Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն

Jump to navigation Jump to search
Հայաստանի Դրօշը
Հայաստանի Զինանշանը

Հայաստանի Հանրապետութիւն, ծնունդ առած է Մայիս 28, 1918 -ին՝ Մայիսեան Հերոսամարտերէն՝ Սարդարապատէն, Բաշ-Ապարանէն եւ Ղարաքիլիսէյէն յետոյ։ Առաջին հանրապետութիւնը հիմնադրուեցաւ հայ ժողովուրդին համար ծանր ժամանակահատուածին ընթացքին, երբ երիտթուրքական բնաջնջման խուսափած բազմահազար հայ գաղթականներն ու սովը, փոխադրամիջոցներու ուղիներու շրջափակումները, Քեմալական Թուրքիոյ 1920-ին յարձակումը, ինչպէս նաեւ՝ Խորհրդային Ռուսաստանի նուաճողական քաղաքականութիւնը հնարաւորութիւն չէին՝ ընձեռելու պետութեան ղեկավարներուն ստեղծել կայուն պետութիւն։ Առաջին հանրապետութիւնը գոյատեւեց մինչեւ՝ Դեկտեմբերի 2, 1920, երբ Հայաստանը խորհրդայնացաւ։ Չնայած կարճ կեանքին՝ Առաջին Հանրապետութեան դերը անգնահատելի է պետականութիւնը վերագտնելու գործին մէջ։

Առաջնահերթ Նպատակներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Չորս Տարիներու պատերազմը, պոլշեւիկեան յեղափոխութեան առաջացուցած շփոթը եւ թուրք բանակին դէպի դժուարին դիմադրութիւնը աւերած էին երկրին տնտեսութիւնը։ Հայկական հողերու մէկ կարեւոր մասը թուրքերու գրաւման տակ գտնուելով, երկիրը զրկուած էր նաեւ աշնան հունձքէն։ Հայաստան նաեւ աշխարհէն կտրուած էր որովհետեւ ծովու ելք չունէր։ Չկային օդային ճամբաներ եւ միջազգային հաղորդակցութիւններ։ Այս իրավիճակին մէջ, կառաւարութիւնը առաջնահերթ նպատակ դարձուց երկրին մէջ կեանքի եւ գոյքի աւահովութիւն հաստատել, հաղորդակցութեան ճամբաններ բանալ, ժողովուրդին ուտելիք հայթայթել, եւ գաղթականներուն վիճակը բարելաւել։ Առաւել՝ ան պիտի ստեղծէր ազգային դրամի համակարգ, կարգաւորէր երկրին դատարանը՝ զայն հայ ազգային սկզբունքներուն յարմարեցնելով. պիտի կազմէր ուժեղ բանակ մը Հայաստանի սահմանները պաշտպանելու համար։ Միւս կողմէ ամէն կերպ պիտի փորձէր դրացիական կապել ստեղծել Թուրքիոյ, Ազրպէյճանի եւ Վրաստանի հետ՝ խաղաղ միջոցներով ազգամիջեան հարցեր լուծելու։ Մինչեւ 1918-ի աշուն, կառավարութիւնը կրցած էր որոշ չափով բարելաւել երկրին վիճակը եւ յոյս ներշնչել ժողովուրդին։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաթողիկոս Գէորգ Ե. Սուրենեանցը (Տփղիսեցի) կ'օրհնէ կամաւորներուն։ (1918)

