Հայկական Պարարուեստ

Jump to navigation Jump to search
Եարխուշտա

Հայկական պարարուեստ, սկիզբ առած է նախաքրիստոնէական շրջանին, Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, երբ պատմական Հայաստանի մէջ դեռ հեթանոսութիւն կը տիրէր: Հանդիսացած է հայ ժողովուրդի բնաւորութիւնը նկարագրող գեղագիտական վառ արտայայտչամիջոցներէն մէկը: Իր միջոցով կարելի է տեսնել հայ ժողովուրդի մտածողութիւնը, հոգեկան աշխարհը եւ բնութեան ու կեանքի հանդէպ ունեցած վերաբերմունքը:[1]

Սերունդէ սերունդ փոխանցուելով եւ որոշակի փոփոխութիւններու արժանանալէ ետք, անիկա դարձեալ պահպաներ է իր հիմքին մէջ առկայ եւ միայն իրեն յատուկ շարժական, կառուցուածքային եւ երաժշտական առանձնայատկութիւնները[2]:

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

20-րդ դարասկիզբին Արեւմտեան Հայաստանէն Արեւելեան Հայաստան կը գաղթեն բազմաթիւ հայ ընտանիքներ, որոնք իրենց հետ կը բերեն երգեր, պարեր եւ իրենց բնորոշ տարազները: Բնականաբար, տեղի կ'ունենայ ազգային մշակոյթի երկու տարբեր ճիւղերու խաչասերում, որու արդիւնքով կը ձեւաւորուի նոր՝ աւելի հարստացած տարբերակը:

Հայաստանի մէջ, խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք, հայկական պարի ուսուցումը պետութիւնը կը վերցնէ իր վրան: կը Հիմնուին պարային դպրոցներ, որոնք կը նպաստեն ազգային պարէն առանձնացուող ժողովրդական պարի ստեղծումին[3]:

Ներկայիս հայկական ազգային պարը կը բաժնուի երկու խումբի.

  • ազգագրական
  • ժողովրդական:

Ժողովրդական պարը, ըստ էութեան, կը տարբերի ազգագրականէն: Անիկա յառաջացած է խորհրդային «խորէոգրաֆիկ» դպրոցի կաղապարէն, եւ ղեկավարուելով դասական եւ բեմապարային պարի ներկայացուցիչներու կողմէ, կը հեռանայ իր ազգային ակունքներէն[4]:

Ինչ կը վերաբերի ազգագրականին, ապա վերջինիս հիմքին մէջ ինկած է ազգի ընդհանուր նկարագիրը տալու նպատակը: Ազգագրութիւն բառը, ինքնին, կը բնութագրէ գիտութիւն մը, որ կ'ուսումնասիրէ ժողովուրդներու նիւթական եւ հոգեւոր մշակոյթը, հետեւաբար վերջինիս սովորոյթները, տեղաշարժերը, ազգային առանձնայատկութիւնները եւ անոնց պատմամշակութային առնչութիւնները:

Ազգագրական պարը, միահիւսուելով տուեալ միջավայրի ծէսերուն, տօնակատարութիւններուն, հաւատալիքներու ու պաշտամունքներու հետ, կը ստեղծէ հայ ժողովուրդի հոգեբանութիւնը եւ զգացմունքային աշխարհը նկարագրող մշակոյթ մը, որ եւ հայ պարարուեստն է[3]:

Պարատեսակներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Փափուռի
Փափուռին, Մասունք ազգագրական երգի-պարի խումբի կատարմամբ
  • Գէոնտ (Գէովնտ)
  • Վերվերի
  • Գորանի
  • Շորոր (ճոճք)
  • Ֆնճան
Կարին երգի-պարի համոյթը «Ֆնճան» պարելու ընթացքին
  • Թամզարա (պար)
  • Աստուածածնայ պար
  • Լորգէ
  • Ծաղկաձորի
«Կարին» աւանդական երգի-պարի համոյթը Ծաղկաձորի կը պարէ
  • Թամուր աղա
  • Էջմիածին
  • Թարս պար
Թարս պար
  • Լուտկի
  • Երեք ոտք
  • Շաւալի
  • Խոշ պիլազիգ
  • Ռոստամ բազի
  • Թռթռուք
  • Սրապար
  • Քոչարի
  • Մշու խըռռ
  • Քերծի
  • Եարխուշտա
  • Գորանի պար
  • Իշխանաց պար
  • 9 ոտք
  • 12 ոտք

