բոլշեւիկները, որոնք դեռ 1920-ի Մայիսին զինեալ ապստամբութիւն բարձրացուցած էին հանրապետութեան դէմ եւ կը շարունակէին իրենց քայքայիչ գործունէութիւնը։

Լեռնահայաստանը՝ իբրեւ Հայաստանի Հանրապետութեան անբաժանելի մաս

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լեռնահայաստանը իրականութեան մէջ մաս կազմած է Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան, հետեւաբար՝ զայն վերջինէն տարածքային կամ քաղաքական առումով անջատելը կարելի է համարել հայկական ազգային պատմագրութեան մեծ սխալը։ Այդ սխալը, ըստ իս, թելադրուած է նախկին խորհրդային, իսկ այժմ՝ ռուսական պատմագիտական դպրոցին կողմէ։ Խորքային առումով՝ ասիկա պայմանաւորուած էր ԽՍՀՄ-ի կեդրոնական իշխանութիւններու, իսկ այսօր՝ ռուսական կայսերապաշտական ուղղուածութիւն ունեցող իշխանութիւններու բացայայտ ու թաքուն վարած քաղաքականութեամբ։ Դժբախտաբար, այս ամէնը կ՚իրականանայ Հայաստանի եւ հայութեան ներսը գործող խորհրդային ու ռուսական ազդեցութեան գործակալներու հակաազգային ու հակահայկական գործունէութեան հետեւանքով։

Հայաստանի Հանրապետութեան անուանումներու հարցը[5]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վերը նշուած բոլոր հարցերը սերտօրէն կապուած են իրարու։ Բայց անոնց հետ շաղկապուած է նաեւ այլ խնդիր մը՝ Հայաստանի «Առաջին Հանրապետութիւն» անուանման հարցը։ Պէտք է վերջնականապէս յստակեցնել, որ Հայաստանի Հանրապետութիւնը (Առաջինը) նաեւ ներկայիս պահպանուած Միակ Հանրապետութիւնն է, զոր հայ ժողովուրդը կերտեց 20-րդ դարու առաջին քսանամեակին՝ զայն վեր խոյացնելով պատերազմի բոցերուն մէջէն։

Հայաստանի Հանրապետութիւնը գոյութիւն ունեցած է 1918-1921 թուականներուն։ Անկէ ետք գոյութիւն ունեցած այսպէս կոչուած «Խորհրդային Հայաստանը» (այսինքն՝ Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետութիւնը՝ 1921-1922 թթ., եւ Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւնը՝ 1922-1936 թթ.՝ իբրեւ Անդրդաշնութեան մաս, իսկ 1936-1991 թթ.՝ իբրեւ ԽՍՀՄ «միութենական հանրապետութիւն») «Երկրորդ Հանրապետութիւն» անուանելը թէ՛ պատմագիտական, թէ՛ քաղաքական տեսակէտէն մեծ սխալ է։

Ուստի, նոյնքան սխալ է ներկայիս գոյութիւն ունեցող Հայաստանի Հանրապետութիւն անունը կրող քաղաքական կազմաւորումը (1991-ի Սեպտեմբեր 21-էն մինչեւ օրս) «Երրորդ Հանրապետութիւն» կոչելը, քանի որ այդպիսով կ՚օրինականացուի «Երկրորդ հանրապետութիւն» կոչուած կեղծ քաղաքական կազմաւորումը՝ Խորհրդային Հայաստանը։ Պարզ ըսած՝ ռուսական բռնագրաւման (օկուպացիա) հետեւանքով կործանուած հայկական պետականութեան փոխարէն մեզի կը մատուցուի կեղծ «հանրապետութիւն» մը, որ իրականութեան մէջ ռուսական գաղութատիրութեան ենթակայ վարչատարածքային միաւոր մըն էր։

