Խարբերդ

Jump to navigation Jump to search
Խարբերդի մարզ
խարբերդ

Խարբերդ (յունարէն՝ Խարպոտէ, ասորերէն՝ Քորբերդ, թրքական անուանումով՝ Հարբութ), քաղաք Արեւմտեան Հայաստան մէջ, այժմ՝ Թուրքիա։ Կը գտնուի Խարբերդի դաշտին մէջ, Արածանիի ձախ ափին։ Կարգ մը հետազօտութիւններու համաձայն, Խարբերդը յոյն պատմիչ եւ աշխարհագրագէտ՝ Ստրաբոնի (Strapon) յիշատակած Կարկաթիակերտն է։

20-րդ դարու սկիզբը, Արեւմտահայաստանի Խարբերդ գաւառը, որը Մամուրէթ- ուլ-Ազիզ (Էլազիկ) նահանգին երեք գաւառներէն մէկն էր Տերսիմի եւ Մալաթիոյ կողքին, ունէր 32.900 քառ. Քիլոմեթր տարածութիւն:

Խարբերդի գաւառը ունէր չորս վիճակներ, գլխաւորը Խարբերդ-Մեզրէ, ապա Քեպան Մատէն, Արաբկիր եւ Ակն:

Անդի Տաւրոսեան լեռանաշղթայով շրջապատուած, ոռագուած Եփրատի եւ անոր միացող Արածանիի ջուրերով, 1267 մեթր բարձրութեան վրայ գտնուող Խարբերդի դաշտը՝ Արեւելքէն Բալուի դաշտին ու Արեւմուտքէն Մալաթիոյ դաշտին կը միանար: Խարբերդ գետերէն եւ անոնց բազմաթիւ օժանդակներէն զատ ունի Հազար Լիճ Պատմական Հայաստանի՝ Ծովք Լիճը, Ներսէս Շնորհալիի կղզիով:

Անուանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խարբերդի բերդը

«Խարբերդ» տեղանունը նախապէս ստուգաբանուած է որ կազմուած ըլլայ քար եւ բերդ բառերէն։ Ըստ ուրիշ տեսութեան՝ ան սերած է քաղաքի ներկայ տարածքին մէջ գտնուող Ք.ա. 2000 տարի գոյութիւն ունեցած Խար գիւղի անունէն, որուն աւելի ուշ աւելցած է բերդ բառը։ Այսպիսով, Խարբերդ կը նշանակէ ճանապարհի բերդ կամ բերդի ճանապարհ։

Հետագային Դարեհ I-ի ժամանակ (Ք.ա. 522-484) կառուցուած Աքեմենեաններու մայրաքաղաք Սուզան Միջերկրականին միացող ուղին դարձեալ կ'անցնէր Խարբերդի գաւառով՝ պատմական Անձիտով։ Որպէս ջրային ճանապարհ օգտագործուած է Արածանիի ստորին հոսանքը։ Մեր ժամանակներուն Խարբերդը պահպանած է ճանապարհներու հանգոյցի այդ դերը։ Ուրիշ տեսութեան մը համաձայն Խարբերդը եղած է որսորդութեան, հողագործութեան եւ լուսնի՝ խեթա-խուրրիական աստուածուհի Խատիին նուիրուած մեհենական սրբավայր, որմէ եկած է իր անուանումը։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խարբերդի մուտքը

Խարբերդի մէջ պեղուած հնագոյն դամբարանները թուագրուած են Ք.ա. XX-XVIII դարերով, երբ այնտեղ բնակած են խուրրիական ցեղերը։ Խարբերդի բերդը կառուցած են ուրարտացիները Ք.ա. IX-VIII դդ։ 1070-ական թթ. Խարբերդի մէջ բիւզանդական կայազօրի հրամանատարն էր հայազգի զօրավար Փիլարտոս Վարաժնունին։ Մանազկերտի ճակատամարտին բիւզանդացիներու պարտութենէն ետք (1071) ան, միանալով Քաբատոքիայի, Կիլիկիոյ, Հիւսիսային Սուրիոյ և Միջագետքի հայկական իշխանութիւնները մէկ պետութեան մեջ, Խարբերդը դարձաւ մայրաքաղաք։