Եարխուշտա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Եարխուշտան» կը հանդիսանայ Մուշի եւ Սասունի շրջաններու ժողովուրդի ռազմական պարը, որ կը պարէին բացառապէս տղամարդիկ (այժմ նաեւ կանայք)։ «Եարխուշտա» ռազմական խաղ-պարը կը պատկանի ծափ պարերու տեսակին եւ կ'առանձնանայ իւրօրինակ կառուցուածքով, խաղային, երաժշտական, բանահիւսական նիւթերով եւ կատարման գունեղ ոճով: Ծափ պարերը հայկական ռազմական պարերու տեսակներէն են: Այդ պարերուն շարժումները կը շեշտուին դիմացի զոյգին հետ ծափերով, որոնք կարծես թէ կը փոխարինեն զէնքերուն եւ կը նմանին անոնց հարուածին ու բախման ձայնին:[5]

Պարին անուանումը ունեցած է տարբեր մեկնաբանութիււններ։ Անորմէ մէկն է, որ «Եարխուշտա» կը նշանակէ զէնքի ընկեր։ Պարսկերէնով «եար», կը նշանակէ ընկեր, իսկ «խըշտ», «խըշտիկ» ՝ կարճ նիզակ, զէնք։ Եարխուշտան այն աւանդական պարերէն է, որ շատ քիչ փոփոխութիւններու ենթարկուած է։ Տարածուած է նաեւ բեմական պարարուեստի մէջ։ Ունի կլոր, կիսաշրջանաձեւ, ուղիղ դասաւորումներ։ Պարի ընթացքին ձեռքերը բռնելու ձեւը, դիրքերն ու դասաւորումները անընդհատ կը փոխուին։ Պարողներու թիւը պէտք է զոյգ ըլլայ։ Կը բաժնուին երկու խումբերու, որոնցմէ մէկը կը յարձակի, միւսը՝ կը դիմադրէ։ Ձեռքերը ազատ են, առջեւ ու ետեւ, աջ ու ձախ շարժումներ կը կատարուին, ծափեր կը զարնեն։ Իրարու դէմ յանդիման կու գան՝ ձեռքերը կը բարձրացնեն գլուխէն վեր եւ ափերով կը զարնեն իրարու, որ կը խորհրդանշէ զէնքերու իրարու զարնուիլը։ Շարժումները կ'արագանան, ծափերը կը դառնան կտրուկ։ «Եարխուշտան» այն իւրօրինակ աւանդական պարերէն է, որ շատ քիչ փոփոխութիւններու ենթարկուած է:

Ժամանակին Եարխուշտան կը պարէին ճակատամարտէն առաջ: Կարգ մը աւանդութիւններ կը պատմեն, որ թշնամիները, լսելով տհոլ զուռնայի ձայնը եւ հայերուն ռազմական խրոխտ պարը, ձգած, փախած են պատերազմի դաշտէն՝ առանց կռուելու:[6]

Քոչարի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քոչ արմատը կապ ունի չկրտած ոչխարի-խոյի գոչ, ղոչ եւ խոչ անուանումներու հետ։ Ղոչ գոյական անունէն կը յառաջանայ ղոչաղ ածականը որ կը նշանակէ՝ համարձակ, խիզախ եւ քաջ։ Ստեղծուած է հեթանոսական ժամանակաշրջանին, երբ գոյութիւն ունէր բնութեան պաշտամունքը: Պարի շարժումները կը նմանին վայրի խոյի մարմինի շարժումներուն:

Քոչարին յառաջացել է այդ` խոյի երկրպագութեան ժամանակաշրջանին։ Ծիսակատարութիւն մը կար` «վեր խոյանալ», որ կ'ենթադրէր խոյի պէս ետեւի «սմբակներուն վրայ» բարձրանալ, վեր բարձրանալ և անոնցմով ուժգին գետին հարուածել:

Մինչեւ այսօր պարի այդ տարրը պահպանուած է քոչարիի քանի տարատեսակներուն մէջ: Շարքով կանգնած խումբը ոտքերը վեր կը բարձրացնէ եւ ուժգին գետին կը հարուածէ:[7]

Քերծի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըստ Արցախի բարբառին՝ քերծին մեծ, բարձր, անմատչելի, լերկ քարաժայռ է: Քերծին հայերէն բառ է, քար եւ քերծել իմաստներն ունի:

Քերծի կ'անուանեն նաեւ հսկայ, դիւցազն, ժայռի պէս ամուր քաջ մարդը: Քերծի քարերու ծերպին կ'իջնեն, բոյն կը դնեն բազէն, արծիւը, քերծելով կը մագլցին ու կը բարձրանան քարայծերը:

Քերծիին վրայ եղջիւրակռիւ կ'ընեն այծեղջիւրները եւ քարայծերը: «Քերծի» պարը կը կրէ Քերծի քաջերու, քարայծերի կամ Քերծի ժայռերու անունը եւ գաղափարը: Ենթադրութիւններ կան, թէ պարը որսորդական է,խոյապար է, պարը ունի ռազմական բնոյթ։ Պարին քայլերը կը կատարուին կիսակքանիստ (կողադիր-խաչաձեւ քայլերով), որ կը համեմատուի որսի գացողի գաղտագողի շարժումներուն հետ։ կը պարուի տհոլի եւ զուռնայի նուագակցութեամբ։ Պարողները կը շարուին մէկ գիծի վրայ։ Երբեմն կրնան պարել երկու գիծով, իրարու դիմաց կանգնած շարքերով։ Առաջին գիծի պարաքայլերը կը մեկնաբանուին որպէս հակառակորդին վրայ յարձակման արտացոլում։ Անկէ ետք շարքը կը վերադառնայ իր ելման դիրքին: Երկու շարքով պարելու ատեն առջեւ գացող եւ վերադարձող պարաքայլերու տարբեր համադրումները կը մեկնաբանուին որպէս մէկ կողմէ յարձակման, միւսի ինքնապաշտպանութեան, ապա հակայարձակման անցնելու արտացոլում։ Ձեռքերը կը բռնեն ափ - ափի, խաչուած մատներով կրնան նաեւ պարել ձեռքերը ճկոյթներով բռնած:

Մըշու խըռ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մըշու խըռ, հայկական պարատեսակ է։ Այս պարաձեւի երաժշտութիււնները կը նմանին Քոչարիի մեղեդիներուն։ Այս պարի շարժումներուն թիւը ինչպէս նաեւ Քոչարիինը նոյնպէս՝ ութ է։ Այս պարի գաղափարը կարելի է վերագրել 2 անգամ երթալ 2 անգամ ետ դառնալ պարատեսակին։ «խըռ» կը նշանակէ «կարմիր նշաններով մոխրագոյն ձի», այսինքն՝ պարը կրնայ կոչուիլ«Մշոյ ձի»։ Մըշու խըռի ժամանակ պարողները կը կանգնին ուս-ուսի, մէկ շարքով, ձեռք-ձեռքի բռնած, վարէն մատները խաչաձեւ եւ միահիւսուած:

Թամզարա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըստ Կոմիտասի՝ «Թամզարան» հարսանեկան երգ-պար է, ուր գլխաւոր դերը վերապահուած է պարագլուխին ու պարապոչին։ Իսկ հարսը անպայման կը կենար կնքահօր կողքին։

Այժմ «Թամզարան» կորսնցուցած է իր նախկին ծիսական նշանակութիւնը, երբ ժամանակին գրեթէ բոլոր համայնքային միջոցառումներու ու խնճոյքներու ատեն կը պարէին։

«Թամզարա» պարատեսակը կը պատկանի երկու երթալ, երկու դառնալ կամ վերադառնալ պարաընտանիքին։

Իշխանաց Պար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գոյութիւն ունի պարի 3 տարբերակ՝ Հայոց ձորի, Շատախի եւ Պարսկահայքի:

Հայոց ձորի տարբերակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իշխանաց պարին Հայոց ձորի տարբերակը ռազմապար է։ Անիկա կ'անուանուի նաեւ «Շէյխերու», «Շէխանի»։ «Շէյխերու» կամ «Շէխանի» անուանումները կը ծագին շէյխ բառէն, որ քիւրտերու հոգեւոր առաջնորդն է։ Պարին բարդութեան պատճառով գլխաւորաբար կը պարէին միայն երիտասարդ իշխանները։ Հայերը պարը կը պարէին ուխտագնացութիւններու, տօներու, խնճոյքներու ատեն՝ Վանի, Թիմարի եւ Բերկրիի ատեն։ Գրեթէ բոլոր ռազմապարերուն նման «Շէխանիի» մեղեդիին չափը 2/4 է։ Կը պարեն մէկ շարքով, ճկոյթ ճկոյթի՝ աջ ձեռքը ձախին վրայէն անցուցած։ 12-15 հոգի կը շարժին մէկ առջեւ, մէկ՝ ետեւ։

