Ատանայի Կոտորած

Jump to navigation Jump to search
Հայ զոհերու դիակները Ատանայի կոտորածի ժամանակ (1909)

Ատանայի կոտորած, կը վերաբերի՝ 1909 թուականի Ապրիլ 1-4 եւ 12-14-ին, Օսմանեան Թուրքիոյ Ատանայի եւ Հալէպի վիլայէթներու՝ հայ բնակչութեան զանգուածային ջարդին։

Կազմակերպուած է թուրքական իշխանութիւններու կողմէն։ Ապտուլ Համիտ Երկրորդի-ի տապալումը եւ սահմանադրութեան հռչակումը (1908), էական փոփոխութիւն չկատարեցին արեւմտահայերու բարդ իրավիճակին մէջ, սակայն աշխուժութիւն յառաջացուցին ազգային-քաղաքական կեանքէն ներս։ Ատանայի եւ ընդհանրապէս Կիլիկիոյ հայերը, որոնք ինքնապաշտպանութեամբ դիմակայած էին 1890-ական թթ. ջարդերը, կարողացան յառաջդիմել տնտեսական, մշակութային ու հասարակական ասպարէզներու մէջ՝ իրենց ձեռքում կեդրոնացնելով երկրամասի առեւտուրն ու արդիւնաբերութիւնը։ Սահմանադրական կարգերէն դժգոհ թրքական յետադիմական ուժերն սկսան հայերուն ամբաստանել որպէս «Հուրիէթ» (նկատի ունենալով սահմանադրական կարգերու հաստատումը Թուրքիոյ մէջ) բերողներու, որոնք իբրեւ թէ կը հետապնդէին իշխանութիւնը թուրքերէն խլելու եւ «հայկական թագաւորութիւնը» վերականգնելու նպատակ։

1909-ի Մարտ 31-ին, Ատանայի վալիի գլխաւորութեամբ կայացաւ նահանգային խորհուրդի նիստ, ուր ընդունուեցան հայերուն ոչնչացնելու որոշում։ Ջարդն սկսելու վերաբերեալ յատուկ գաղտնի գրութիւններ ուղարկուեցան գաւառներ։ Կոտորածի նախօրէին իշխանութիւնները մեծաքանակ զէնք ու զինամթերք բաժնեցին իսլամադաւան բնակչութեան, բանտերէն արձակեցին շուրջ 500 ոճրագործներ։ Ապրիիլ 1-ին թուրք ամբոխը խուժեց քաղաքի փողոցները, հրապարակները, թաղամասերը եւ սկսան կոտորել հայերուն։ Առաջին ջարդը տեւեց երեք օր։ ի Ապրիլ 12-ին կարգ ու կանոնը «վերականգնելու» նպատակով Ռումելիայէն Ատանա ուղարկուած երիտթրքական վաշտերու քաղաքին մէջ երեւալն առիթ հանդիսացաւ վերսկսելու ջարդը, որն իր չափերով եւ իրականացման եղանակներով գերազանցեց նախորդին։

Խուժանի հետ կոտորածին մասնակցեցան տեղ հասած կանոնաւոր զօրամասերը։ Ջարդեր տեղի ունեցան Ատանայի բոլոր գաւառներուն մէջ եւ Հալէպի վիլայէթի արեւմտեան եւ հիւսիսային շարք մը հայաբնակ շրջաններուն մէջ։ Ատանայի կոտորածին զոհ գնաց շուրջ 30000 մարդ, որոնցմէ աւելի քան 20000-ը՝ Ատանայի վիլայէթին մէջ։ Աւերակի վերածեցին ու հրկիզեցին տասնեակ հայաբնակ քաղաքներ ու գիւղեր։ Տէօրթ Եոլը, Հաճընը, Սիսը, Զէյթունը, Շէյխ Մուրատը, Ֆընտըճագը եւ շարք մը այլ բնակավայրեր, հերոսական ինքնապաշտպանութեամբ կասեցուցին տասնեակ հազարաւոր թուրքերու յարձակումը եւ փրկուեցան ջարդէն։ Երիտթուրքերը դատաքննութեան սկսան, սակայն այդ ձեւական բնոյթ կը կրէր. կառավարութիւնը կը ցանկանար գոհացնել «եւրոպական հասարակական կարծիքը», մեղմել հայ բնակչութեան բողոքները եւ իր վրայէն նետել մեղսակցութիւնը։ Կոտորածի իսկական ղեկավարներն ու պատասխանատուները մնացին անպատիժ։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Թերզեան Յ., «Կիլիկիոյ Աղէտը», ԿՊ, 1912։
  • Աշճեան Յ., Ատանայի Եղեռնը եւ Գոնիայէ Յուշեր, Նիւ Եորք, 1950։
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png