1918 թուական[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1919 թուական[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անկախութեան օրուան միջոցառում՝ Մայիս 28, 1919
  • Փետրուար, 1919-ին, երկրի ծանր դրութիւնը Հայաստանի խորհուրդին ստիպեց դիմել Եւրոպայի եւ ԱՄՆ-ի օգնութեանը։
  • Մայիս 16, 1919, ին, ՀՀ նախարարներու խորհուրդը Երեւանի մէջ համալսարան հիմնելու վերաբերեալ որոշում ընդունեց։
  • Յունիս 21-23, 1919-ին, Հայաստանի մէջ, կայացան առաջին եւ միակ խորհրդարանական ընտրութիւնները։ Ընտրուեցան խորհրդարանի 80 անդամներ (այդ թիւէն՝ 3 կին), որոնցմէ 72-ը ՀՅԴ անդամներ էին, 4-ը՝ էսեռներ, 1-ը՝ անկուսակցական, 2-ը՝ թուրք-թաթարներ եւ 1-ը՝ եզդի։
  • Յուլիս, 1919-ին, Հայաստանի մէջ բռնկուեցաւ թուրք-թաթարական ընդհանուր խռովութիւն, որուն համար Թուրքիան եւ Ազրպէյճանը ջանք չէին խնայեր։
  • 1919-ի աշնան, հայ-ազրպէյճանական ընդհարումներ տեղի ոնւեցած են Զանգեզուրի համար։ Միայն Անդրանիկի, ապա՝ Դրոյի ձեռնարկած յամառ ջանքերու շնորհիւ յաջողուեցաւ պահպանել Զանգեզուրը։

1920 թուական[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անկախութեան օրուան միջոցառում՝ Մայիս 28, 1920
  • Յունուարի 19, 1920-ին Անտանտի Գերագոյն խորհուրդը փաստացիօրէն ճանաչեց Հայաստանի անկախութիւնը։
  • Յունուար 31, 1920-ին Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ կիւմրի) առեւտրային դպրոցի շէնքին մէջ մեծ շուքով կատարուեցաւ Հայաստանի համալսարանի բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը։
  • 1920 Մարտին՝ ստեղծուեցաաւ երդուեալ ատենակալներու դատարանը։
  • 1920 Ապրիլին՝ ստեղծուեցաւ ազգային դրամը։
  • 1920 Ապրիլին՝ խորհրդային զորքերը մտան Ազրպէյճան եւ այնտեղ հաստատեցին խորհրդային կարգեր։
  • Մայիս 1, 1920-ին, Երեւանի մէջ եւ շարք մը այլ քաղաքներուն մէջ տեղի ունեցան հակակառավարական ցոյցեր։
  • Մայիս 5, 1920-ին, խորհրդարանի արտակարգ նիստին մէջ հրաժարական տուաւ Ալեքսանտր Խատիսեանի կառավարութիւնը։ Ընտրուեցաւ նոր կառավարութիւն Համազասպ (Համօ) Օհանջանեանի գլխաւորութեամբ։
  • Յուլիս, 1920-ին, ՀՀ կառավարութիւնը հաստատեց ՀՀ զինանշանը, որ հեղինակած էին Ալեքսանտր Թամանեանը եւ Յակոբ Կոջոեանը։ Օրհներգ ընդունուեցաւ Միքայէլ Նալպանտեանի «Մեր Հայրենիք» երգը, որուն երաժշտութեան հեղինակն էր՝ Բարսեղ Կանաչեանը։
  • Օգոստոս 10, 1920-ին Փարիզի արուարձան Սեւրուն մէջ Առաջին համաշխարհային պատերազմին մէջ յաղթած երկրներու եւ սուլթանական Թուրքիոյ ներկայացուցիչներու միջեւ կնքուեցաւ հաշտութեան պայմանագիր։ Անորմով Հայաստանը Թուրքիոյ կողմէն կը ճանչուէր իբրեւ ազատ եւ անկախ պետութիւն։
  • 1920-ին աշնան՝ հայկական բանակը ունէր 40.000 զինուոր։
Անկախութեան օրուան միջոցառում՝ Մայիս 28, 1920

