Հռոմկլա

Հռոմկլայի բերդը

Հռոմկլա, Հռոմ-Քար, Կլան Հռոմէական։ Բերդաքաղաք Եփրատեսիա նահանգին մէջ, Եփրատ գետի աջ ափին, Փարզման (այժմ՝ Մերզումեն) վտակի միախառնման տեղը, սեպաձեւ հրուանդանի վրայ։ Շրջափակուած էր դժուարամատչելի ժայռերով, երեք կողմէն կ'ողողուէր Եփրատի ու Փարզմանի ջուրերով, ունէր քառաշարք պարիսպ ու աշտարակաձեւ, երկյարկանի 7 դարպաս։ Ժայռերուն խարսխուած բարձր պարիսպներն ամրացուած էին ուղղանկիւն կտրուածքի աշտարակներով։ Բերդին մէջ պահպանուած են աշխարհիկ շէնքերու աւերակներ։ Հռոմկլան հռչակաւոր էր ձիթենիի, թզենիի, պիստակենիի ծառերով, ձմերուկի, սեխի, դդումի մշակութեամբ։

Հռոմկլայի հիմնադրման մասին տեղեկութիւններ չեն պահպանուած։ Բիւզանդական տիրապետութեան ժամանակ եղած է կարեւոր գետանց եւ սահմանապահ բերդ (այստեղէն ալ եկած է անոր Հռոմկլա՝ հոռոմներու կամ յոյներու բերդ անունը)։

11-րդ դարու 2-րդ կէսէն ենթարկուած է Փիլարտոս Վարաժնունիի, այնուհետեւ՝ Գող Վասիլի հայկական իշխանութիւններուն։ Մեծ իշխան Գող Վասիլի մահէն (1112) յետոյ Եդեսիայի դուքս Պոլտուինը Տղայ Վասիլիէն Հռոմկլան գրաւած եւ պարգեւած է իր ազգական Ճոսլին Բ․ Կուրնէին։ 1151-ին Ճոսլինի այրին՝ Պէաթրիս դքսուհին Հռոմկլան վաճառած է հայոց կաթողիկոս Գրիգոր Գ. Պահլաւունիին։ Վերջինս վերակառուցած է Հռոմկլայի ամրութիւնները, հիմնած՝ երկու հոյաշէն եկեղեցի (Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ, Ս. Աստուածածին) եւ հայոց կաթողիկոսական աթոռը Ծովք դղեակէն տեղափոխած է այստեղ։ Աւելի ուշ Հռոմկլայի մէջ կառուցուած է նաեւ Ս. Փրկիչ եկեղեցին։ 1178-ին եւ 1179-ին Հռոմկլայի մէջ գումարուած ժողովները, որոնց մասնակցած են գրեթէ բոլոր հայ արքեպիսկոպոսներն ու եպիսկոպոսները, քննարկած եւ մերժած են բիւզանդական եկեղեցւոյն միանալու Հռոմի պապի առաջարկը, ճանչցած Հռոմկլայի կաթողիկոսութեան համահայկական ընդհանրական իրաւունքը։ Մինչեւ 13-րդ դարու սկիզբը Հռոմկլան եղած է հայոց կաթողիկոսի կալուածը։ Հայոց թագաւոր Լեւոն Բ. Մեծագործն զայն միացուց արքունի տիրոյթներուն։ Մինչեւ 1292-ը Հռոմկլայի մէջ եղած է հայոց կաթողիկոսական աթոռը։ Կաթողիկոս Ներսէս Շնորհալիի օրով (1166-1173) Հռոմկլան դարձած է համահայկական մշակութային կեդրոն։ Այնտեղ հաւաքուած, բազմացած եւ պատկերազարդուած են բազմաթիւ հին ձեռագրեր, ստեղծուած նորերը։ Հռոմկլան հռչակուած է իր ուրոյն ու բարձրարուեստ մանրանկարչական դպրոցով։ Հռոմկլայի մէջ գործած են կաթողիկոսներ Ներսէս Դ. Կլայեցին, Գրիգոր Դ. Տղան, Կոստանդին Ա. Բարձրբերդցին, մանրանկարիչներ Կիրակոսը, Յովհաննէսը եւ ուրիշներ։