Այսպիսով, յստակեցնելով իսկական եւ կեղծ հանրապետութիւններու հարցը՝ մենք կը խուսափինք պատմագիտական սխալ մեկնաբանութենէ եւ քաղաքական լուրջ վրիպումէ։ Ամփոփելով՝ պէտք է ըսել, որ այսօրուան Հայաստանի Հանրապետութիւնը կա՛մ պէտք է ինքզինք հռչակէ Առաջին Հանրապետութեան իրաւայաջորդը (իսկ անոր համար անհրաժեշտ է ազատագրուիլ ռուսական տիրապետութենէն), կա՛մ ալ պիտի ընդունի, որ ինքը կիսագաղութ է եւ ոչ թէ անկախ պետական կազմաւորում։ Այս իրողութիւնը պիտի յստակեցնէ թէ՛ հայաստանաբնակ հայութեան, թէ՛ Սփիւռքահայութեան քաղաքական խնդիրները։

Գրականութիւն[6]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Աբրահամեան Հրանտ, «Արցախահայութեան ազատագրական պայքարը 1917–1923 թթ.», 1996։
  • Աբրահամեան Հրանտ, «Մարտնչող Արցախը», գիրք Ա. (1917–1923 թթ.), 2003, 336 էջ։
  • Ազատ, անկախ եւ միացեալ Հայաստանի վերջին օրերը (անյայտ գրողի օրագիրը), կազմեց՝ Ս. Յարութիւնեան, 1993, 135 էջ։
  • Ազատեան Հենրիկ, «Բախտորոշ պայմանագիրեր», 2002, 172 էջ։
  • Ահարոնեան Աւետիս, «Սարդարապատէն մինչեւ Սեւր եւ Լոզան», Պոսթըն, 1943, 213 էջ (Բ. հրատ.՝ Գլէնտէյլ, 1993, Գ. հրատ.՝ Երեւան, 2001)։
  • Աղայեան Ծատուր, «Հոկտեմբերը եւ հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը», 1982, 416 էջ։
  • Աւագեան Ռոպերթ, «Յանցաւորութիւնը Հայաստանի առաջին հանրապետութեան մէջ (1918–1920 թթ.)», 1995։
  • Աւետիսեան Հրանտ, «Հայկական հարցը 1918 թուականին», 1997, 436 էջ։
  • Աւետիսեան Հրանտ, «Հայոց ազգային միասնութեան յաղթանակը (1918 թ. Մայիս)», 1998, 302 էջ։
  • Արզումանեան Մակիչ, «Արհաւիրքէն վերածնունդ», 1973, 582 էջ։
  • Արծրունի Վահէ, «Հայ-տաճկական պատերազմը։ Հայ սպայութիւնը»։ Շատախ, 2002, 456 էջ։
  • Աւետիսեան Սուրէն, «Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան նպաստամատոյց կոմիտէի (Ամերկոմ) գործունէութիւնը Հայաստանի մէջ 1918-1930 թթ.», Երեւան, ՀՀ ԳԱԱ Պատմ. հիմնարկ, 2009, 237 էջ։
  • Բաբալեան Արշակ, «Էջեր Հայաստանի անկախութեան պատմութիւնից», Գահիրէ, 1959, 55 էջ։
  • Բալեան Արշակ, «Սիմոն Վրացեանը Հայաստանի հանրապետութեան վարչապետ», 2005։
  • Գալոյեան Գալուստ, «Հայաստանը եւ Մեծ տէրութիւնները 1917–1923 թթ.», 1999, 539 էջ։
  • Գանգրունի Հրանդ, «Հայաստան 1918 եւ հայ քաղաքական միտքը», Պէյրութ, 1984, 300 էջ։
  • Գէորգեան Վարդան, «Լեռնահայաստանի հերոսամարտը (1919–1921 թթ.)», Պուքրէշ, 1923, 173 էջ (յետագայ հրատ.՝ Երեւան, 1991, 2010)։
  • Եազըճեան Գէորգ, «Կարսի 1920 թ. անկման խորքային պատճառները», 2009, 115 էջ։
  • Եափուճեան Աւետիս, «Հայաստանի հանրապետութեան քաղաքական, տնտեսական, զինուորային, ընկերային կացութիւնը», Գահիրէ, 1972, 462 էջ։
  • Եսայեան Աղասի, «Հայաստանի միջազգային-իրաւական դրութիւնը», 1967, 431 էջ։
