Կարին

Jump to navigation Jump to search
Քաղաք
Կարին
թրք.՝ Erzurum
Erzurum555.jpg
Երկիր Flag of Turkey.svg Թուրքիա
Իլ Արեւելեան Անատոլիա
Մայրաքաղաքն է Էրզրումի նահանգ, Էրզրումի էլայեթ եւ Afshar Beylik
Քաղաքապետ Ահմետ Կուծուկ
Մակերես 3.385 կմ²
ԲԾՄ 1900±1 մետր
Կլիմայի տեսակ մայրցամաքային
Պաշտօնական լեզու թուրքերեն
Բնակչութիւն 767 848 մարդ (2018)
Խտութիւն 117.7 մարդ/կմ²
Ազգային կազմ Թուրքեր, քիւրտեր
Ժամային գօտի UTC+03:00
Հեռախոսային կոդ 0442
Փոստային ինդեքս 25x xxx
Պաշտօնական կայք erzurum.bel.tr

Կարին կամ Էրզրում (թրք.՝ Erzurum)[1], Թուրքիոյ Հանրապետութեան Էրզրում նահանգի վարչական կեդրոնն է, նախքան Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ հայկական քաղաք։

Կարին (Карин, Karin, Անաստասուպոլիս, Առզըռում, Առզռում, Արգիրոն, Արդուրում, Արզ, Արզան, Արզան ար-Ռում, Արզան էր Ռում, Արզարում, Արզերում, Արզը Ռում, Արզն ար ռում, Արզնե էլ-Ռում, Արծն Հոռոմոց, Արզն Ռում, Արզրում, Արտը Ռում, Բարանդիս, Կարիկալա, Գալիգուլա, Գարանիգիս, Գարանիտիդե, Էրեզ Էրում, Էրզեն Էլ-Ռում, Էրզենէրում, Էրզեն Էրում, Էրզենիռում, Էրզերում, էրզ էր-Ռում, Էրզին էրում, էրզիռում, էրզիրում, էրզյուրյում, էրզրում, էրզունիրում, էրզուրում, Թէոդոպոլիս, Թէոդոսիպոլ, Թէոդոսիոպոլիս, Թէոդոսիպոլիս, Թէոդոսիուպոլիս, Թէոդոսոպոլիս, Թէոդոսպոլիս, Թէոդոսուպոլ, Թէոդոսուպոլիս, Թէեոդուպոլիս, Թվուլուս, Կալիկալա, Կալիքալա, Կարախպոլիս, Կարանա, Կարանատիդէ, Կարանիտիդէ, Կարանիտիս, Կարեն, Կարենտիս, Կարինի, Կարինիտես, Կարինիտիս, Կարնային քաղաք, Կարնայ քաղաքի, Կարնոյ քաղաք, Կարնու քալաքի, Կարնու քաղաք, Կարունս քաղաք, Կարուց քաղաք, Քալիքալա, Քարին քաղաք).

Աշխարհագրական դիրք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քաղաք Մեծ Հայքի Բարձր Հայք աշխարհի Կարնոյ գաւառին, Կարնոյ սարահարթին, Եփրատ գետի ձախ կողմը, Այծպտկունք լերան հիւսիս–արեւմտեան լանջերուն, ծովու մակերեւոյթէն շուրջ 2000 մ բարձրութեան վրայ։ Քաղաքէն հարաւ՝ կ՛երեւին Հաւատամք լերան բլրաշարերը։ Արեւելքին՝ կ՛երկարի Տաւապոյնի լեռնաշղթան, իսկ հիւսիսէն ու արեւմուտքէն՝ քաղաքին մօտ կը տարածուի Կարնոյ դաշտը։ Ունի զով ու առողջարար կլիմայ, առատ եւ սառնորակ խմելու ջուր։ Ձմեռն այստեղ երկարատեւ ու խստաշունչ է, ամառը՝ զով, կարճատեւ։

Պատմութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կարինը Հայկական լեռնաշխարհի հնագոյն բնակավայրերէն է։ Անոր հիմնադրումը վերագրում են Ք․Ա․ 2 - րդ հազարամեակի 2-րդ կէսին ապրած հայոց (Հայասական) թագաւոր Կարաննիին, որմէ ալ առաջացած է «Կարին» անունը։ Ք - ի ծագումնաբանութիւնը կը կապուի նաեւ Կարինիտես անձնանուան կամ նոյնանուն ցեղանուան հետ։ Կարնոյ մասին պատմական հաւաստի տեղեկութիւնները պահպանուած են յունահռոմէական (I դ․) եւ յետագայի հայ պատմիչներու գործերուն։ Երուանդունի, Արտաշէսեան եւ Արշակունի թագաւորական հարստութիւններու ժամանակ (VI դ մ.թ.ա., V դ մ.թ.ա.), Կարինը Կարնոյ գաւառի կեդրոնն էր։ Անոր դերն ու նշանակութիւնը առանձնապէս կը սկսի մեծնալ 387 թ․ Հայասաանի առաջին բաժանումէն ետք, որպէս բիւզանդական մասի սահմանային կարեւորագոյն բերդաքաղաք։ Բիւզանդիոյ Թէոդոս II կայսեր (408 - 450 թթ.) յանձնարարութեամբ, Անատոլ զօրավարը, 431 թ․ Կարնոյ մէջ կը կառուցէ նոր ամրութիւններ եւ կայսեր անունով քաղաքը կը կոչուի Թէոդոսուպոլիս։ Քաղաքի ամրութիւններն ու պաշտպանական կառոյցները կ՛ընդարձակուին, կը վերակառուցուին նաեւ Անաստաս I - ի (491-518 թթ.) եւ յատկապէս՝ Հուստինիանոս I - ի (527 - 565 թթ․) ժամանակ։ 7 - 9-րդ դդ․ Կարինը մերթ բիւզանդական, մերթ արաբական մասին մէջ կը գտնուէր։ Այդ շրջանին Կարինը Կալիկալա եւ այլ անուններով շատ յաճախ կը յիշատակուի նաեւ արաբական աղբիւրներուն մէջ։ 885 թ․ Հայաստանի մէջ Բագրատունիներու թագաւորութեան հաստատումէն յետոյ, Կարինը նոյնպէս մտաւ հայկական պետութեան կազմին մէջ։ 949 թ․, սակայն, բիւզանդացիները այն նորէն խլեցին հայերէն, 1049 թ․, երբ սելճուք-թուրքերը հիմնայատակ կործանեցին Արծն քաղաքը, անոր կենդանի մնացած բնակիչները եկան ու հաստատուեցան Կարին եւ այն իրենց հայրենի քաղաքի անունով կոչեցին նաեւ Արծն, որմէ աոաջացան Կարնոյ թուրք-արաբական Արզն Ռում (այսինքն՝ բիւզանդացիներու Արծն), Արզրում, Էրզրում անունները։ Սելճուք-թուրքերուն կարճ ժամանակով այստեղէն վռնտեցին Զաքարեաններր, իսկ 1242 թուականին, քաղաքն անցաի մոնղոլ-թաթարներու իշխանութեան տակ։ 15-րդ դարուն Կարնոյ, յաջորդաբար, կը տիրեն Գարագոյունլու եւ ագգոյունլու վաչկատուն ցեղերը, իսկ 1514 - ին այն կը գրաւէ Օսմանեան սուլթան Սելիմ I - ը։ 19 - 20-րդ դդ․ ռուսական զօրքերը երեք անգամ ազատագրած են քաղաքը թուրքերէն եւ երեք անգամ ալ՝ վերադարձուցած։ 1829 թուականին, Ատրիանապոլսի հաշտութեան պայմանագրով, երբ Կարինը վերադարձուեցաւ թուրքերուն, ռուսական զօրքերուն հետ քաղաքէն հեռացան աւելի քան 20000 հայեր, որոնք բնակութիւն հաստատեցին Ախալցխայի, Ախալքալաքի, Լոռիի, Փամբակի