Կիլիկիա

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Բնակավայր

Կիլիկիա (յուն.՝ Κιλικία, լատ.՝ Cilicia, միջին պարսկերէն՝ Klikiyā, պարթեւերէն՝ Kilikiyā, թուրք.՝ Kilikya), Փոքր Ասիոյ հարաւ արեւելեան հատուածը ընդգրկող շրջան։ Որպէս վարչաքաղաքական հատուած՝ եղած է առանձին միաւոր՝ Խեթական թագաւորութեան ժամանակներէն մինչեւ Բիւզանդական կայսրութիւն՝ աւելի քան երկու հազար հինգ հարիւր տարի։ Այժմ գրեթէ ամբողջութեամբ կը պատկանի Թուրքիոյ Հանրապետութեան, բացի Քեսապի շրջանէն Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութիւն։

Անուանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Կիլիկիա» անուանումը առաջին անգամ կը հանդիպի աքքատական արձանագրութուններուն մէջ՝ Hilakku ձեւով։ Ոմանք կ'ենթադրեն, որ «Կիլիկիա» անուանումը առաջացած է եբրայերէն ֆելկիմ, ֆաչեկ կամ յունարէն կալիս, կալիկա ― «քարքարոտ» բառերէն։

Հայերու մօտ Կիլիկիան յայտնի եղած է Սիսուան անունով[1]։

Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կիլիկիան կը գտնուի Փոքր Ասիոյ հարաւ արեւելեան մասին մէջ։ Անոր հարաւը Միջերկրական ծովն է, հիւսիսը՝ Հայկական (Արեւելեան) Տաւրոս լեռնաշղթան։ Սարոս (Սիհուն, այժմ՝ Սեյհան)[2] եւ Ճէյհան(Ճիհուն)[3] գետերը կը ջրեն անոր դաշտերը։ Այլ մեծ գետերն են՝ Տարսոս,[4], Լիպարիս (այժմ՝ Mezitli)[5]։ Բոլորն ալ կը բխին Հայկական լեռնաշխարհէն։

Կիլիկիան անմիջապէս հարեւան է պատմական Հայաստանի գաւառներէն՝ կը սահմանակցի Փոքր Հայք[6] ին։

Կիլիկիան հին ժամանակներէն բնակեցուած է խեթերով[7], խուռիներով, յոյներով, ասորիներով եւ սեմական այլ ժողովուրդներով, ինչպէս նաեւ՝ հայերով։ Այս ժողովուրդներուն, առաջին հերթին՝ յոյներուն կը վերագրուի Կիլիկիոյ բաժանումը երեք խոշոր հատուածներու՝ Լեռնային Կիլիկիա, Դաշտային Կիլիկիա եւ Բլրոտ Կիլիկիա։

Կիլիկիոյ ծովեզերքը բնական նաւահանգիստներով օժտուած է։ Հինէն առեւտուրի հիմնական շուկայ եղած է։ Գլախաւոր քաղաքներն էին՝ Տարսոնը, Ատանան, Զեյթունը, Սիսը, Այասը։

Վերջինս կը գտնուէր Ճէյհան (Ճիհուն,Ceyhan-Jihun) գետին մօտ՝ համանուն Այասի ծոցը։ Կիլիկիոյ թագաւորութեան գոյութեան դարաշրջանին եւ ատկէ ետք, ան կը կոչուէր Հայկական ծոց։ Այժմ Ատանա քաղաքը Թուրքիոյ մեծագոյն քաղաքներէն է, թիւով չորրորդը՝ Իսթանպուլէն (յունարէն՝ Κωνσταντινούπολις, Կոնստանդնուպոլիս), մայրաքաղաք Անգարայէն (յունարէն՝ Άγκυρα, նախկին Անգորա) եւ Իզմիրէն ետք (յունարէն՝ Σμύρνη, Զմիւռնիա)։ Արեւմտեան հատուածին մէջ Անթալիոյ ծովածոցն է՝ համանուն նաւահանգիստով, իսկ արեւելքին՝ Իսքենդերուն ռազմական նաւահանգիստը (յունարէն՝ Αλεξανδρέττα, Ալեքսանդրետտա)։ Թուրքիոյ կազմին մէջ կը մտնէ նաեւ հնագոյն քաղաքներէն Անտիոքը յուն.՝ Ἀντιόχεια, ասորերէն՝ ܐܢܛܝܘܟܝܐ), որ այժմ վերանուանուած է Անթաքեա (թուրք.՝ Antakya), որ Սուրիայէն, Ալեքսանդրէտի շրջանի հետ 1923 թուականին Ֆրանսան բռնակցեց Թուրքիոյ։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կիլիկիոյ մասին առաջին վկայութիւնները կը հասնին նախնադարէն, մեզմէ աւելի քան տասը հազար տարի առաջ՝ նոր քարի դարի, պղինձի եւ պրոնզի դարաշրջաններ։ Յայտնաբերուած են բազմաթիւ բերդեր ու ամրոցներ, հոգեւոր շինութիւններ, քաղաքներու ու գիւղերու մնացորդներ։