1921 թուական[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի Հանրապետութեան Դրօշը եւ Զինանշանը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի պետական դրօշը՝ կարմիր, կապոյտ, նարնջագոյն եռագոյնը վաւերացուեցաւ Երեւանի եւ Թիֆլիսի Ազգային Խորհուրդներու խառն նիստին՝ Երեւանի մէջ, նախքան Հայաստանի Խորհուրդի առաջին հաւաքը։ Գոյներու ընտրութեան հաւանաբար դեր խաղացած է Կիլիկիոյ Ռուբինեան թագաւորութեան կարմիր, կապոյտ, եւ դեղին եռագոյնը։ Սիմոն Վրացեան իր «Հայաստանի Հանրապետութիւն» աշխատութեան մէջ կը վկայէ, թէ դրօշին գոյները որոշելով մէջ կար խորհուրդ, կար նաեւ միայն գեղագիտական նկառատում։ Անոնք որոնք Հայկական գոյներուն մէջ խորհուրդ կը փնտռէին, Կարմիրը կը տեսնէին իբրեւ խորհրդանիշը Հայ ժողովուրդի թափած արիւնին, կապոյտը՝ իբրեւ Հայաստանի կապոյտ երկինք, իսկ նարինջը (կամ ծիրանագոյնը) խտացումը աշխատանքի։ 1918Օգոստոս 1-ին, Հայաստանի Խորհուրդի պաշտօնական բացման օրը, եռագոյնը ծածանեցաւ խորհրդարանի շէնքին վրայ։

Հանրապետութեան զինանշանի կամ գերբի հաստատումը աւելի ուշ կատարուեցաւ։ Երկար ուսումնասիրութիւններէ ետք, ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամամեանի կազմած եւ նկարիչ Յակոբ Կոջոյեանի գծած զինանշանը ներկայացուեցաւ խորհրդարանին՛ եւ վաւերացուեցաւ 1920-ի Յուլիսին։ Զինանշանի կեդրոնը վահանաձեւ է եւ չորս բաժիններ ունի, որոնք կը ներկայացնեն հին Հայաստանի չորս անկախ շրջաններու՝ Արտաշէսեան, Արշակունեաց, Բագրատունեաց եւ Ռուբինեաց թագաւորութիւններու զինանշանները։ Ճիշդ կեդրոնը՝ Մասիսներն եւ անոնց վերեւ Հ.Հ. տառերը։ Զինանշանի վահանաձեւ կեդրոնը վեր բռնած են մէկ կողմէ արծիւ մը, միւս կողմէ առիւծ մը, որ Բագրատունեաց եւ Ռուբինեաններու դրօշէն առնուած են. իսկ վարը՝ սուր, գրիչ, հասկեր եւ շղթայ գծուած է։ 70 տարիներու համայնավար իշխանութիւններու տիրապետութենէն ետք, Հայաստանի երկրորդ Անկախ Հանրապետութեան մէջ, որ ստեղծուեցաւ 1991-ի Սեպտեմբերին, ընդունուեցաւ առաջին Հանրապետութեան դրօշը եւ զինանշանը։

Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Պարբերական Մամուլը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մայիսի 28, 1918-ին՝ երկարատեւ ընդմիջումէն յետոյ, Հայաստանի անկախութեան վերականգնումը հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ ունեցաւ ո՛չ միայն քաղաքական, այլեւ՝ պատմամշակութային խոշոր նշանակութիւն։ Աշխուժացաւ հասարակական - քաղաքական կեանքը, սկսաւ բուռն ծաղկիլ պարբերական մամուլը, լրագրական ու ստեղծագործական կեանքը։ ՀՀ կարճատեւ՝ ընդամենը 2.5 տարուան գոյութեան ընթացքին, տարբեր յաճախականութեամբ լոյս կը տեսնեն, ընդհանուր հաշիւով, 60 անուն պարբերականներ։ Ատոնց ճնշող մեծամասնութիւնը կը հրատարակուէին մայրաքաղաք՝ Երեւան։

Զգալի թաուքանակով թերթեր լոյս կ'ընծայուէին Ալեքսանդրապոլի, Կարսի, Էջմիածնի, Գորիսի մէջ եւ այլն։ ՀՀ պարբերական մամուլը կարելի է բաժանել 3 տիպի՝ պաշտօնական, կուսակցական եւ անկախ (անկուսակցական)։ Պաշտօնական պարբերականներու ընդհանուր թիւը կը կազմէր՝ 14 անուն թերթ, կուսակցականը՝ 38, իսկ անկախ մամուլինը՝ 8 անուն թերթ։