X-XIII դդ քաղաքը յայտնի էր իր ամուր բերդով։ 1185 թ․-ին Խարբերդը անցաւ Որդոքեաններու իշխանութեան տակ։ 1236 թուականին զայն գրաւեցին մոնղոլները։ Անկէ ետք, Խարբերդը յաճախ անցած է ձեռքէ ձեռք. զայն տիրած են Լենկթեմուրը, քարաքոյունլուները, աք-քոյունլունները։ 1507 թուականին Խարբերդ ներխուժեց պարսից շահ Իսմայիլի զօրքը, որ կողոպտեց ու աւերեց քաղաքը։ 1515 թուականին Խարբերդին տիրեց օսմանեան սուլթան Սելիմ I-ը։ Թրքական տիրապետութեան շրջանին աւելի սաստկացաւ բնիկներու՝ հայերու կեղեքումը։ Վիճակը յատկապէս ծանրացաւ XVI դ վերջին, երբ իշխող վերնախաւի կամայականութիւններու, ենիչերիններու բռնութիւններու և կրօնական հալածանքներու հետեւանքներով քայքայուեցան արտադրողական ուժերը, տիրեց աւելի քան մէկ տասնամեակ շարունակուող սովը, որուն զոհ դարձան շատ խարբերդցիներ։ Ապրուստի միջոց որոնելով՝ անոր բնակչութեան մեծ մասը տեղափոխուեցաւ դէպի կայսրութեան արեւմտեան սահմանները։

1617 թուականին Խարբերդը հիմնայատակ կործանեցաւ եւ բնակիչներուն սրի տակ առաւ Չոփան օղլի բէկը։ XVIII դ Խարբերդը և շրջակայքը մաս կազմեցին Սեբաստիոյ վիլայէթի։ Այդ ժամանակ Խարբերդը կրկին դարձաւ մարդաշատ քաղաք՝ հիմնականօրէն շրջակայ գաւառներու հայերու շնոհիւ։ 1800 թ․-ին այնտեղ կը բնակէին 8000, 1850 թ․-ին՝ 6000 ընտանիք։ Թուրքիայի 1834 թ․-ի վարչական բաժանմամբ Խարբերդը մտաւ Տիարպեքիրի վիլայէթի մէջ։ 1878-ին կազմուեցաւ Խարբերդի վիլայէթը։

20-րդ դարու սկիզբին Խարբերդի թաղերին էին. հարաւ-արեւելքը երկու ձորի մեջ տարածուած Սինամուտը, որմէ ետք յաջորդաբար կը բարձրանային ասորիներու Ս. Ստեփանոս և Ս. Կարապետ թաղերը։ Տարածքի արեւմտեան բարձունքներուն վրայ կը գտնուէր Վերի թաղը, որ նաեւ կը կոչուէր Ս. Յակոբի կամ Սիսիոներներու թաղ, որովհետեւ այնտեղ կը գտնուէին Ս. Յակոբի եկեղեցին և Եփրատ գոլէճը։ Քաղաքը կառուցապատուած էր մէկ-երկյարկանի տուներով։ Խարբերդի պատմական հնագոյն յուշարձանը և ճարտարապետական ամենախոշոր կառոյցը բերդն էր, որ կառուցուած էր լերան բարձրունքին։ Ան հիմնուած էր ուրարտացիներու կողմէ, ապա վերաշինուած՝ Ք.ա. II դ՝ Արտաշէսեաններու ժամանակ։ Գլխաւոր պարիսպը կառուցապատուած էր 1.5 մ լայնութեամբ եւ 2 մ բարձրութեան քարէ զանգուածներով։ Բերդը ունեցած է տարբեր նշանակութիւն ունեցող բազմաթիւ սենեակներ, իսկ ստորերկրեայ ճանապարհը հասած է մինչեւ մերձակայ Քեորբէ, Հիւսենիկ և Մեզիրէ գիւղերը։ XIX դարու վերջին, XX դարու սկիզբին թուրք բարբարոսները հիմնայատակ ըրին Խարբերդի բերդը՝ քարերը օգտագործելով Մեզիրէի կառավարական շէնք կառուցելու համար։

Տնտեսական և մշակութային վերելքին զուգընթաց 1880-ական թուականներուն արագօրէն աճեցաւ Խարբերդի բնակչութիւնը, որուն մեծ մասը հայեր էին։ Հոն կը Բնակէին նաեւ թուրքեր, ասորիներ, քիւրտեր։ Այդ ժամանակ վերջ գտաւ խարբերդցիներու արտագաղթը՝ նախապէս դէպի Գանատա, ապա՝ ԱՄՆ։ Արտագաղթը աւելցաւ յատկապէս 1895-1896՝ Համիտեան ջարդերու ժամանակ։ 1914 թ․-ին Խարբերդը ունէր 18-20 հազար բնակիչ, որուն մօտ 10.000 հայեր էին։ 1915 թ․-ի Յուլիսին սկսաւ հայերու զանգուածային բնաջնջումը։ 2500 եւ 3000 մարդէ բաղկացած 2 կարաւանով, Խարբերդ-Մեզիրէ-Տիգրանակերտ-Ռաս էլ Այն ճանապարհով, բռնագաղթեցին դէպի Տէր Զօր եւ ոչնչացան անապատներուն մէջ։

Տնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիւսէյնիկի կահագործներ
Խարբերդ Մետաքսէ թել քաշող վարպետներ

Խարբերդ քաղաքը շրջապատուած էր 365 գիւղերով եւ աւաններով, որոնք կը կերակրուէին Խարբերդի ընդարձակ դաշտի երեք բերրի հովիտներուն միջոցաւ, որոնք այդ իսկ պատճառաւ «Ոսկեղէն» կոչումին արժանացած էին: Կ'արտադրուէին ցորեն, եգիպտացորեն, բամպակ, բազմատեսակ բանջարեղէններ եւ սննդեղէններ: Բլրալանջերը ծածկուած էին այգիներով, ընկուզենիներով, պտղածառերով: Շրջանը նշանաւոր էր գինիով, մեղրով եւ թութի ծառերով: Այս վերջիններուն շնորհիւ բնակիչները կը զբաղէին շերամաբուծութեամբ, մետաքսի արտադրութեամբ եւ արտածումով, բնական ներկերու պատրաստութեամբ: Իսկ ոչխարներու բազմաթիւ հօտերու պատճառաւ զարգացած էին խաղախորդութիւնն ու կաշեգործութիւնը:

Խարբերդի բնակչութիւնը կը զբաղէր արհեստներով, երկրագործութեամբ, առեւտուրով։ Հայերը նշանաւոր էին որպէս հմուտ դերձակներ, կօշկակարներ, դարբիններ, թիթեղագործներ, հուսներ, կտաւագործներ, ոսկերիչներ, կաշեգործներ, զինագործներ։ XIX դ վերջին անոնք առեւտրական կապեր ունէին Հալէպի, Կ.Պոլսոյ, Տիգրանակերտի, Այնթապի, Սեբաստիոյ, Մալաթիոյ, Սամսունի, Թոխաթի, Վանի, Ատանայի, Արաբկիրի, Բալուի, Պիթլիսի իւ ուրիշ վայրերու հետ։ Վանի Գափամաջեան առեւտրական ընկերութիւնը մասնաճիւղ ունէր Խարբերդի մէջ։ Քաղաքին մէջ կար մօտաւոր 100 խանութ։

1880-1890-ին Խարբերդի հայ վաճառականները հասան մինչեւ արտասահմանեան շուկայ՝ Ռուսաստան, Պարսկաստան, Ֆրանսա, Անգլիա, նոյնիսկ Ամերիկա։

Մշակոյթ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ազգ.Կեդրոնական Վարժարանի(Թլկատենցիի) շրջանաւարտներ 1895
Եփրատ Գոլէճ Արհեստից Վարժարան
Խարբերդ Վարի թաղ, Մանկապարտէզ եւ Ուսուցչակազմ
Խարբերդ՝ 1913 Գիրերու գիւտի 1500 ամեակի տօնակատարութիւն

Խարբերդը եղած է հայ մշակոյթի նշանաւոր կեդրոն։ Դեռեւս 1160 թուականի ձեռագրի մը մէջ նշուած է, որ ան գրուած է «ի մայրաքաղաքին Խարբերդ»։

Խարբերդի նշանաւոր վարժարաններէն էին Ս. Յակոբ Կեդրոնական Վրժ., Աղջկանց Հռիփսիմեանց Վրժ., Սմբատեան Ճեմարանը: Առաջին արդիական ծրագրով վարժարանը հիմնուած 1892-ին՝ Մեզիրէի Կեդրոնական Երկրորդական Վարժարանն է: Հարկ է նշել պատկառելի երեք գոլէճներ: հաստատուած ֆրանսացիներուն, գերմանացիներուն եւ Ամերիկացիներուն կողմէ, յատկապէս Արմենիա Գոլէճը հիմնուած 1878-ին եւ 1888-ին թուրքերուն հակադրանքով Եփրատ Գոլէճ վերանուանուած:1900 թուականին կը հիմնուի Եփրատ Գոլէճի Մանկավարժական դպրոցը, ուսուցչուհի ունենալով ամերիկացի միսիոնարուհի՝ Միս Փրէթը: Շնորհիւ այս կրթական ցանցին Խարբերդ կոչուած էր նահանգին Աթէնքը եւ զարգացած Խարբերդցիները հասած բարձր պետական պաշտօններու:  