  • Զոհրաբեան Էտիկ, «1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմը եւ տէրութիւնները», 1997, 364 էջ։
  • Զոհրաբեան Էտիկ, «Նախիջեւանեան հիմնախնդիրը եւ Հայաստանի «դաշնակիցները» (1918 թ. Դեկտեմբեր – 1920 թ. Ապրիլ)», 2002, 266 էջ։
  • Թիւթիւնճեան Լ., «Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը իբրեւ պետական գործօն (փաստեր եւ իրողութիւններ. 1918–1920)», Կ. Պոլիս, 1921, 107 էջ։
  • Իշխանեան Եղիշէ, «Լեռնային Ղարաբաղը (1917–1920 թթ.)», 1999, 732 էջ։
  • Խատիսեան Ալեքսանտր, «Հայաստանի հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը», Աթէնք, 1930, 367 էջ (Բ. հրատ.՝ Պէյրութ, 1968, 487 էջ)։
  • Լէօ, «Սահմանավէճեր. Լոռի - Ախալքալաք – Ղարաբաղ», Աթէնք, 1990, 107 էջ։
  • Խուտավերտեան Բաբկէն, «Զանգեզուր (1917–1921 թթ.)», 1988, 187 էջ։
  • Խուրշուտեան Լենտրուշ, «Հայաստանի բաժանումը 1920 թուականին», 2002, 316 էջ։
  • Կարապետեան Համբարձում, «Սեւրի պայմանագիրը հայոց ճակատագրին մէջ», 2004, 128 էջ։
  • Կարապետեան Համբարձում, «Մայիսեան ապստամբութիւնը Հայաստանի մէջ 1920 թ.», 1961, 337 էջ։
  • Կարապետեան Մհեր, «Հայաստանը 1912-1920 թուականներուն», 2003, 400 էջ։
  • Կարապետեան Մուրատ, «Հայաստանի հանրապետութեան բանակը եւ անոր գործունէութիւնը 1918–1920 թթ.», 1995, 29 էջ։
  • Կարապետեան Ս., «1920 թ. հայ-թրքական պատերազմը եւ Խորհրդային Ռուսաստանը», 1965։
  • Յակոբեան Արարատ, «Հայաստանի խորհրդարանը եւ քաղաքական կուսակցութիւնները (1918–1920 թթ.)», 2005, 363 էջ։
  • Յակոբեան Արարատ, «Հայաստանի հանրապետութեան պարբերական մամուլի պատմութիւն (1918–1920 թթ.)», 2005, 65 էջ։
  • Յակոբեան Արարատ, «Հայաստանի հանրապետութիւն (1918–1920 թթ.)», 2005։
  • Հայ ժողովուրդի պատմութիւն (ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.), հատ. VII, 1967։
  • Հայաստանի անկախութեան հռչակումը եւ իշխանութեան կեդրոնական մարմիններու ձեւաւորումը (1918 թ. Մայիս–Յուլիս), (փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածու), խմբ. Հ. Սուքիասեան, 2009, 218 էջ։
  • Հայաստանի Հանրապետութիւնը 1918-1920 թթ. (քաղաքական պատմութիւն), (փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածու), խմբ. Գ. Գալոյեան, Վլ. Ղազախեցեան, Երեւան, 2000, 456 էջ։
  • Հայկական հարցը հաշտութեան խորհրդաժողովի (կոնֆերանսի) առջեւ, Թիֆլիս, 1919 (Բ. հրատ.՝ Պոսթըն, 1919)։
  • Հայոց պատմութիւն, հատ. IV, Նորագոյն ժամանակաշրջան (1918 թուականէն մինչեւ մեր օրերը), գիրք I (1918–1945 թթ.), 2010, 800 էջ։
  • Յարութիւնեան Ա., «Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հասարակական-քաղաքական գործունէութիւնը (1918–1920 թթ.)», 2004։
  • Յարութիւնեան Ա., «Սեւրի պայմանագիրը եւ հայ հասարակական-քաղաքական միտքը», 2004, 140 էջ։
  • Յարութիւնեան Աշոտ, «Թրքական միջամտութիւնը (ինտերվենցիան) Անդրկովկաս 1918 թ. եւ ինքնապաշտպանական կռիւները», Երեւան, 1984, 356 էջ։