ՀՀ Պաշտօնական Մամուլը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ՀՀ պաշտօնական մամուլի նպատակը կառավարութեան եւ խորհրդարանի ընդունած օրէնքներու, օրենսդրական ակտերու, որոշումներու ու հրամաններու հրապարակումն ու տարածումն էր։ ՀՀ գլխաւոր պաշտօնական օրգանը «Կառավարութեան Լրաբեր» եռօրեայ թերթն էր, որ սկսած է լոյս տեսնել 1918, Սեպտեմբերի 1-էն մինչեւ 1920, Յուլիս 20։ Յաջորդ պաշտօնաթերթը՝ 1918, Յուլիս ամիսէն լոյս տեսնող «Հայոց Ազգային Խորհուրդի լրատու» եռօրեան էր, որուն տպագրութիւնը ընդհատուեցաւ Յուլիս 23-ին։ Պաշտօնական մամուլի թիւին կը դասուէր ռազմական նախարարութեան «Ռազմիկ» 16 էջանոց շաբաթաթերթը։ Այն սկսած է լոյս տեսնել 1920, Օգոստոսէն մինչեւ թուրք - հայկական պատերազմը։ ՀՀ կիսպաշտօնական պարբերականներու թիւին կը դասուէր նաեւ՝ «Հայաստանի Կոոպերացիա» (Երեւան 1919-1920 թթ.) ամսագիրը, որուն հիմնական ուղղվածութիւնը տնտեսական էր։ Կիսապաշտօնական պարբերականներու թիւին կարելի է դասել Կարսի մէջ՝ լոյս տեսնող «Աշխատաւորի ձայն» բանւորագիւղացիական երկորեայ թերթը, Լեռնային Ղարաբաղի մէջ՝ լոյս տեսնող «Ղարաբաղի Սուրհանդակ» /«Շուշի» 1918 թ./ եւ «Արցախ» /Շուշի 1919 թ./ թերթերը։