Համազգային հռչակ կը վայելէր Աստուածաբանական ճեմարանը, որ գործած է 1859-1915 թթ․-ին։ Այստեղ կը դասաւանդուէին հայերէն, գրաբար և աշխարհաբար քերականութիւն, հայոց պատմութիւն, աստուածաբանութիւն, մարդակազմութիւն, փիլիսոփայութիւն, տիեզերագիտութիւն։ Եփրատ գոլէճը տուած է աւելի քան 600 շրջանաւարտ ։ 1865 թ․-ին կազմակերպուեցաւ կրթական և մշակութային «Սմբատեան ընկերութիւն»-ը, որ հիմնեց երկսեռ վարժարան։ 1880-ական թթ Խարբերդի մէջ բեմադրուեցաւ առաջին ներկայացումը՝ «Քաջն Վարդան»-ը։ 1889-ին հայերը այնտեղ հիմնեցին տպագրական գործը, 1909 թ․-ին հրատարակուեցաւ «Եփրատ» թերթը։ Կանանց շրջանին «Արաքս» ընկերութիւնը իր գործունեութիւնը ընդարձակեց։

Խարբերդի բարբառը իր բառամթերքով եւ կառոյցով շատ տարբեր չէ արեւմտահայերէնէն:

Ժողովուրդ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խարբերդցիները զուարթ եւ ընկերային նկարագրով անհատներ են: Ընտանեկան եւ հաւաքական տօնախմբութիւնները բարքերուն մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւէին:

Գլխաւոր Գիւղեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիւսէյնիկ
Մէզիրէի(Էլազիկ) վերջին հայկական թաղը
Մալաթիա Հայկական բնակարան

Մէզիրէ, Հիւսէյնիկ, Եղէք, Ծովք ,Թլկատեն կամ Խույու, Բազմաշէն,Խուլագիւղ, Հողէ գիւղ, Քէսիրիկ, Իչմէ գիւղ, Բարջանճ, Մօրէնիկ, Դատեմ,Գոմք, Խոխ, Չոր գեղ, Հապուսի,Քէօրբէ, Սուրսուրի, Արփաւուր, Շէյխ Հաճի,Վերի Մէզիրէ, Շէնթիլ, Կարմըրի, Վարդաթել, Երթմընեկ, Մեծկերտ, Բերրի,Շիրօ գիւղ:

Եկեղեցիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խուլագիւղ Հայ Առաքելական Եկեղեցի
Մեզիրէի Հայ Աւետարանական Եկեղեցի
Խուլէի Հայկական Գերեզմանաքարեր

Խարբերդ քաղաքին մէջ հիմնուած են հինգ եկեղեցիներ՝ Ս.Յակոբ, Ս.Ստեփանոս, Ս.Կարապետ, Ս.Աստուածածին եւ Ս. Նշան: Իսկ խարբերդի գաւառներուն մէջ գտնուած են 55 Եկեղեցիներ եւ տասնեակ վանքեր ու սրբավայրեր:

Ականաւոր Խարբերդցիներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կղերականներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ՆՍՕՏՏ Սահակ Բ. Կաթողիկոս Խապայեան, Գերպ. Սրապիոն Վրդ. Ուլուհոճեան, Գերպ. Յովհաննէս Արք. Նազլեան, Գերպ. Ստեփանոս Բ.Եպս. Խրայէլեան,

Հ. Թաթէոս Վրդ. Թումաճեան, Պատ. Գարեգին Չիֆճեան, Վարդան Քհն. Արսլանեան, Պատ. Վարդան Ամիրխանեան, Եղիշէ Արք. Կարոյեան:

Գրագէտներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թլկատենցի(Յովհաննէս Յարութիւնեան), Երուխան(Երուանդ Սրմաքեշխանլեան), Սիամանթօ (Ատոմ Եարճանեան), Ռուբէն Որբերեան, Վահան Թոթովենց, Ռուբէն Զարդարեան, Ծատուր Պէրպէրեան, Համաստեղ(Համբարձում Կելէնեան), Շահան Նաթալի(Յակոբ Տէր Յակոբեան), Վահէ Հայկ, Մանուկ Ճիզմէճեան, Պետրոս Կէօլճիկ:

Արմատները Խարբերդի մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գոհար Գասպարեան(երգչուհի), Ռիչըրտ Յովհաննէսեան(պատմաբան,հայագէտ), Գըրգ Գրիգորեան(բարերար), Րաֆֆի Յովհաննէսեան(քաղաքագէտ), Մոնթէ Մելքոնեան(Հայաստանի եւ Արցախի ազգային հերոս)

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն
  2. «Խարբերդ եւ Անոր Ոսկեղէն Դաշտը»,Վահէ Հայկ,Նիւ Եորք, 1959։