Աղուանք

Jump to navigation Jump to search

Աղուանք, Աղբանիա կան Աշխարհ Առանայ. աշխարհ եւ ազգ, սահմանակից Հայաստանի, սահմաններն են, արեւելքէն՝ Կասպից ծով. հիւսիսէն՝ Դարբանդէն մինչեւ Ալազան երկնցած հին պարիսպը, արեւմուտքէն ՝ Ալազան եւ Խրամ գետակները, հարաւէն՝ Կայենի լեռները, ամբողջ, Գարդման, Գանձակ եւ Արցախ եւ Երասխի ձախ ափերն։ Այս սահմաններուն միջեւ տարածուած երկիրը մեր մատենագիրներէն Աղուանք կամ Աշխարհ Առանայ կը կոչուի, Խորենացիէն՝ նաեւ Խորին Հայք։

Ծագում եւ աւանդութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղուանից ազգը ծագած կը համարուի մեր Հայկազն Սիսակ նահապետէ, որ իր հօր Գեղամայ երկիրները ժառանգելէն եւ իր անունով այդ աշխարհը Սիսական կամ Սիւնիք կոչելէ վերջ, ընդարձակեց իր երկիրը մինչեւ Հունարակերտ քաղաքը։ Սիսակ իր քաղցր եւ անուշ բնաւորութեան համար կը կոչուէր նաեւ Աղու, եւ կը կարծուի, թէ այդ պատճառաւ իր տիրած աշխարհի այս մասը կոչուած ըլլայ Աղուանք։ Մեր Արամ Հայկազն նահապետը ըստ աւանդական պատմութեան Քրիստոսէ 1830 տարի առաջ կը նուաճէ արեւելեան կողմերը, ուր էր նաեւ Աղուանից երկիրը։ Քրիստոսէ վեց դար առաջ մեր Տիգրան Հայկազեանը Աժդակահայ դէմ պատերազմելու համար իր զօրքերուն կը տանի վրաց եւ Աղուանից ընտիր զօրքերը։ Կը հետեւի թէ Աղուանք Արամի ժամանակէն հայոց հպատակ եղած են եւ այդ տեւած է մինչեւ Վաղարշակ Ա. (149-127 ն. ք. ա.), որ Սիսակայ ցեղէն քաջ Առանը կը կարգէ կուսակալ Աղուանից (ըստ Մ. Խորենացիի եւ Մ. Կաղանկատուացիի), Փրկչական Ա. դարուն երբ Ալանները միացած բոլոր լեռնականներու հետ Դարբանդի դռնէն Աղուանից երկիրը կը խուժեն, մեր Արտաշէսը կը վանէ յարձակողները։ Բ. Դարուն մէջ երբ Խազրաց եւ Բասլաց միաբանեալ զօրքերը նոյն Դարբանդի դռնէն Աղուանից երկրին վրայ կը յարձակին՝ մեր Վաղարշ թագաւորն է որ երկիրը թշնամիներէն կ՚ազատէ։ Ե. Դարուն մէջ Պարսիկները կը տիրեն Աղուանից երկրին եւ կ՚աւերեն եւ շատերն ալ կրակապաշտ կ՚ըլլան։ Վերջապէս քաղաքականապէս Աղուանից երկիրը կը ծաղկի եւ կը միանայ Հայաստանի հետ։

Աղուանից երկիրը Ստորին. վերին եւ միջին մասերու բաժնուած է որոնք 15 գաւառներու կը ստորաբաժանուին։Ա ղուանները մշակութային եւ կրօնական տեսակէտով սերտ կապեր ունեցած են Հայերու հետ. քրիստոնէութիւնը հոն մուտ գործեց երբ Հայաստանի պետական կրօնքը դարձաւ։ Մեսրոպ Մաշտոց Հայոց գրերը գտնելէն ետք անոնց ալ նոր նշանագրեր հնարեց։ Անոնց կաթողիկոսները ատեն մը հպատակած են մեր կաթողիկոսներուն։ Վերջապէս Աղուանից երկիրը մեր աշխարհի նահանգներէն մին համարուած է։

Այժմու իրավիճակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այժմ Աղուանից ազգի մնացորդք կը համարուին Նուխի դռնի Նիժ, Վարդաշեն, Սուլթան Նուխի եւ այլ գիւղերու մէջ բնակող այն հայերը՝ որոնք Ուտէացիք կը կոչուին եւ կը խօսին Ուտէրէն։ Նոյնպէս Աղուանից մնացորդները են Շամախւոյ Մատրաստ գիւղի Հայերը եւ Ղուբայի դռնի Խաչմաս եւ Քիլվար գիւղերու հայ բնակիչներ են։ Մեր գրականութեան մէջ լայն տեղ ունին Աղուանք. Բարխուղարեանց Մակար Եպ. գրած է առանձին գիրք մը Աղուանք, Ալիշան նոյնպէս (ձեռագիր), Սմբատեանց եպ. Նկարագիր Շամախւոյ Թեմի գրքին նէջ ընդարձակօրէն կը գրէ Աղուանից մասին. Մովսէս Կաղանկատուացին Պատմութիւնը Աղուանիցը գրած է որ 1860-ին Փարիզի մէջ տպուած է։

Վերջին տարիներուն Աղուանից երկիրը Զանտահարայ աշխարհ կոչուած է, 1772-ին հոն կ՚իշխէ Մահմուտ՝ Միւրվէիզի որդին, որ Աղուաններու գլուխն անցած Սպահանի վրայ կը յարձակի, մօտը բնակող Նոր Ջուղայի Հայեր մեծ կորուստներու կ՚ենթարկուին (Չամաչ. Գ. 779)։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]