Սխտոր

Jump to navigation Jump to search
Garlic clove.JPG

Սխտոր (Allium sativum), միամեայ, վեգետատիվ ճանապարհով բազմացող բանջարային մշակաբոյս, որու մշակովի տեսակները լայն տարածում ունին սնունդի, երշիկի ու պահածոներու արդիւնաբերութեան եւ ժողովրդական բժշկութեան մէջ։ Կ'օգտագործուի թարմ վիճակին մէջ ծանրամարս կերակուրներու հետ որպէս համեմունք, թթուներու ու պահածոներու մեջ՝ որպէս իւրայատուկ համ ու բոյր տուող համեմունք, եւ երշիկի արդիւնաբերութեան մէջ՝ որպէս հականեխիչ ազդեցութիւն ունեցող նիւթ։

Սխտորի հիւթի ֆիտոցիդներն ունին առաւել ուժեղ պաքդիրիասպան յատկութիւն, քան սոխինը։ Ժողովրդական բժշկութեան մէջ սխտորը վաղուց յայտնի եղած է որպէս տարփոխիկ հիւանդութիւններու հարուցիչներու ոչնչացնող եւ համաճարակային հիւանդութիւններէ պաշտպանուելու միջոց։

Սխտորի քիմիական կազմը կախուած է այն տեսակէն, մշակման վայրէն ու եղանակէն։ Սխտորի քիմիական կազմին մէջ կը գտնուի 64.66% ջուր, 35.34% չոր նիւթ, (ընդ որում՝ ածխաջրեր՝ 26.31%, սպիտակուցներ՝6.67%, ճարպեր՝ 0.06%, թաղանթանիւթ՝ 0.77%) եւ 1.44% մոխիր։ Սխտորը հարուստ է նաեւ C վիտամինով։ Հանքային տարրերէն սխտորը կը պարունակէ կալցի, մակնիզիա, մոլիպդըն, պղինձ, գոպըլդ, վանադի, ֆոսֆոր, ծծումբ, քլոր եւ անագ։ Ունի բարձր կալորիականութիւն. մէկ քիլոկրամը կու տայ 1300 քալորի էնըրճի։

Սխտորը հաճելի հոտ չունի, բայց մեծապէս օգտակար է. Բնական զօրաւոր դեղ մըն է երակային գերճնշումի, ցնցղատապի դէմ: Սխտորը կը պարունակէ ծծումբ, որ կը մաքրէ արիւնը, իոտ, որ կ'ընդլայնէ երակները եւ դշնամի է պնդերակութեան, սիլիս, որ կը զորացնէ ոսկորները եւ ցնդող իսկութիւն մը, որ կը հականեխէ թոքերը: Իոտը կը նպաստէ նաեւ արագ մարսողութեան, որովհետեւ կը խթանէ ստամոքսային յոյզերու արտաթորումը: Արեան շրջագայումը աւելի արագ կը կատարուի սխտորի իոտին շնորհիւ, եւ արեան մէջ կուտակուած թոյներն ու թափուքները շուտով կ'արտաքսուին: Սխտորը կը զօրացնէ սրտի մկանը եւ, ընդլայնելով երակները, կը նպաստէ արեան արագ հոսքին: Բժիշկները, որոնք ուսումնասիրած են սխտորին օգտակարութիւնը, կը յանձնարարեն ճաշին հետ խմել 20-30 կաթիլ սխտորի հիւթ քիչ մը ջուրի մէջ: Սխտորը իր ծծումբով կը լուծէ երակներուն մէջ կրային կուտակումները, որոնք կը կարծրացնեն զանոնք:Պնդերակութեան դէմ օգտակար է առաւօտուն ծոմ վիճակով օրական պճեղ մը սխտորը: Երբ արեան թունաբարձութեան իբրեւ հետեւանք մորթին գոյնը փոխուած է, սխտորը կը գեղեցկացնէ մորթը՝ մաքրելով արիւնը : Վերջապէս սխտորը կը պաշտպանէ մարմինը գրեթէ բոլոր մանրէական հիւանդութիւններէն եւ կրիփէն: Ծնումբն ու իոտը սքանչելի հականեխիչի մը վերածած են զայն: Համաճարակի ատեն լաւ է երկու պճեղ սխտոր եփել կաթին մէջ եւ տաք վիճակի մէջ խմել : Առատ սխտորով եփած կերակուրները օգտակար են միշտ:

Սնունդին Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սխտորը որպէս տարբեր սօուսներու բաղադրամաս լայն տարածում գտած է հիւսիսային միջերկրածովեան երկիրներուն մէջ: Այդ սօուսներէն ամենէ յայտնիներէն մին քադալոնական աեօլի ուտեստն է, որ կը պատրաստեն սխտոր, ձիթաիւղ եւ ձուի դեղնուց խառնելու միջոցաւ: Յոյները կը պատրաստեն ծածիկի՝ սխտորով եւ քամած մածունով, սովորաբար՝ այծի կամ ոչխարի:

Ճաբօնցիներն ու քորիացիները բարձր ջերմաստիճանին թթու դնելով կը ստանան, այսպէս կոչուած «սեւ սխտոր», որը հիմա լայնօրէն տարածուած է Արեւմուտքի մէջ։
Հայերուս մօտ սխտորը անբաժան մաս կը կազմէ խաշ ուտելու արարողութեան ժամանակ։ Թփով տոլմայի հետ կը մատուցուի «սխտորմածուն»։ Ճաշի հետ սխտոր օգտագործելէն քիչ մը կ'իջնէ մարդու զարկերակային ճնշումը եւ կ'առաջացնէ քնանալու ցանկութիւն։

Սխտորին Հետ Կապուած Հաւատալիքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ժողովրդական հաւատալիքներուն մէջ սխտորը բաւական շատ ներկայացուած է, երբեմն անոր կը վերագրեն գերբնական յատկութիւններ, երբեմն ալ կը կապեն չար ուժերու հետ։ Կեդրոնական Եւրոպային մէջ սխտորը կը համարուի որպէս պաշտպանական միջոց մը մարդագայլերուն, չարքերուն եւ վէմփայրներուն եւ դէմ: Վէմփայրներուն ներս չթողնելու համար սխտորին գլուխներ կը կախեն պատուհաններեն, բուխարիներու եւ բանալու անցքերին մօտ:[1][2]: Չեխերուն մօտ ընդունուած կարծիք մը կայ, որ տանիքին վրայ դրած սխտորը տունը կը պաշտպանէ կայծակէն։ Հայերուն մէջ կան հաւատացողներ, որ անկարելի է սխտորը փոխանցել ձեռքէ-ձեռք։ Իրանական ժողովուրդները (Իրան, կովկասեան եւ Կեդրոնական Ասիո քանի մը երկիրներ, Աֆղանիստան), որոնք պարսկական Նոր տարին՝ Նաւրուզը կը տօնեն, սխտորը կը համարեն աւանդական սեղանին դրուող «եօթ սիներէն» («սին» տառովն սկսուող) իրերէն մին:
Իսլամին մէջ խստիւ կ'արգելուի մզկիթ երթալէն առաջ սխտոր ուտելը, քանի որ աղօթելու ընթացքին անոր հօտը կրնայ միւս մուսլիմներու համար տհաճ ըլլայ:[3] Մուհամեդն ինքը չէր սիրեր սխտոր ոտելը[4]
Հինտուիզմին եւ ճայնիզմին մէջ կը համարուի, որ սխտորը կը ջերմացնե մարմինը եւ կը տանէ դէպի երազանքներ:
Պուտտհիզմին որոշ աւանդոյթներին մէջ կը համարուի, որ սխտորը, այլ «կծու» ուտելիներու նման կը բարձրացնէ սեռական ցանկութիւնը եւ կռիւարարութիւնը, ինչը կը վնասէ երանութեան մէջն խորասուզուելուն:
Հրեաները սխտորը կը համարեն «սուրբ ուտելիք»:

Սխտորին «Մայրաքաղաքը»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Escudo de Las Pedroñeras.svg

Ամէն տարուայ ամռանը Սպանիոյ Լաս Փեդրոնիերաս քաղաքին մէջ կը կայանայ Սխտորի համաշխարհային քօնկրեսը:
Քաղաքին զինանշանին վրայ սխտորի գլուխ մը պատկերած է:

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • McNally, R.T. (1994)։ In Search of Dracula։ Houghton Mifflin։ էջեր 120–122։ ISBN 0-395-65783-0 
  • Pickering, D. (2003)։ Cassell's Dictionary of Superstitions։ Sterling Publishing։ էջ 211։ ISBN 0-304-36561-0 
  • «Hadith – Book of Call to Prayers (Adhaan) – Sahih al-Bukhari — Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)»։ sunnah.com 
  • «Hadith – The Book of Mosques and Places of Prayer – Sahih Muslim — Sunnah.com – Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)»։ sunnah.com