Կուսակցական Մամուլ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ՀՀ կուսակցական մամուլի էութիւնը լաւ հասկանալու համար եւ ճիշդ բնութագրելու նպատակով ատոնք բաժանուած են երեք ուղղութեան՝ «աջ», «ձախակեդրոն» եւ «ձախ»։ Այսպիսի բաժանման հիմքին մէջ դնելով՝ այդ կուսակցութիւններու դասակարգային էութիւնը եւ հետապնդած նպատակները։ Այս տեսակէտէն աջակողմեան թեւին կը պատկանէին Հայ ժողովրդական եւ Հայ սահմանադրական ռամկավար կուսակցութիւնները։ Այս կուսակցութիւնները ՀՀ-ի մէջ լոյս կ'ընծայեն 5 անուն թերթ, 2-ը՝ ՀԺԿ եւ 3-ը՝ Հայ ռամկավարները։ Օգոստոսի 14, 1918-էն, Երեւանի մէջ սկսաւ լոյս տեսնել ՀԺԿ-ի օրգան «Ժողովուրդ» լրագիրը։ Գաղափարախօսական տեսակէտէն «Ժողովուրդի» էջերուն մէջ, կ'արտայայտուէին ՀԺԿ ազգային եւ ազատական գաղափարները, անոր մոտեցումները հանրապետութեան ներքին եւ արտաքին քաղաքականութեան, Հայկական հարցում եւ այլն։ Թերթը Հայաստանի անկախութեան գաղափարի ջերմ պաշտպանն էր։ ՀՀ քաղաքական դաշտին մէջ, աջակողմեան թեւը ներկայացնող միւս ազդեցիկ պարբերականները Հայ սահմանադրական ռամկավար կուսակցութեան պաշտօնաթերթ «Վան-Տոսպան» էր եւ անոր իրաւայաջորդ «Հայաստանի ձայնը»։ Եթէ ՀԺԿ եւ անոր «Ժողովուրդ» պաշտօնաթերթը կը ներկայացնէր արեւելեան եւ ռուսահայ ազգային աջ-ազատական հատուածը, ապա ՀՍՌԿ-ն եւ անոր «Հայաստանի ձայն» պաշտօնաթերթը՝ արեւմտեան հատուածը ու մասնաւորապէս Կովկաս ապաստանած գաղթականութեանը։ ՀՀ «ձախ» կեդրոնամէտ դիրք կը գրաւէր ՀՅ Դաշնակցութեան մամուլը։ Ընդհանուր առմամբ ՀՀ տարածքին մէջ, լոյս կը տեսնեն կեդրոնական եւ տեղական նշանակութեան ՀՅԴ ընդամէնը՝ 13 անուն պարբերականներ։ Ատոնցմէ առաւել կարեւորներն էին՝ «Զանգը» /Երեւան 1918-1919 թթ./, «Հայաստանի աշխաատաւորը» /Երեւան 1919 թ./, «Հառաջը» /Երեւան 1919-1920 թթ./ եւ «Աշխատանքը» /Երեւան 1919 թ./։ Մնացածը եղած են գաւառային՝ տեղական նշանակութեան եւ ՀՅԴ աշակերտական միութեան օրգաններ։ ՀՀ ձախակողմեան մամուլը կը ներկայացնէին ընկերային-յեղափոխականները /էսէռներ/, ընկերային-դեմոկրատ՝ մենշեւիկները եւ պոլշեւիկները։ Էսէռները ունեցած են՝ մամուլի 3 օրգան, մենշեւիկները եւս՝ 3, իսկ պոլշեւիկներու եւ անոնց համակիրներու պարբերականնեուի թիւը կը հասնէր 13-ի։ Սակայն այդ թերթերու կէսէն աւելին քաղաքական հետապնդումներու եւ այլ պատճառներով լոյս կը տեսնեն ընդամէնը մէկ կամ քանի մը համարով։ Հայաստանի անկախութեան հռչակումէն յետոյ՝ ձախակողմեան ուղղութեան համառուսաստանեան կուսակցութիւններու էսէռական, ընկերային-դեմոկրատ մենշեւիկեան եւ պոլշեւիկեան հայկական հատուածները իրենց գործունէութեան ծանրութեան կեդրոնը Թիֆլիսէն ու Պաքուէն տեղափոխեցին Հայաստան։ 1919, Փետրուարին՝ Երեւանի մէջ հիմնուիցաւ էսէռներու օրգանը «Ընկերային Յեղափոխական» եռօրեան։ Թերթը լոյս տեսած է 1919, Մայիսէն մինչեւ 1920 Ապրիլը։ Պաշտօնաթերթի բնաբանն էր «Կռիւով կը խլես քու իրաւունքը»։ Ձախակողմեան յաջորդ կուսակցական մամուլը ՌՍԴԲԿ /մենշեւիկներու/ հայաստանեան կազմակերպութեան օրգան «Կայծ» /Երեւան 1918-1919 թթ./ եռօրեան էր։ 1918-1919 թթ.՝ Ալեքսանդրապոլի մէջ լոյս կը տեսնէ մենշեւիկեան ուղղութեան «Անկախ ընկերուարականներու կուսակցութեան օրգան «Մարդկութիւն» եռօրեան։ Յունուար 30, 1919-ին, Շուշիի մէջ, լոյս տեսաւ տեղի ընկերային-դեմոկրատ մենշեւիկեան կազմակերպութեան օրգան «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթը, որ միայն կրցաւ լոյս ընծայել հինգ թիւ։ Ձախակողմեան մամուլի ամենաընդդիմադիր թեւը կը ներկայացնէին պոլշեւիկեան պարբերականները, որոնց մէջ առաջնային տեղ կը գրաւէր «Խօսքը» /1918 Սեպտեմբերէն - 1919 թ. Մարտ՝ ընդամէնը 22 թիւ/։ 1920, Յունուարին՝ Ալեքսանդրապոլի մէջ պոլշեւիկները հիմնեցին «Ալիք» շաբաթաթերթը, սակայն մկկ թիւ լոյս ընծայելէն յետոյ ան փակուեցաւ, այս ճակատագրին արժանացան «Բանւորը» /Ալեքսանդրապոլ/, «Լոռուա Գիւղացիի Ձայն» /Հաղպատ 1920/ երկշաբաթաթերթերը։ Սակայն պոլշեւիկեան պարբերականներէն ամենամեծ աղմուկ հանած թերթը, այդ «Սպարտակ» միութեան օրգան համանուն «Սպարտակ» թերթն էր։ Լոյս տեսած է «Սպարտակի» ընդամէնը մէկ թիւ՝ 1919, Մայիս 1-ին։ Ձախակողմեան ուղղուածիւթին ունէր «Գիւղացիական Միութիւն» /Ալեքսանդրապոլ 1919/ եւ «Գիւղացիի Ձայն» / Երեւան 1920 / շաբաթաթերթերը։ Պոլշեւիկեան յայտնի թերթերէն էր՝ «Կոմունիստը|թերթ», որ կառավարութեան կողմէն համարուեցաւ հակակառաւարական եւ փակուեցաւ։ Այսպիսով, չնայած ընկերային ոչ լայն հենարանի՝ ՀՀ քաղաքային դաշտին մէջ իր արժանի տեղը կը գրաւէր ձախակողմեան մամուլը ընդհանրապէս եւ պոլշեւիկեանը՝ մասնաւորապէս։