  • Յարութիւնեան Համլետ, «Լեռնային Ղարաբաղը 1918–1921 թթ.», 1996, 298 էջ։
  • Յովհաննիսեան Ռիչըրտ, «Հայաստանի հանրապետութիւն», հատորներ 1-4, Երեւան, 2005-2016 թթ.։
  • Ղազարեան Հայկ, «Սեւրի պայմանագիրը եւ Միացեալ Անկախ Հայաստանի հռչակումը», 2012, 732 էջ։
  • Ղազարեան Հայկ, «Վուտրօ Վիլսոնի իրաւարար վճիռը Հայաստան–Թուրքիա սահմանաբաժանման վերաբերեալ», 2012, 732 էջ։
  • Ղարիբեան Ալիկ, «Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը 1918–1920 թթ. եւ Մեծ Բրիտանիան», 2012, 282 էջ։
  • Ղորղանեան Գ., «Հայաստանի հանրապետութիւնը եւ պետութիւնները Սեւրէն Լոզան», Փարիզ, 1934։
  • Ղուլեան Եուրիկ, «Հայաստան - Ատրպէյճան յարաբերութիւններու պատմութիւնէն (1918–1920 թթ.)», 2009, 450 էջ։
  • Նախիջեւան–Շարուրը 1918–1921 թթ. (փաստաթուղթեր եւ նիւթեր), Երեւան, ՀԱԱ, 1993, 392 էջ։
  • Նաւասարդեան Վահան, «Հայաստանի անկախութիւնը (տեսական հիմնաւորման թռուցիկ ակնարկ)», Ժընեւ, 1924, 56 էջ։
  • Շահան, «Երեւանի համաձայնագիրը», Պոսթըն, 1941, 112 էջ։
  • Պապեան Արա, «Վուտրօ Վիլսոնի իրաւարար վճիռը Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանի վերաբերեալ», Երեւան, 2006 թ.։
  • Պետրոսեան Գեղամ, «Հայաստանի հանրապետութեան յարաբերութիւնները Ռուսաստանի հետ (1918–1920 թթ.)», 2011, 416 էջ։
  • Սասունի Կարօ, «Հայ-թրքական պատերազմը (1920–ին)», Պէյրութ, 1969, 218 էջ։
  • Սարգսեան Երուանդ, «Դաւադիր գործարք (Հայաստան, Ռուսաստան, Թուրքիա)», 1995, 204 էջ։
  • Վիրաբեան Վանիկ, «Հայաստանի Հանրապետութեան հետախուզութիւնը եւ բանակը (1918–1920 թթ.)», 2009, 413 էջ։
  • Վրացեան Սիմոն, «Հայաստանը բոլշեւիկեան մուրճի եւ թրքական սալի միջեւ», Պէյրութ, 1953, 205 էջ։
  • Վրացեան Սիմոն, «Հայաստանի հանրապետութիւն», Փարիզ, 1928 (Բ. հրատ.՝ Պէյրութ, 1958)։
  • Վրացեան Սիմոն, «Հայաստանը բոլշեւիկեան մուրճի եւ թրքական սալի միջեւ», Պէյրութ, 1953, 205 էջ։
  • Վրացեան Սիմոն, «Հայաստանի Հանրապետութիւն», Փարիզ, 1928, 548 էջ (յետագայ հրատարակութիւններ՝ Պէյրութ, 1958, Թեհրան, 1982, Երեւան, 1993)։
  • Ուտէացի, «Քաղաքական մահափորձ Երեւանի մէջ», Կ. Պոլիս, 1920, 16 էջ։
  • Փիրումեան Ռուբինա, «Հայաստանը Հ.Յ.Դ. – բոլշեւիկ յարաբերութիւններու ոլորտին մէջ (1917–1921 թթ.)», 1997, 421 էջ։
  • Քաջազնունի Յովհաննէս, «Հայաստանի Հանրապետութիւն», 1993, 32 էջ։
  • Քառեան Սամսոն, «Հայաստանի առաջին հանրապետութեան պատմագրութիւնը», 2003, 289 էջ։
  • Քառեան Սամսոն, «Հայաստանի միջազգային դրութիւնը եւ արտաքին քաղաքականութիւնը (1918–1923 թթ.)», 2005, 240 էջ։
  • Քիւրքճեան Յարութիւն, «Ուրուագիծ Հ.Յ. Դաշնակցութեան 1919–1924 հնգամեակի», Աթէնք, 1988, 94 էջ։
  • Քութայ Ջ., «Քարապեքիրն ինչպէս բնաջնջեց Հայաստանը», Կըզըլթոփրաք, 1964։