Շատախի տարբերակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Շատախի «Շէյխանի-Շիվհալանի» պարին անուանումը յստակ չէ։ Պարին առաջին 2 մասերը, որոնք «Շէյխանի» կը կոչուին կը պարուին դանդաղ, իսկ «Շիվհալանին»՝ պարին երրորդ եւ չորրորդ մասերը աւելի արագ են։ Ըստ որոշ ենթադրութիւններու «Շիվհալանին» վիշտի, յիշատակի պարատեսակներէն է, որու մէջ կան ե՛ւ ետ քայլը, ե՛ւ ձախ քայլը։ Սակայն ուրախ թռիչքներուն պատճառով մոռացութեան ենթարկուած է պարին բուն իմաստը։

Պարսկահայքի տարբերակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պարսկահայքի «Շէյխանէն» նոյնպէս իշխաններու պար է, եւ պատկանած է մեհենական պարերու շարքին։[8]

Գորանի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Գորանի» անուանումը կապուած է հայերէն «գոռ» արմատին հետ, որ կը նշանակէ աղմուկ, ժխոր, շփոթ, խուճապ, ծեծկռտուք, մարտ, կռիւ։ «Գոռալ» կը նշանակէ ճչալ, ոռնալ,«գորան»՝ անմշակ։ Պարաշարքին կառոյցը մէկ շարք է, որ կը վերածուի աղեղի։ Կը կանգնին ուս ուսի՝ կարծես ընդհանուր վիշտի մեջ համախմբուած։ Ձեռքերը կը միահիւսուին ճկոյթներով եւ կը ծալուին արմունկներուն՝ ուղիղ անկիւնին տակ։ Դաստակները ուղղուած առջեւ: «Գորանիի» Ալաշկերտի տարբերակին մէջ առաջնորդը կամ պարողներէն ոեւէ մէկը, երբեմն պարող կիներէն մէկը գլխուն կը դնէ ջուրով լի պղինձէ թասը, զոր կարելի չէ ձեռքերով բռնել։ Ոտքերուն շարժումները պէտք է չափազանց դանդաղ ըլլան եւ պատկերացնեն օձի շարժումները ջուրին մէջ։ Պարողներուն ծունկերուն կքանիստերն ու ուղղումները պէտք է փոխանցեն օձի ընկղմումը ջուրին մէջ եւ ջուրին մակերեսը ելլելը։ Այս պարաձեւը ոչ թէ երաշտի ողբ է, այլ լաւատեսութեամբ անձրեւ կանչելու ծէս։[9]

Տարատեսակները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական պարը կարելի է դասակարգել համաձայն քանի մը բնութագրիչներու[10]:

Ըստ կատարման բնոյթի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Պարերգեր պարեր, որոնք կը զուգորդուին երգերով:
  • Պարեր, որոնք կը նուագակցուին միայն երաժշտական գործիքներով:
  • Պարեր, որոնք եւ կը նուագակցուին եւ կը զուգորդուին երաժշտական գործիքներով եւ երգով:

Ըստ ձեռքերը բռնելու ձեւի՝[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Ճկոյթներով
  • Ափերով
  • Խաչուած ափերով
  • Ուսերով
  • Գօտիէն

Ըստ բովանդակութեան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • առասպելական
  • պաշտամունքային
  • ճանապարհի
  • լարախաղացներու
  • աշխարհիկ
  • աշխատանքային
  • ռազմական
  • որսորդական
  • մանկական

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «Ազգային պարեր։ Հայաստանի Հանրապետություն»։ Gisher։ արտագրուած է՝ 2016-01-28 
  2. «Հայ ժողովրդական պարարվեստ»։ «ԻՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆ»։ արտագրուած է՝ 2016-01-28 
  3. 3,0 3,1 «Հայկական պար»։ Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն։ արտագրուած է՝ 2016-01-28 
  4. «ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՐԱՐՎԵՍՏԻ ԱՆԱՂԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆԸ | «Կարին» ավանդական երգի եւ պարի համույթ»։ www2.karinfolk.am։ արտագրուած է՝ 2016-01-28 
  5. Եարխուշտա
  6. Եարխուշտան
  7. Քոչարին
  8. Իշխանաց Պար
  9. Գորանի
  10. «Պատմություն | «Կարին» ավանդական երգի եւ պարի համույթ»։ karinfolk.am։ արտագրուած է՝ 2016-01-28 

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]