1292 Մայիսին Եգիպտոսի սուլթան Մելիք Աշրաֆը խոշոր ուժերով պաշարեց Հռոմկլան, որու բնակչութիւնը եւ պահակազօրքը 33 օր հերոսաբար կը դիմադրէին թշնամիին։ Դուրսի օգնութենէն զրկուած պաշտպանները Յունիսի 28-ին քաղաքը յանձնեցին թշնամիին։ Պահակազօրքը սուրէ անցաւ, քաղաքը կողոպտուեցաւ, բնակչութեան զգալի մասը, ինչպէս՝ Ստեփանոս Դ. Հռոմկլայեցի կաթողիկոսը գերուեցան։ Հռոմկլայի անկումը ժամանակակից պատմիչները համարած են հայ կեանքի մեծագոյն աղէտ։ Այնուհետեւ կաթողիկոսական աթոռը հաստատուած է մայրաքաղաք՝ Սիս։ 16-րդ դարէն յետոյ՝ օսմանեան թուրքերու տիրապետութեան ժամանակ, Հռոմկլայի Ս. Աստուածածին եկեղեցին փոխուեցաւ մզկիթի, միւսներն աւերուեցան։ Հռոմկլան վերջնականապէս աւերուեցաւ 1839-ին՝ Եգիպտոսի Իպրահիմ փաշայի ռմբակոծութենէն։ Հռոմկլայի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյն մէջ ամփոփուած են Գրիգոր Գ. Պահլաւունիի եւ Ներսէս Դ․ Կլայեցիի աճիւնները։ Մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը կիսաւեր այդ եկեղեցին հայերու ու եզիտիներու համար ուխտատեղի էր (եզիտիները զայն կ'անուանէին Տէր Ներսէս)։

Ճարտարապետութիւն

Հաւանաբար Ռամմահիայի (Rammahiya) մօտակայքը։

Եկեղեցիներ

13-րդ դարու ասորի առաջնորդ եւ գրող Պար Հեպրէոսը (Bar Hebraeus) յիշատակած է առնուազն երկու Ասորի Ուղղափառ եկեղեցիներ Հռոմկլայի մէջ. փոքր եկեղեցի մը, որ հաւանաբար կը գտնուէր քաղաքին մէջ եւ կառուցուած էր 12-րդ դարու վերջաւորութեան, եւ աւելի մեծ եկեղեցի մը, որ շինուած էր ստորին թաղամասին մէջ՝ Իգնատիոս Գ. Դաւիթ Պատրիարքի օրով (1222–52)։ Հռոմկլայի մէջ կար նաեւ եկեղեցի մը՝ կառուցուած ասորի վանական եւ գրիչ Րապպան Իշոյի կողմէ, որ մահացած է 1247-ին եւ թաղուած է հոն։

Մզկիթներ

16-րդ դարու օսմանեան արձանագրութիւններուն մէջ, որոնք կը մանրամասնեն Հռոմկլայի բնակչութիւնը, պատմաբան Հ. Պասրի Քարատենիզը քաղաքին մէջ նշած է երկու մզկիթ՝ Մեծ մզկիթը (Ulu Camii) եւ Բերդի մզկիթը (Kal'a Camii)։ Բացի այս երկուքէն, պատմաբան Ալի Եըլմազը թուարկած է եւս երեք մզկիթներ՝ Հորոս (Horos), Մեհմետ Սարուճի (Mehmed Saruji) եւ Զէյթուն (Zeytun), ինչպէս նաեւ չորս մեսճիտներ (փոքր մզկիթ)՝ Քուպպելի (Kubbeli), Հան (Han), Հաճի Օսման (Hajji Osman) եւ Տիրեմլի (Diremli)։ Ըստ Եասին Թաշի՝ այս մզկիթները հաւանաբար կը գտնուէին հարեւան գիւղերուն մէջ, իսկ քաղաքը կը պարունակէր միայն առաջին երկուքը, ինչ որ կը վկայէ Հռոմկլայի մէջ կրօնաւորներու փոքր համայնքի մը ներկայութեան մասին։ Նմանապէս, 17-րդ դարու ճամբորդ Էվլիյա Չելեպին իր ուղեգրութեան (seyahatnâme) մէջ յիշատակած է մէկ մզկիթ քաղաքին մէջ եւ մէկ ուրիշը՝ արուարձաններուն մէջ։