Ռուսալեզու եւ Օտարալեզու Աղբիւրներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

(Պահպանուած են բնագիր լեզուով)

  • Армения в документах Государственного департамента США 1917-1920 гг., Сост. Г. Махмурян, 2012.
  • Махмурян Гаянэ, "Армения в политике США 1917-1923 гг.", 2018.
  • Hovannisian Richard, "Armenia on the Road to Independence, 1918", Berkeley, 1967.
  • Hovannisian Richard, "The Republic of Armenia", Vol. I-IV, Berkeley, 1971-1996.
  • The Treaties of Peace, 1919-1923, Vol. I, New York, 1924.
  • Full Report of the Committee upon the Arbitration of the Boundary between Turkey and Armenia, (The National Archives, Washington).
  • Lausanne Treaty is Defeated, Davenport Democrat, 19 Jan 1927.
  • The New York Times, 19 Jan 1927.

Աղբիւրներ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1- Hille, Charlotte Mathilde Louise (2010). State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. Leiden, Netherlands։ Brill. p. 151. ISBN 978-90-04-17901-1.

2.Jump up ^ Hewsen, Robert (2001). Armenia։ A Historical Atlas. Chicago։ University of Chicago Press. p. 235. ISBN 0-226-33228-4.

  1. ↑ Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն (1918-1920)
  2. ↑ Ghulyan Husik (2018-07-27)։ «Բնակչության Լիբերալ-Դեմոկրատական Ընտրական Կողմնորոշումների Ընդհանուր Աշխարհագրական Առանձնահատկությունները Հայաստանի Հանրապետությունում»։ doi.org։ արտագրուած է՝ 2026-04-07
  3. ↑ (հայերեն) Հայաստանի առաջին հանրապետություն, 2026-01-30, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB%D5%AB%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6&oldid=10671287, վերցված է 2026-04-07
  4. ↑ (հայերեն) Հայաստանի առաջին հանրապետություն, 2026-01-30, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB%D5%AB%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6&oldid=10671287, վերցված է 2026-04-07
  5. ↑ (հայերեն) Հայաստանի առաջին հանրապետություն, 2026-01-30, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB%D5%AB%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6&oldid=10671287, վերցված է 2026-04-07
  6. ↑ (հայերեն) Հայաստանի առաջին հանրապետություն, 2026-01-30, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB%D5%AB%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6&oldid=10671287, վերցված է 2026-04-07
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Հայաստանի_Առաջին_Հանրապետութիւն&oldid=249846» էջէն