Առաջին յիշատակումը կը թուագրուի ք.ա. II հազարայեակին, երբ ան կը ներառնուի Խեթական թագաւորութեան կազմին մէջ։ Մինչ այդ Կիլիկիոյ տարածքը մտած է Մերձաւոր Արեւելքի այլ պետութիւններու կազմին մէջ՝ Հին Եգիպտոսի թագաւորութիւն, Աքքադ, Էբլա, Ասորեստան։ Խաթթիի անկումէն ետք՝ ք.ա. XII դարէն սկսեալ, Կիլիկիոյ տարածքին կային մի քանի անկախ թագաւորութիւններ, հիմնադրուած գլխաւորաբար արամեաններու, փիւնիկներու կամ յոյներու կողմէն։ Պետութեան ամենայայտնի մայրաքաղաքներէն էր Ատանան, որ հին արձանարութիւններուն մէջ կոչուած է Ադանավանա։ Կիլիկիոյ քաղաքները աշխոյժ առեւտրական կապեր կը հաստատէին Արեւելեան Միջերկրականի (Փիւնիկիա, Քանաան) քաղաք–պետութիւններուն հետ։ Կիսանկախ այս վիճակը կը տեւէ մինչեւ ք.ա. VI դարը, երբ Կիլիկիան կը մտնէ Աքամենեաններու թագաւորութեան կազմին մէջ։ Ք.ա. 333 թուականին Կիլիկիան կը նուաճէ Ալեքսանտր Մակեդոնացիին։ Վերջինիս մահէն ետք տէրութիւնը կը բաժնուի երեք մասի՝ Մակեդոնիան արեւմուտք՝ Յունաստանի հետ միասին, Եգիպտոսը՝ հարաւ՝ Պտղոմէոս զօրավարի ենթակայութեան տակ, իսկ մնացած ամբողջ տարածքները կ'անցնին Սեւկոս Նիկատոր զօրավարին, որ կը հիմնէ Սելեւկեան տէրութիւնը (ք.ա. 297 - ք.ա. 84

Ք.ա. 84 թուականին Դաշտային Կիլիկիան մաս կը կազմէ Տիգրան Մեծի հայկական կայսրութեան։ Հայոց թագաւորը կը քաջալէ որ հայեր հոն հաստատուին․ այսպէս կը դառնայ իր կայսրութեան կարեւոր առեւտրական կեդրոններէն մէկը։ Սակայն այս իրավիճակը երկար չի տեւէր եւ տարածաշրջանին մէջ կը յայտնուի նոր բռնապետական կայսրութիւն։ Արտաշատի պայմանագիրին համաձայն, ք.ա. 66 թուականին Կիլիկիան կ'անցնի Հռոմի հանրապետութեանը եւ անոր կազմին մէջ կը մնայ շուրջ կէս հազարամեակ։ 395 թուականին, Հռոմէական կայսրութեան բաժանումի հետեւանքով, Կիլիկիան կը յայտնուի Բիւզանդիոնի կազմին մէջ։

Յետագային ան կը դառնայ կռուախնձոր արաբներիու եւ Բիւզանդիոնի միջեւ, մինչեւ 965 թուականին Նիքիֆորոս Ֆոքաս կայսրը վերջնականապէս կ'ազատագրէ իսլամներու լուծէն։

Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւն (արագ ակնարկ)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արդէն 11-րդ դարուն վերջը, սելճուք թուրքերէն Մանազկերտի[8] մէջ կրած պարտութեան հետեւանքով Բիւզանդիան կը կորսնցնէ Կիլիկիոյ վերահսկողութիւնը։ Հազարաւոր հայեր Պատմական Հայաստանէն Կիլիկիա կը տեղափոխուին (թրքական ցեղերու Պատմական Հայաստան ներխուժելէն ետք)։ Հայերուն Կիլիկիա հաստատուելուն մէջ, մեծ դեր կ՛ունենայ Բիւզանդական բանակին հայազգի Փիլարտոս հրամանատարը[9]․ ան բարիացակամ կը գտնուի եւ հայ իշխաններուն հողեր կը շնորհէ։

Երեք դարերու ընթացքին (1080-1375) հայերը կը հիմնեն նախ իշխանութիւն, եւ ապա՝ թագաւորութիւն։ 1080 թուականին Ռուբէն Ա.-ն կը հիմնէ հայկական իշխանութիւնը (արդէն մեծ թիւով հայեր հոն տեղափոխուած էին ), որ յետագային՝ Լեւոն Բ․ դիւանագէտ իշխանին օրով, 1198-ին, թագաւորութեան կը վերածուի ու իբր պետութիւն կը կազմակերպուի։Քաղաքները կը զարգանան, նոյնպէս հայկական մշակոյթը։ Հողագործութիւնն ու անասնապահութիւնը, արհեստները (ապակեգործութիւնը, կաշեգործութիւնը, ատաղձագործութիւնը, կերպասագործութիւնը, ներկերու պատրաստութիւնը,եւայլն), թափ կ՛առնեն։

Այաս քաղաքն իր նաւահանգիստով եւ հարուստ շուկայով առեւտուրի կեդրոն կը դառնայ։ Անոր գործը կը շարունակէ փեսան՝ Հեթում Ա․ (հիմնադիր՝ Կիլիկիոյ Հեթումեան Թագաւորութեան)։