• Աք Մեսճիտը հաւանաբար կառուցուած է 17-րդ դարու վերջաւորութեան, քանի որ առաջին անգամ յիշատակուած է 1697 Յունուարին եւ շարունակուած է նշուիլ օսմանեան արձանագրութիւններուն մէջ մինչեւ 1844 թուականը։
• Ապուլ-Քայս մզկիթը առաջին անգամ յայտնուած է 1726 Յունուարին՝ հոգաբարձուի մը նշանակումով, եւ դադրած է յիշատակուելէ 19-րդ դարու կէսերուն։
• Իքիյոլլու մեսճիտը միակ իսլամական պաշտամունքի վայրն էր, որուն յստակ վայրը (Քըզըլճա թաղամաս) յայտնի է օսմանեան արձանագրութիւններէն։ Այն աւելի ուշ յայտնի դարձած է որպէս Ղնանա (Ghnana) մեսճիտ, իր հաւանական հիմնադիր Ապտուլղանիի անունով, որ կը կոչուէր Ղնանա Տետէ։ Սակայն մեսճիտի կառուցման տարեթիւը անյայտ է. այն առաջին անգամ յիշուած է 1697 Փետրուարին։
• Օլուք մզկիթը արձանագրուած է միայն մէկ անգամ՝ 1697 Փետրուարին։
• Խըզըր Իլիաս մզկիթը կը տարբերի միւսներէն, քանի որ չէ գտնուած որեւէ արխիւային արձանագրութեան մէջ, բայց նոյնականացուած է 19-րդ դարու վերջաւորութեան թուագրուած լուսանկարի մը միջոցով։

Դպրոցներ

Ռամմահիա մետրեսէն մեծաւ մասամբ կը գտնուէր Ռումլուլու թաղամասին մէջ։ Պատմաբան Մուհսին Սոյուտողանը կը նշէ, որ նախորդ հրատարակութիւններուն մէջ Եըլմազի եւ Քարատենիզի կողմէ առաջարկուած «Զամահիա» (Zamahiya) ընթերցումը սխալ է։ Այն առաջացած է շատտա (shaddah) նշանը որպէս կէտ սխալ կարդալու պատճառով, որուն հետեւանքով արաբերէն «ր» (rāʾ - ر) տառը շփոթուած է «զ» (zāy - ز) տառին հետ։ Հաստատութեան անունը անմիջականօրէն կապուած էր Ռամահ աղբիւրին հետ։ Ըստ Սոյուտողանի՝ անունը կրնայ ակնարկել սուրիացի քիմիագէտ Հասան ալ-Ռամմահին, որ մահացած է մամլուքներու կողմէ Հռոմկլայի գրաւումէն 3 տարի ետք։ Մետրեսէէն բացի, համալիրը կը ներառէր նաեւ տարրական դպրոց եւ մեսճիտ։ Ի տարբերութիւն գետափնեայ վայրերուն, այս համալիրը կը գտնուէր բերդին ներսը՝ հաւանաբար յայտնի ջրհորի մը մօտ, քանի որ օսմանեան փաստաթուղթերուն մէջ նշուած ծախսերը կը ներառէին ջրհորներէն ջուր հանելու համար օգտագործուող պարաններ եւ դոյլեր։

Աղբիւրներ

• Արաբական աղբիւրները Հայաստանի եւ հարեւան երկիրների մասին, Երեւան, 1965։
• Կիլիկիա, ՍՊԲ, 1894։
• Կիւլեսերեան Բ., Ծովք։ Ծովք-Տլուտք եւ Հռոմ-կլա, Վնն., 1904։