Անկախ (անկուսակցական) Մամուլ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ի տարբերութիւն կուսակցական մամուլի՝ ՀՀ-ի մէջ շատ թոյլ արտայայտուած էր անկուսակցական եւ գիտական մամուլը։ Եթէ, այնուամենայնիւ, որոշ պարբերականները կը հիմնուէին իբրեւ անկախ, ապա՝ կարճ ժամանակամիջոցին, չունենալով բաւարար ֆինանսական միջոցներ, կամ կը փակուէին կամ ալ հասկնալի պատճառներով կ'իյնային իշխանութիւններու կամ որեւէ կուսակցութեան ու հովանաւոր խումբի ազդեցութեան տակ եւ կը դառնար արտաքուստ անկախ, սակայն բովանդակութեամբ՝ անոնցմէ հոյժ կախեալ։ Ատոնց թիւին կը դասուէին «Ալեքսանդրապոլի Լրաբեր», 1919 օրաթերթ, «Իտեալ», 1919-ին, Երեւանի ամերիկեան որբանոցներու աշակերտական միութեան երկշաբաթաթերթ, «Նոր Ուղի», Երեւան, 1920-ին, ռուսալեզու՝ «Знамя школы» /Դպրոցի դրօշակ/, Երեւան, 1919-ին, Երեւանի գիմնազիաներու կոլեկտիւներու շաբաթաթերթ եւ այլ պարբերականները։ ՀՀ-ի մէջ, շատ կարճատեւ ընթացքով լոյս տեսան գերատեսչական եւ գիտաուսումնական բնոյթի քանի մը ամսագրեր։ 1920-ին, մէկ թիւով թողարկուեցաւ «Գիւղատնտեսական Հանդէս» ամսագիրը, Երեւանի մէջ լոյս տեսաւ «Առողջապահիկ» բժշկական հանդէսը, Էջմիածնի մէջ՝ լոյս տեսաւ «Արարատ», «Էջմիածին» հոգեւոր եւ գիտական ամսագրերը եւ այլն։ Այսպիսով, Հայաստանի անկախութեան հռչակումը հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ՝ նշանակալի իրադարձութիւն եղաւ ո՛չ միայն քաղաքական, այլեւ՝ հոգեւոր-մշակութային տեսակէտէն։ Իր գոյութեան կարճատեւ /2.5 տարի/ ժամանակահատուածին մէջ ՀՀ-ը դարձաւ հայահաւաքման կեդրոն։ Աստիճանաբար հայ մամուլի աւնդական կեդոնները՝ Թիֆլիսը, Կ.Պոլիսը, Վենետիկը, Մոսկուա, Պաքուն եւ այլն իրենց դիրքերը զիջեցին՝ Երեւանին։ Վերջինս դարձաւ հայ հասարական-քաղաքական ու հոգեւոր կեանքի կեդրոն։ Ինչպէս մայրաքաղաքի, այնպէս ալ գաւառային կեդրոններու թերթերն ու ամսագիրերը հանդիսացած են տուեալ ժամանակաշրջանի բարդ իրականութեան եւ բազմաշերտ հասարակական-քաղաքական կեանքի ճշմարիտ հայելին։