շրջաններուն մէջ։ Կարնեցիներն իրենց նոր բնակավայրերէն մի քանին վերանուանեցին Կարնոյ գաւառի գիւղերուն անուններով։ 1877 - 78 թթ․ ռուս-թուրքական պատերազմէն յետոյ, Սեպտեմբեր 7-ին, երբ քաղաքը կրկին պարպուեցաւ, այնտեղէն Անդրկովկաս գաղթեց 2000 ընտանիք։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Կարնոյ հայ բնակչութեան զգալի մասը զոհ գնաց թուրքական եաթաղանին։ 1918 թ․ Փետրուար 26-ին քաղաքը նորէն կ՛անցնի թուրքերու ձեռքը։ Կարինը մշտապէս եղած է Հայաստանի կարեւոր կեդրոններից մէկը, Կարնոյ աշխարհի վարչաքաղաքական, Հուստինիանոս 1 - ինի վերակազմած Առաջին Հայք նահանգի, յետագային էրզրումի էմիրութեան, իսկ թուրքական տիրապետութեան ողջ ընթացքին Արեւմտեան Հայասատանի ամենաընդարձակ Էրզրումի նահանգի (վիլայէթի) կեդրոնը։ Կարինը նախ եւ առաջ յայտնի եղած իբրեւ բերդաքաղաք։ Թէեւ հին հայկական եւ վաղ միջնադարեան պաշտպանական կառոյցներէն այստեղ քիչ բան պահպանուած է, սակայն ուշ ժամանակներուն թուրքերու կառուցած բերդն ու քաղաքամերձ ամրութիւնները (Մեճիտիէ, Նիխախ, Սեւիշլի) կանգուն էին մինչեւ առաջին Համաշխարհային պատերազմը եւ կը պահպանէին իրենց ռազմագիտական նշանակութիւնը։ Քաղաքի միջնաբերդը կը գտնուի կեդրոնը, երեք բլուրներու վրայ շրջապատուած կրկնակի պարիսպներով։ Այն ունէր նաեւ խրամ, որ անհրաժեշտութեան պարագային, կը լեցուէր Մուրտառ գետակի ջուրերով։ Այստեղ կային գաղտնի գետնուղիներ, զինանոցներ, պահեստներ ու զօրանոցներ։ Միջնաբերդէն բացի, քաղաքը նոյնպէս ունէր շրջապարիսպներ, որոնց կը վերահսկէին 72 աշտարակներ։ Պարսպաշարի համալիրին մէջ կը մտնէին Ախալցխայի (կամ Վրացական), Երզնկայի, Թաւրիզի եւ Խարբերդի քաղաքային 4 գլխաւոր դարպասները։

Բնակչութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օտարներու երկարատեւ տիրապետութիւնը զգալիօրէն փոխած է Կարնոյ բնակչութեան ազգային պատկերն ի վնաս հայերուն։ 1829 թ. Կարինն ունէր շուրջ 130000 բնակիչ, որոնցմէ հայեր 30000, 1909-ին՝ 60000 բնակիչ, որոնցմէ հայեր՝ 15000 (2500 ընտանիք)։ Հայերը հիմնականին մէջ կը բնակէին քաղաքի հիւսիսային ու հիւսիս–արեւմտեան թաղամասերուն մէջ։ Այստեղ կը գտնուէին նաեւ ԱՄՆ-ի, Անգլիոյ, Ֆրանսայի ու Ռուսաստանի հիւպատոսութիւնները։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քաղաքն այսօր՝

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 55։ ISBN 99941-56-03-9 

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Հայաստանի եւ յարակից շրջանների տեղանունների բառարան» (5 հատորով), 1986-2001 թթ., Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]