Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի Անուան Մատենադարան կամ ուղղակի Մատենադարան (Լսել Մատենադարան), հին ձեռագիրներու եւ փաստաթուղթերու պահպանման եւ ուսումնասիրման կեդրոն է ու կը համարուի ձեռագիրներու պահպանման աշխարհի ամենահարուստ կեդրոններէն մէկը: Կը գտնուի Հայաստանի մայրաքաղաք Երեւանի մէջ: Ունի ձեռագիրներու եւ միջնադարեան գիրքերու աշխարհի ամենալայն հաւաքածուներէն մէկը: Այստեղ կը պահպանուին շուրջ 17 000 ձեռագիր եւ 300 000 արխիւային փաստաթուղթ:

Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան

Հայերէն ձեռագիր մատեաններու ամենամեծ պահեստանոցն է: Անիկա ստեղծուած է 1921 թուականին՝ 5-րդ դարուն ստեղծուած Էջմիածինի մատենադարանի հիման վրայ, եւ եղած է առաջին գիտահետազօտական հաստատութիւնը Հայաստանի մէջ: Նախապէս անիկա կոչուած է Մշակութային-Պատմական հաստատութիւն:

Մատենադարանը արձանագրուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային յիշողութեան ցանկին մէջ: Անիկա այժմ կը համարուի «ազգային յիշողութեան պահպանման եւ զարգացման ամենակարեւոր վայրերէն մէկը»[1]:

Պատմական Ակնարկ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մատենադարան բառը գրաբարին մէջ նշանակած է «գրադարան»[2] եւ համարուած է վայր մը, որուն կից գործած է նաեւ ձեռագրատուն: Մի քանի հայկական վանական համալիրներ նոյնպէս ունեցել մատենադարաններ են, ինչպէս օրինակ՝ Հաղբատի եւ Սանահինի վանական համալիրները[3]: Մատենադարանի մասին առաջին տեղեկութիւնները մեզի հասած են 5-րդ դարէն: Ըստ Ղազար Փարպեցիի՝ Էջմիածինի կաթողիկոսութեան կից գործած է գրատուն, ուր պահուած են հայերէն ու յունարէն մատեաններ[4]: 5-րդ դարուն սկիզբէն Հայաստանի եւ հայաշատ վայրերուն մէջ գրուած ու ընդօրինակուած են հազարաւոր ձեռագիր (գրչագիր) մատեաններ, որոնք պահուած են վանքերու ու մենաստաններու գրատներու ու մատենադարաններու մէջ:

Միջնադարեան ձեռագիր մատեաններուն մշտապէս սպառնացած է օտար նուաճողներու աւարառութեան ու ոչնչացման վտանգը: Սթեփանոս Օրբելեանի վկայութեամբ՝ 1170 թուականին սելճուկ-թուրքերը գրաւած են Բաղաբերդ ամրոցը եւ կողոպտած են Տաթեւէն ու շրջակայ այլ վանքերէն այնտեղ հաւաքուած շուրջ 10,000 ձեռագիր[4], իսկ Կիրակոս Գանձակեցին կը պատմէ, որ օտար նուաճողները 1242 թուականին Կարին քաղաքի մատենադարանէն յափշտակած են բազմաթիւ մատեաններ: 1298 թուականին եգիպտական մեմլուքներու արշաւանքներու հետեւանքով աւերուած է Կիլիկիոյ մայրաքաղաք Սիսի պետական գանձատունը[4]: Վերջին անգամ Էջմիածինի մատենադարանը աւերուած է 1804 թվականին, որուն մասին վկայություն ունի Ներսէս Ե. Աշտարակեցին[4]: Մատենադարանը վերաբացուած է 1840 թուականին, երբ Արեւելեան Հայաստանը մտած է Ռուսաստանի կազմին մէջ: 1840 թուականին Մարի Պրոսսէի նախաբանով[5] տպագրուած է ձեռագիրներու առաջին ցանկը, որուն մէջ ցուցակագրուած են 312 ձեռագիր: Մատեաններու երկրորդ համառոտ ցանկը լոյս տեսած է 1863 թուականին՝ «Մայր Ցուցակ» վերնագիրով[6] եւ ցուցակագրած 2340 ձեռագիր: 1914 թուականին Մատենադարանին մէջ կը պահուէր շուրջ 4,660 ձեռագիր[4]: Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն ձեռագիրները ժամանակաւորապէս տեղափոխուած են Մոսկուա: 3 Փետրուար 1915-ին Էջմիածինէն Մոսկուա տեղափոխուած է ձեռագիրներու ամբողջ հաւաքածոն: Ձեռագիրները Երեւան կը վերադարձուին 5 Ապրիլ 1922-ին[6]:

Հայոց ցեղասպանութեան տարիներուն ոչնչացած են Արեւմտեան Հայաստանի ոչ միայն մշակութային կեդրոնները, այլեւ հազարաւոր ձեռագիր մատեաններ: Յատկապէս մեծ վնաս կրած է Կտուց Անապատը, ուր մինչեւ 1915 թուականը կը պահուէր մօտ 500 կտոր ձեռագիր, սակայն միայն 202-ը յաջողած է տեղափոխուիլ Մատենադարան: Բազմաթիւ ձեռագիրներ փրկուած են եղեռնէն մազապուրծ հայերու շնորհիւ: Այդուհանդերձ, Երեւանի, Էջմիածինի եւ աշխարհի բազմաթիւ քաղաքներու, որոնցմէ՝ Երուսաղէմի, Վենետիկի, Վիեննայի, Նոր Ջուղայի, Պէյրութի, Մոսկուայի, Սանթ Փիթըրպուրկի, Թիֆլիսի, Փարիզի, Լոնտոնի, Նիւ Եորքի, Լոս Անճելըսի գրադարաններու ու թանգարաններու մէջ կը պահուին շուրջ 30,000 հայերէն ձեռագիրներ:

Քիւրտերը եւ պարսիկները կը թալանեն Վաղարշապատը:

1920–1930-ական թուականներուն Մատենադարանի հաւաքածոն համալրուած է Վասպուրականէն եւ Տարօնէն բերուած, ԽՍՀՄ տարածքի հայկական վանքերէն ու եկեղեցիներէն հաւաքուած, Մոսկուայի Լազարեան ճեմարանէն, Թիֆլիսի հայոց ազգագրական ընկերութենէն[7] ու Ներսիսեան դպրոցէն, Նոր Նախիջեւանէն, Նոր Պայազիտէն, Կարինէն, Թաւրիզի առաջնորդարանէն, Երեւանի պետական թանգարանէն եւ այլ վայրերէն ստացուած, ինչպէս նաեւ զանազան անհատներու նուիրած կամ վաճառած ձեռագիրներով, որոնք ցուցակագրուած ու նկարագրուած են:

1939 թուականին Մատենադարանը Էջմիածինէն տեղափոխուած է Երեւան՝ Հանրային գրադարան: 1945 թուականին ճարտարապետ Մարք Գրիգորեանի նախագիծով Երեւանի մէջ սկսած է Մատենադարանի շէնքի կառուցումը եւ աւարտած է 1957 թուականին: 3 Մարտ 1959-ին՝ ԽՍՀ Մինիստրներու խորհուրդի թիւ 71 որոշումով[6] Մատենադարանը տեղափոխուած է նորակառոյց շէնք եւ վերածուած է գիտահետազօտական կառոյցի. արտաքուստ կիրառուած են հայկական ճարտարապետութեան բնորոշ, իսկ ներսը՝ հիմնական միջնադարեան ճարտարապետութեան ձեւերն ու լուծումները: Գլխաւոր ճակատի խորշերու միջնապատերի առջեւ ձախէն աջ համապատասխանաբար՝ Թորոս Ռոսլինի, Գրիգոր Տաթեւացիի, Անանիա Շիրակացիի, Մովսէս Խորենացիի, Մխիթար Գոշի, Ֆրիկի բազալտէ արձաններն են, իսկ ներսի փոքրիկ հրապարակին վրայ՝ Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Կորիւնի արձանախումբը:

1962 թուականին Մատենադարանը անուանակոչուած է Մեսրոպ Մաշտոցի անունով: 1954 թուականէն Մատենադարանը ղեկավարած է ակադեմիկոս Լեւոն Խաչիկեանը (1918-1982), որուն ջանքերով հաստատութիւնը լիարժէքօրէն կայացած է որպէս գիտահետազօտական կեդրոն, կարճ ժամանակի մէջ արժանանալով միջազգային ճանաչման: 1982-2007 թուականներուն Մատենադարանի տնօրէնը եղած է ակադեմիկոս Սեն Արեւշատեանը: 2007 թուականէն Մատենադարանի տնօրէնն է բանասիրութեան դոկտոր Հրաչեայ Թամրազեանը:

Շէնք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հաստատութեան հին շէնքը խորանարդաձեւ է, կառուցուած մոխրակապոյտ բազալտէ՝ դէպի Երեւան նայող բլուրի վրայ, որ կը գտնուի Մաշտոցի պողոտայի հիւսիսային ծայրամասին վրայ՝ Մայր Հայաստան յուշահամալիրի ներսը: Շէնքը կառուցուած է վաղ հայկական ոճով, ճարտարապետը Մարք Գրիգորեանն է[8]: Հոյակապ աստիճանները կը տանին դէպի Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Կորիւնի արձան (Ղուկաս Չուբարեան, 1962): Իսկ մուտքի մօտ շէնքին ճակատը զարդարուած է Թորոս Ռոսլինի, Գրիգոր Տաթեւացիի, Անանիա Շիրակացիի, Մովսէս Խորենացիի, Մխիթար Գոշի եւ Ֆրիկի արձաններով[8]: Մուտքի մօտ գրուած է ըստ աւանդութեան[9] հայերէնի թարգմանուած առաջին նախադասութիւնը[10]:

Aquote1.png Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ:
- (Առակներ 1:2)
Aquote2.png

Շէնքի կողքերը զարդարուած են խաչքարերով: Շէնքի ներսը նոյնպէս բազալտէ է, բայց ներսի յարդարանքի մէջ օգտագործուած են նաեւ այլ քարեր, օրինակ՝ մարմար[4]: Մուտքի սրահին մէջ կը գտնուի Յովհաննէս Խաչատրեանի՝ Աւարայրի ճակատամարտը պատկերող խճանկարը: Հիմնական աստիճաններուն մօտ կը գտնուին նոյն հեղինակի այլ որմնանկարներ, որոնք կը պատկերեն ուրարտական ժամանակաշրջանը, այբուբենի ստեղծումը եւ Մաշտոցի հիմնական հելլենական նախորդներուն:

Թերեւս 1987 թուականէն սկսեալ կը նախագծուի Մատենադարանի նոր մասնաշէնքի կառուցումը, սակայն սկսած շինարարութիւնը կը դադրի 7 Դեկտեմբեր 1988-ի երկրաշարժի պատճառով[11]: 14 Մայիս 2009-ին կը սկսի Մատենադարանի նոր մասնաշէնքի (ճարտարապետ Արթուր Մեսչեան) շինարարական աշխատանքները[12]:

Նոր՝ գիտական մասնաշէնքի բացումը տեղի ունեցած է 20 Սեպտեմբեր 2011-ին՝ Հայաստանի Հանրապետութեան անկախութեան 20 ամեակին նուիրուած տօնակատարութիւններուն շրջանակներուն մէջ[13][14]: Մատենադարանի նոր մասնաշէնքի մակերեսը երեք անգամով կը գերազանցէ հին համալիրի մակերեսը: Նոր շէնքի մակերեսը կը կազմէ 11, 358 քմ է, անիկա նախատեսուած է գիտահետազօտական գործունէութեան, ձեռագիրներու, արխիւային փաստաթուղթերու եւ ֆոնտի պահպանման, վերականգնման, թուայնացման աշխատանքներու համար:

Կեդրոնական մասնաշէնքը ամբողջութեամբ վերակազմաւորուած ու վերանորոգուած է՝ վերածուելով թանգարանային համալիրի, որ ունի բազմաթիւ ցուցասրահներ, դահլիճ՝ գիտական համաժողովներու եւ զեկուցումներու համար, ինչպէս նաեւ գիտական տարրալուծարան:

Հաւաքածոյ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այստեղ կը պահուին շուրջ 20 000 ձեռագիր, որոնցմէ աւելի քան 17 000-ը հայերէն ամբողջական ձեռագիրներ են (16 989 ըստ 2006 թուականի Օգոստոսի Կաղապար:Date-ի տուեալներուն[15]), մնացածը՝ հայերէն ձեռագիրներու պատառիկներ, հմայիլներ, նորագոյն եւ օտարալեզու (արաբերէն, պարսկերէն, օսմաներէն, ասորերէն, հին վրացերէն, յունարէն, լատիներէն, ռուսերէն, հայատառ թուրքերէն եւ այլն) ձեռագիրներ: Արխիւային ֆոնտին մէջ կը պահպանուոն 300 000-էն աւելի արխիւային փաստաթուղթեր[16]: Ձեռագիրներուն մէջ կան նաեւ հայերէն թարգմանուած ձեռագիրներ, որոնց բնօրինակները պահպանուած չեն, օրինակ՝ Եվսեբիոս Կեսարացիի «Քրոնիկոն», Զենոն Կիտիոնացիի «Բնութեան մասին» աշխատանքները[17]: Պահպանուած հայկական ձեռագիրերուն քանակը 10 000 է (ամբողջ աշխարհին վրայ՝ շուրջ 30 000[18]), որոնց մի մասը նկարազարդված են[17]:

Հայերէն ձեռագիրերու այլ մեծ պահեստանոցներէն է Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութիւնը (Վենետիկ, Իտալիա, 4000 ձեռագիր)[19], Երուսաղէմի հայոց պատրիարքութիւնը (Իսրայէլ, 4000 ձեռագիր)[20], Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութիւնը (Աւստրիա, 2800 ձեռագիր եւ պատառիկ)[21], Զմմառու վանքը Հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ, Լիբանան, 1000 ձեռագիր)[19], Նոր Ջուղայի վանք (Սպահան, Իրան, 1000 ձեռագիր)[19] եւ Սբ. Էջմիածինի վանական համալիրը (Հայաստան, 1000 ձեռագիրէն պակաս[19])[22]:

Մատենադարանի ձեռագիրները կը հաւաքագրուին հիմնականօրէն կրօնա-եկեղեցական, ուսումնական, պետական-հասարակական հաստատութիւններու, ինչպէս նաեւ անհատական նուիրատուութիւններու միջոցով:

Մատենադարանին մէջ պահուող ձեռագիրները կը վերաբերին միջնադարեան Հայաստանի մշակոյթի եւ գիտութեան բոլոր բնագաւառներուն՝ պատմութեան, աշխարհագրութեան, փիլիսոփայութեան, ուղղագրութեան, իրաւունքին, թուաբանութեան, գրականութեան եւ մանրանկարչութեան: Մատենադարանի ֆոնտը կազմուած է ձեռագիրներէն, արխիւային փաստաթուղթերէն, գրադարանէն եւ պարբերականներէն[18]:

Ձեռագիրներու ամենահին պատառիկները կը թուագրուին 5-6-րդ դարերուն, ամենահին պատկերազարդումներն ու մանրանկարչութիւնը Էջմիածինի Աւետարանին մէջ են, որ կը թուագրուի 6-րդ դարուն: Ամենահին ամբողջական ձեռագիրը 887 թուականին թուագրուող Լազարեան աւետարանն է, ամենամեծը՝ Մշոյ ճառընտիրը (Մուշի Սուրբ Առաքելոց վանք[23], 1200-1202, 70,5 × 55 սմ, 27,5 կգ), իսկ ամենափոքրը՝ Տօնացոյց է (1434, 4 × 3 սմ, 19 կ)[24]:

Մատենադարանը 1997 թուականին ներառուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային յիշողութեան ցանկին մէջ «Մաշտոցի Մատենադարանի հին ձեռագիրներու հաւաքածոն» անունով[25]:

Բաժիններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըստ Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութեան որոշման՝ «Մատենադարան» Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հին ձեռագիրներու գիտահետազօտական հաստատութիւն» պետական ոչ առեւտրային կազմակերպութիւնը շահոյթ ստանալու նպատակ չհետապնդող, իրաւաբանական անձի կարգավիճակ ունեցող պետական ոչ առեւտրային կազմակերպութիւն է, որ կը գործէ ՀՀ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան կից[26]: 2007-էն Մատենադարանի տնօրէնն է բանասիրութեան դոկտոր Հրաչեայ Թամրազեանը[27]: Մատենադարանի հիմնական առաքելութիւնը ձեռագիրներու հաւաքագրումն է, պահպանումը եւ գիտական հետազօտութիւնը[28]:

Հաստատութիւնը բաժնուած է ինը ստորաբաժիններու[29]:

  • ձեռագրատուն, ուր կը պահուին մօտ 23,000 ձեռագիրներ, պատառիկներ եւ հմայիլներ: Ձեռագրապահեստանոցին մէջ կը գտնուին հետեւեալ հաւաքածոները՝ հայերէն հիմնական ձեռագիրներ, հայերէն նորագոյն ձեռագիրներ, հայերէն պատառիկներ, հայերէն հմայիլներ, արաբատառ ձեռագիրներ, արաբատառ պատառիկներ, արաբատառ հմայիլներ, այլալեզու ձեռագիրներ, այլալեզու պատառիկներ[30]:
  • ցուցասրահներ, որոնք կը գտնուին հին կոթողային շէնքին մէջ, ներկայացուած են 15 ցուցասրահներ[31]:
  • ընթերցասրահ - ընթերցասրահը կ'իրականացնէ աշխատակիցներու եւ դուրսէն եկած ընթերցողներու ձեռագիրներու, արխիւային նիւթերու, տպագիր գրականութեան սպասարկումը[32]։
  • միջազգային կապերու բաժին, որուն նպատակն է ապահովել Մատենադարանի գործունէութեան հիմնական ռազմավարական ուղղութիւններու միջազգայանացման հատուածը[33]:
  • թուայնացման եւ կայքէջի սպասարկման բաժին - կը զբաղուի միջնադարեան ձեռագիր գիրքերու, արխիւային փաստաթուղթերու եւ վաւերագիրներու, ինչպէս նաեւ Մատենադարանի գրադարանին մէջ պահուող հայագիտական գրականութեան ու մամուլի հաւաքածոներու թուայնացմամբ, ինչպէս նաեւ թուայնացումէն բխող լրացուցիչ ծրագրային ապահովման մշակմամբ եւ կիրառմամբ[34]։
  • հայագիտական տպագիր գրականութեան եւ մամուլի բաժին, որ կը զբաղի գիրքերու եւ մամուլի համալրմամբ, մշակմամբ, արձանագրութեամբ, քարտագրութեամբ եւ քարտադարանին մէջ տեղադրութեամբ, սպասարկութեամբ[35]:
  • արխիւային փաստաթուղթերու պահպանման եւ գիտական մշակման բաժին - այստեղ կը պահուի աւելի քան 500 000 արխիւային փաստաթուղթ[36]:
  • վերականգնման բաժին - բաժինը կը զբաղի ձեռագիրներու եւ փաստաթուղթերու վերականգնմամբ[37]:
  • համակարգչային բաժին - հիմնական գործառոյթներն են Մատենադարանի աշխատանքներու, յօդուածներուն, գիրքերու մուտքագրումը, սրբագրումը, էջադրումը, ձեւաւորումը եւ հրատարակութեան յանձնելը[38]:

Առանձին կը գործեն նաեւ գիտահետազօտական բաժիններ[39]:

Մատենադարանը կը ֆինանսաւորուի ՀՀ Կառավարութեան, Սփիւռքի (օրինակ՝ Գալուստ Կիւլպէնքեան հիմնադրամը), տարբեր նուիրատուութիււններու միջոցով[40]:

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Աբգարեան Գ., Մատենադարան, Երեւան 1962
  2. Մատենադարան /Ուղեցոյց/, կազմող Բ. Չուգասզեան, Երեւան 1980
  3. Сокровища книжного искусства в собраниях СССР. Матенадаран. т.1, Армянская рукописная книга 6-14 веков, М. 1991