Հանրապետութեան Յաջողութիւնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի Ա. հանրապետութիւնը կարճ տարիներու ընթացքին եւ բոլոր դժուարութիւններուն կրցաւ յաջողութիւններ արձանագրել։

  • Կարգ ու Կանոն - Գիւղացիներուն վրայ յաւելեալ տուրք դնելով, կառավարութիւնը կրցաւ եկամուտ մը ապահովել գաղթականները կերակրելու համար (այս քայլը իր հարկէ մեծ դժգոհութիւն առաջացուց գիւղացիներուն մէջ)։ Կաշակեր պաշտօնեաները աստիճանաբար դուրս դրուեցան կառավարական հաստատութիւններէն։ Ընտրութիւններուն նաեւ մասնակցեցան կիներ (հակառակ ուրիշ երկիրներուն որոնք իրաւունք չտուին կանանց) եւ նոյնիսկ կիներ ընտրուեցաւ խորհրդարանի անդամներ եւ դեսպաններու պաշտօն տրուեցան (ինչպէս Տիանա Աբգար
  • Պաշտօնական Լեզու - Մինչ այդ գործածուող պաշտօնական լեզուն՝ ռուսերէնը, Հայերէնով փոխարինուեցաւ։ Կառավարութիւնը կրցաւ ազգային ուժեղ կառոյցներու հիմը դնել երկրին մէջ։
  • Կրթական եւ Մշակութային Հարցեր - Կրթական նախարարութեան առաջին գործը եղաւ բանալ դպրոցները եւ հանրային կրթութեան համակարց տնօրինել։ Դպրոցը բաժնուեցաւ եկեղեցիէն եւ դրուեցաւ կառավարութեան առանձին հսկողութեան տակ։ Կրթական նախարար Միքայէլ Աթաբէկեանը (Ժողովրդական) յաջողեցաւ կազմել դասերու պետական ծրագիր, միատեսակ՝ բոլոր դպրոցներուն համար։ Անցուց պարտադիր տարրական (նախակրթարանի) կրթութեան օրէնքը։ Աշխատանք տարաւ համալսարան հիմնադրելու։ Ծրագրեց հիմնել թատրոն, հանրային գրադարան, եւ թանգարան։ Աթաբէկեան չկրցաւ դիմանալ Երեւանի սոսկալի աննպաստ պայմաններուն եւ պաշտօնէն հրաժարեցաւ։ Նիկոլ Աղբալեան դարձաւ նոր կրթական նախարարը։ Յունուար 31, 1920-ին Ալեքսանդրապոլի մէջ բացուեցաւ համալսարան եւ հիմնուեցաւ միութիւններ, ակումբներ, հրատարակչական ընկերութիւններ եւ թերթեր։
  • Ճամբաներ եւ Հաղորդակցութեան Միջոցներ - Անկախութեան առաջին օրէն, կառավարութիւնըեւ աղքատիկ պիւտճէն տրամադրեց նորոգելու պատերազմին հետեւանքով քանդուած ճամբաները եւ նորերը շինելու։ Թուրքերուն նահանջէն ետք, հետագրական գիծերն ալ սկսան կանոնաւոր գործել։ Ան նաեւ Հայաստանի ծովային ուժի ծովային ուժի առաջին նաւը՝ «Աշոտ Երկաթ» անունով, Սեւան իջեցուց։ 1919-ի վերջերուն արդէն, Հայաստան ունէր աւելի կանոնաւորուած երկաթուղագիծ եւ ճամբաներու համեստ ցանց մը։
  • Սահմաններու Ընդլայնում - Զինուորական գործողութիւններու եւ դիւանագիտական համաձայնութիւններու միջոցաւ կարելի դարձաւ Հայաստանի սահմանները ընդլայնել։ Հայաստանին կցուեցաւ Կարսը, Շարուրն, ու Նախիջեւանը եւ Սուրմալուն։ Մինչեւ 1919-ի վերջաւորութիւնը, Հայաստան-Թուրքիա սահմանները գրեթէ հասած էին 1914-ի ռուս-թրքական սահմաններուն։ Հայկական մնացեալ հողերու կցումը Հայաստանին՝ կախեալ կը մնար Փարիզի մէջ ընթացող խաղաղութեան խոհրդաժողովէն։
  • Վարչական Բաժանումներ - Մէկ տարուան ընթացքին Պաթումի համաձայնագրով Հայաստանին տրուած 10,000 քառ. քիլոմեթր (շուրջ 4,400 քառ. մղոն) տարածութիւնը 27,000 քառ. քիլոմեթր (շուրջ 10,500 քառ. մղոն) դարձած էր։ Երկիրը քիչ մը տարածուած էր արդէն եւ կարիք ունէր վարչական կառոյց մը ստեղծելու համար, երկիրը բաժնուեցաւ 10 շրջաններու՝ Երեւան, Էջմիածին, Սուրմալու, Դարալագեազ, Զանգեզուր, Նոր-Բայազէտ, Դիլիջան, Ղարաքիլիսա, Ալեքսանդրապոլ, եւ Կարս։