Հայկական իշխանութիւնները շատ մօտէն յարաբերութիւններ կը մշակեն իրենց սահմանակից խաչակիր իշխանութիւններուն եւ անոնց ճամբով՝ Եւրոպայի հետ։ Առաջին անգամն էր, որ հայերը այնքան մօտիկ յարաբերութիւն կ՛ունենային Եւրոպային հետ եւ կ՛ազդուէին անոր մշակոյթէն ու քաղաքակրթութենէն։ Անշուշտ թէ այս յարաբերութիւնները թէ՛ լաւ եւ թէ՛ գէշ ազդեցութիւններ կ՛ունենան հայերուն վրայ։ Սակայն շուտով Կիլիկիան կ'ենթարկուի Եգիպտոսի մեմլուքներու աւերիչ յարձակումներուն, մինչեւ որ անոնք կը նուաճեն՝ 1375 թուականին։

Լեռնային որոշ շրջաններուն մէջ քանի մը հայկական իշխանութիւններ իրենց անկախութիւնը կը պահպանեն։ Անոնցմէ Զէյթունը կը մնայ կիսանկախ մինչեւ 1915թ․։ 1515-ին Կիլիկիան կը նուաճուի Օսմանեան կայսրութեան կողմէն։ Չնայած դարաւոր օտար տիրապետութեան, մինչեւ 1915 թուական Կիլիկիոյ հայ ժողովուրդը մեծ քանակ կը կազմէր։ 1909թ․ Կիլիկիոյ մէջ, գլախաւորաբար Ատանա քաղաքը, տեղի կ'ունենայ Երիտթուքերու կողմէ կազմակերպուած Կիլիկիոյ հայութեան կոտորածը։

Վեց տարի անց Կիլիկիան հայաթափ կ'ըլլայ Հայոց Ցեղասպանութեան հետեւանքով։ Չնայած ծանր կորուստներուն, Հայոց Ցեղասպանութիւնը վերապրած շատ հայեր շուտով կը սկսին վերադառնալ Կիլիկիա, որ ըստ Սեւրի պայամանգրին կրնային Ֆրանսա անցնիլ (այն ժամանակամիջոցին Կիլիկիան Ֆրանսային կը պատկանէր)։ Սակայն թրքական գրոհներու ներքեւ, Ֆրանսան առանձին կը ձգէ հայ գաղթականներուն։ Չնայած հերոսական դիմադրութեան՝ գերակշռող ու զինուած թուրք հրոսակներուն դէմ, հայ ժողովուրդը կրկին կը լքէ Կիլիկիան։ 1922ի Յունուար 4ին, Կիլիկիան կը յանձուի թրքական իշխանութիւններուն եւ ֆրանսական զօրքը կը հեռանայ: Հայ բնակչութեան կը շնորհեն ձրի անցագիր ու Կիլիկիայէն գաղթելու արտօնութիւն կը տրուի։ Հայերը անցագիր ստանալէ ետք կը գաղթեն դէպի Լիբանան, Սուրիա, Կիպրոս, Ֆրանսա, Յունաստան եւ Ամերիկայի ցամաքամասը:

Կիլիկիոյ հայկական եկեղեցին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ռուբինեան իշխանութեան սկիզբին, Հայկական եկեղեցին 1147-ին իր կեդրոնը Կիլիկիոյ սահմանին մօտերը գտնուող Հռոմկլա բերդը կը փոխադրէ։ Հոն կը մնայ մօտ 150 տարի եւ 1293-ին կը փոխադրուի Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութեան մայրաքաղաքը Սիս, ու կը շարունակէ հոն մնալ անոր կործանումէն (1375թ․) ետք ալ։ 1441-ին կաթողիկոսութիւնը կը վերահաստատուի Սուրբ Էջմիածնին մէջ։ Սակայն 17-րդ դարուն սկիզբը, երբ Պատմական Հայաստանը կը բաժնուի Թրքական եւ Պարսկական Կայսրութիւններուն միջեւ, Ս․ Էջմիածինը Պարսկական Կայսրութեան ենթակայ կը դառնայ ու Սիսի կաթողիկոսութիւնը կը վերահաստատուի (որպէսզի շարունակէ ծառայել Կիլիկիոյ մէջ ապրող հայ ժողովուրդին)։ Հոն կը մնայ մինչեւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմը։ Մի քանի տարի թափառական կեանք ապրելէ ետք, կեդրոնը կը փոխադրուի Լիբանանի Անթիլիաս քաղաքը։

Մշակոյթ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան (1987)։ Աշխարհագրական անունների բառարան։ Երևան: «Լույս» 
  2. [1](անգլերէն)
  3. [2](անգլերէն)
  4. [3](անգլերէն)
  5. [4](անգլերէն)
  6. [5](անգլերէն)
  7. [6](անգլերէն)
  8. [Malazgirt](անգլերէն)
  9. [7](անգլերէն)

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեր Պատմութիւնը, հեղինակ՝ Կարօ (Կարապետ) Մոմճեան