Աղուանք

Jump to navigation Jump to search

Աղուանք, Աղբանիա կան Աշխարհ Առանայ. աշխարհ եւ ազգ, սահմանակից Հայաստանի, սահմաններն են, արեւելքէն՝ Կասպից ծով. հիւսիսէն՝ Դարբանդէն մինջեւ Ալազան երկնցած հին պարիսպը, արեւմուտքէն ՝ Ալազան եւ Խրամ գետակները, հարաւէն՝ Կայենի լեռները, ամբողջ, Գարդման, Գանձակ եւ Արցախ եւ Երասխի ձախ ափերն։ Այս սահմանաց մէջ տարածուած երկիրը մեր մատենագիրներէն Աղուանք կամ Աշխարհ Առանայ կը կոչուի, Խորենացիէն՝ նաեւ Խորին Հայք։

Աղուանից ազքը ծագած կը համարուի մեր Հայկաղն Սիսակ նահապետէ, որ իր հոր Գեղամայ երկիրները ժառանգելէն եւ իր անուամբ այն աշխարհը Սիսական կամ Սիւնիք կոչելէ վերջ, ընդարձակեց իր երկիրը մինջեւ Հունարակերտ քաղաքը։ Սիսակ իր քաղցր եւ անուշ բնաւորութեան համար կը կոչուեր նաեւ Աղու, եւ կը կարծուի, թէ այդ պատճարաւ իր տիրած աշխարհի այս մասն կոչուած ըլլայ Աղուանք։ Մեր Արամ Հայկազն նահապետը ըստ աւանդական պատմութեան Քրիստոսէ 1830 տարի առաջ կը նուաճէ արեւելեան կողմերը, ուր էր նաեւ Աղուանից երկիրը։ Քրիստոսէ վեց դար առաջ մեր Տիգրան Հայկազեանը Աժդակահայ դէմ՝ պատերազմելու համար իր զօրաց կը տանի վրաց եւ Աղուանից ընտիր զօրքերը։ Կը հետեւի թէ Աղուանք Արամի ժամանակէն հայոց հպատակ եղած են եւ այդ տեւած է մինջեւ Վաղարշակ Ա. (149-127 ն. ք. Ք.), որ Սիսակայ ցեղէն քաջ Առանը կը կարգէ կուսակալ Աղուանից (ըստ Մ. Խորենացիի եւ Մ. Կաղանկատուացիի), Փրկչական Ա. դարուն երբ Ալանները միացած բոլոր լեռնականներու հետ Դարբանդի դռնէն Աղուանից երկիրը կը խուժեն, մեր Արտաշէսը կը վանէ յարձակողները։ Բ. Դարուն մէջ երբ Խազրաց եւ Բասլաց միաբանեալ զօրքերը նոյն Դարբանդի դռնէն Աղուանից երկրին վրայ կը յարձակին՝ մեր Վաղարշ թագաւորն է որ երկիրը թշնամիներէն կ՚ազատէ։ Ե. Դարուն մէջ Պարսիկք կը տիրեն Աղուանից երկրին եւ կ՚աւերեն եւ շատերն ալ կրակապաշտ կ՚ըլլան։ Վերջապէս քաղաքականապէս Աղուանից երկիրը կը ծաղկի եւ կը խամբի Հայաստանի հետ։

Աղուանից երկիրը Ստորին. վերին եւ միջին մասերու բաժնուած է որոնք 15 գաւառներու կը ստորաբաժանուին։ Աղուանները մշակութային եւ կրօնական տեսակէտով սերտ մնացած են Հայոց հետ. քրիստոնէութիւնը հոն մուտ գտաւ՝ երբ Հայաստանի պետական կրօնքը դարձաւ։ Մեսրոպ Մաշտոց Հայոց գրերը գտնելէն ետք անոնց ալ նոր նշանագրեր հնարեց։ Անոնց կաթողիկոսները ատեն մը հպատակած են մեր կաթողիկոսներուն։ Վերջապէս Աղուանից երկիրը մեր աշխարհի նահանգներէն մին համարուած է։

Այժմ Աղուանից ազգի մնացորդք կը համարուին Նուխի դռնի Նիժ, Վարդաշեն, Սուլթան Նուխի եւ այլ գիւղերու մէջ բնակող այն հայերը՝ որոնք Ուտէացիք կը կոչուին եւ կը խօսին Ուտիարէն։ Նոյնպէս Աղուանից մնացորդք են Շամախւոյ Մատրաստ գիւղի Հայերը եւ Ղուբայի դռնի Խաչմաս եւ Քիլվար գիւղերու հայ բնակիչք։ Մեր գրականութեան մէջ լայն տէղ ունին Աղուանք. Բարխուղարեանց Մակար Եպ. գրած է առանցին գիրք մը Աղուանք, Ալիշան նոյնպէս (ձեռագիր), Սմբատեանց եպ. Նկարագիր Շամախւոյ Թեմի գրքին նէջ ընդարձակօրէն կը գրէ Աղուանից մասին. Մովսէս Կաղանկատուացին Պատմութիւնը Աղուանիցը գրած որ 1860-ին Փարիզի մէջ տպուած է։

Վերջին տարիներուն Աղուանից երկիրը Զանտահարայ աշխարհ կոչուած է, 1772-ին կ՚իշխէ այս երկրին Մահմուտ՝ Միւրվէիզի որդին, որ Աղուաններու գլուխն անցած Սպահանի վրայ կը յարձակի, մօտը բնակող Նոր Ջուղայի Հայք մեծ կորուստներու կ՚ենթարկուին (Չամաչ. Գ. 779)։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]