ՀՀ Կառավարութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վարչապետներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անդամներ (նախարարներ)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յուլիսի 24, 1918-ին Հայոց ազգային խորհուրդը հրապարակեց կառավարութեան կազմը՝ Վարչապետ՝ Յովհաննէս Քաջազնունի (1868-1937) Ներքին գործերու նախարար՝ Արամ Մանուկեան (1879-1919), Արտաքին գործերու նախարար՝ Ալեքսանդր Խատիսեան (1874-1945), Ֆինանսներու նախարար՝ Խաչատուր Կարճիկեան (1882-1918), Պաշտպանութեան նախարար՝ ժեներալ Յովհաննէս Հախվերդեան (1873-1937), Արդարադատութեան նախարար՝ Գրիգոր Տէր-Պետրոսեան։

ՀՀ Խորհրդարան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նախագահներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փոխնախագահներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւագ եւ կրտսեր քարտուղարներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պատգամաւորներ (անդամներ)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին գումարման խորհրդարանին մէջ, ՀՅԴ-ն կը ներկայացնէր 18, ՀԺԿ-ն, ՍՀԿ-ն, ՍԴԿ-ն՝ 6-ական պատգամաւոր, ինչպէս նաեւ կային 6 իսլամադաւան, 2 անկուսակցական, մէկ ռուս եւ մէկ եզդի պատգամաւորներ, ընդամէնը՝ 46հոգի։

Երկրորդ գումարման խորհրդարանին մէջ, ՀՅԴ-ն կը ներկայացնէր 73, ՍՀԿ-ն՝ 4 պատգամաւոր, ինչպէս նաեւ՝ կային 2 իսլամադաւան եւ մէկ ԱԱԳՄ (Արագածոտնի անկուսակցական գիւղական միութիւն) պատգամաւորներ, ընդամէնը՝ 80 հոգի։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1- Hille, Charlotte Mathilde Louise (2010). State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. Leiden, Netherlands։ Brill. p. 151. ISBN 978-90-04-17901-1.

2.Jump up ^ Hewsen, Robert (2001). Armenia։ A Historical Atlas. Chicago։ University of Chicago Press. p. 235. ISBN 0-226-33228-4.