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Dédéyan Gérard։ Histoire du peuple arménien։ Privat։ ISBN 9782708968745 
  2. Eggenstein-Harutunian Margret։ Einführung in die armenische Schrift (2 ed.)։ Buske, H։ ISBN 9783875486391 
  3. Կաղապար:En Կաղապար:Fr «Monastères de Haghbat et de Sanahin — Évaluation des organisations consultatives»։ 1996, 2000։ էջ 6, 11  .
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Փափքէն Լ. Չուքազեան եւ Լեւոն Զօրեան, «Մատենադարան», Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Երեւան, Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա, 1981, հատոր 7, էջ 284-286
  5. Կաղապար:En «By the book»։ 9-15 mars 2006  .
  6. 6,0 6,1 6,2 Լ. Խաչիկեան, (1959-09-28)։ «Հայկական ՍՍՌ Մինիստրներու Սովետին առընթեր գիտա-հետազօտական հաստատութիւն «Մատենադարանը»»։ hpj.asj-oa.am։ էջ 2։ Վերցված է 2016-05-13 
  7. «Մատենադարանի կայքէջ, Պատմություն»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-14 
  8. 8,0 8,1 Mavian Sèda (2006)։ Hachette, ed.։ Arménie (ֆրանսերեն)։ Paris։ ISBN 978-2-01-240509-7  .
  9. Agop Jack Hacikyan (dir.), The Heritage of Armenian Literature, vol. II : From the Sixth to the Eighteenth Century, Détroit, Wayne State University Press,‎ 2002 (ISBN 978-0814330234), p. 87}}.
  10. Rick Ney, Tour Armenia, ArmeniaNow.com,‎ 2007, p. 40
  11. «Matenadaran to Have New Annex, Show-Rooms to Increase Four-Fold, 10 Million Dollars Being Invested» (անգլերեն)։ 22 septembre 2008  .
  12. Hakobyan, Sona. "Groundbreaking ceremony for a new building of Matenadaran." Radiolur. May 14, 2009. Accessed May 15, 2009.
  13. «« Arménie : le musée des manuscrits ouvre une nouvelle aile pour la recherche »»։ 8 novembre 2011  .
  14. Ստեփանյան Ռուզաննա։ «Կայացավ Մատենադարանի նոր մասնաշենքի բացման պաշտոնական արարողությունը»։ «Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան (Armenian)։ Վերցված է 2016-05-14 
  15. Dédéyan Gérard։ Histoire du peuple arménien։ Privat։ էջ 804։ ISBN 9782708968745 
  16. «Site du Matenadaran, page d'accueil»  .
  17. 17,0 17,1 Mouradian Venturini Élisabeth (2007)։ L'Harmattan, ed.։ Parlons arménien (ֆրանսերեն)։ Paris։ ISBN 978-2-2960-4534-7  .
  18. 18,0 18,1 «Site du Matenadaran, « Histoire du Matenadaran »»  .
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 Կաղապար:En Armenian Studies Program, California State University (ed.)։ «Arts of Armenia (Miniatures)»  .
  20. Կաղապար:En Armenia Patriarchate of St. James, Jerusalem (ed.)։ «The Calouste Gulbenkian Library»  .
  21. Կաղապար:It «Il Monastero Mechitarista di Vienna»  .
  22. Կաղապար:En Mother See of Holy Etchmiadzin (ed.)։ «Karekin I Educational Center»  .
  23. Hovannisian Richard G. (2001)։ Mazda Publishers, ed.։ Armenian Baghesh/Bitlis and Taron/Mush (անգլերեն)։ Costa Mesa։ ISBN 978-1568591360  .
  24. «Site du Matenadaran, « Quelques spécimens originaux »»  .
  25. «UNESCO Memory of the World Register Nomination Form - The Mashtots Matenadaran Ancient Manuscripts Collection»։ Վերցված է 2013-09-14 
  26. «ՀՀ Կառավարության որոշումը «Մատենադարան» Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության կանոնադրությունը հաստատելու ՀՀ Կառավարության 2002 թվականի սեպտեմբերի 12-ի n 1885-ն որոշումն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին»։ www.arlis.am։ 2008-05-15։ Վերցված է 2016-05-13 
  27. Կաղապար:En «Hrachya Tamrazian becomes new Director of Matenadaran»։ 19 juillet 2007  .
  28. Dédéyan Gérard։ Histoire du peuple arménien։ Privat։ էջ 637։ ISBN 9782708968745 
  29. «Մատենադարանի վեբկայք»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  30. «Մատենադարանի կայքէջ, Ձեռագրատուն»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  31. «Մատենադարանի կայքէջ, Մատենադարանի թանգարանային համալիր»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  32. «Մատենադարանի կայքէջ, Մատենադարանի ընթերցասրահ»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  33. «Մատենադարանի կայքէջ, Միջազգային կապերի բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  34. «Մատենադարանի կայքէջ, Թվայնացման և կայքէջի սպասարկման բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  35. «Մատենադարանի կայքէջ, Հայագիտական տպագիր գրականության և մամուլի բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  36. «Մատենադարանի կայքէջ, Արխիվային փաստաթղթերի պահպանման և գիտական մշակման բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  37. «Մատենադարանի կայքէջ, Վերականգնման բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  38. «Մատենադարանի կայքէջ, Համակարգչային բաժին»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  39. «Մատենադարանի կայքէջ, Գիտահետազոտական բաժիններ»։ www.matenadaran.am։ Վերցված է 2016-05-13 
  40. Dédéyan Gérard։ Histoire du peuple arménien։ Privat։ էջ 805։ ISBN 9782708968745 

Արտաքին Յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]