Զէյթունի Դիմադրութիւն (1914)
Զէյթունի Երիտասարդները Կը Դիմադրեն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]1914 թուականի Զէյթունի ինքնապաշտպանութիւնը հայ ժողովուրդի գոյապայքարի ամենէն տպաւորիչ, բայց նաեւ ցաւալի էջերէն մէկն է, որ սկիզբ առաւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի բռնկումին հետ մէկտեղ։
Իթթիհատականներու կառավարութիւնը առաջին հերթին ջարդի ու տեղահանութեան իր քաղաքականութիւնը փորձեց գործադրել Զէյթունի մէջ։ Զէյթունի քաջարի ժողովուրդը զինուած դիմադրութիւններով կրցած էր մինչ այդ հեռու մնալ ջարդերէն եւ պահել կիսանկախ վիճակ մը։ 1914-ի Օգոստոսին արդէն, զօրահաւաքի պատրուակով, կառավարութիւնը սկսաւ խստութիւններ գործադրել։ Կիլիկիոյ Սահակ Կաթողիկոսը համոզեց զէյթունցիները՝ հպատակիլ կառավարութեան հրահանգներուն։ Նոյնը պատահած էր նաեւ, երբ 1914-ի Դեկտեմբերին զէնքերը յանձնելու հրաման եկած էր։
Այնուամենայնիւ, բռնութիւնները կը սաստկանային։ Ոստիկանները սանձարձակ՝ հայ աղջիկները կ'անպատուէին, ուզած տունը կը թալանէին։ Հայ բնակչութիւնը ոստիկաններու ոտնձգութիւններէն պաշտպանելու համար, 25 հայ երիտասարդներ զէնքով յարձակումի ելան։ Արիւնալի բախում մը տեղի ունեցաւ։ Կառավարութիւնը 5000-նոց զօրք մը Հալէպէն ղրկելով պաշարեց Զէյթունը։ Կառավարութիւնը կը պահանջէր յանձնել այդ 25 երիտասարդները եւ կը հրահանգէր բնակչութեան պարպել շրջանը։ Տեղահանութիւնը սկսաւ 1915-ի Ապրիլ 8-ին։ Զէյթունի ամբողջ հայութիւնը, երկու կարաւաններով դէպի անապատները շարժեցաւ, իսկ Պալքաններէն փախած թուրքերը արդէն կը սպասէին անոնց բնակարանները գրաւելու։
Ինչպէս նաեւ, երբ օսմանեան կառավարութիւնը յայտարարեց ընդհանուր զօրակոչ, զէյթունցի երիտասարդները, քաջ գիտնալով թրքական պետութեան նենգադաւ ծրագիրները, հրաժարեցան զինուորագրուելէ եւ բարձրացան լեռները՝ նախընտրելով զէնքով պաշտպանել իրենց պատիւն ու հայրենի տունը։ Նազարէթ Չաւուշի առաջնորդութեամբ շուրջ վաթսուն մարտիկներ ամրացան Սուրբ Աստուածածնի վանքին մէջ եւ շրջակայ անառիկ ժայռերուն վրայ՝ քաջաբար դիմադրելով զիրենք պաշարած թրքական զօրքերուն եւ ժանտարմաներուն։ Այս փոքրաթիւ խումբը կրցաւ լուրջ հարուածներ հասցնել թշնամիին, սակայն թուրք իշխանութիւնները, տեսնելով որ ուժով չեն կրնար ընկճել լեռնցիները, դիմեցին խարդախութեան։ Անոնք ձերբակալեցին քաղաքի երեւելիներն ու հոգեւորականները եւ անոնց միջոցով ճնշում բանեցուցին դիմադրողներուն վրայ՝ խոստանալով ներում եւ խաղաղութիւն, եթէ անոնք վար դնեն իրենց զէնքերը։ Ցաւօք, ներքին պառակտման եւ խաբուսիկ խոստումներուն հաւատալու հետեւանքով դիմադրութիւնը տկարացաւ, ինչ որ ճամբայ հարթեց Ֆախրի փաշայի զօրքերուն առջեւ։ 1915-ի Մարտին Զէյթունը դարձաւ առաջին հայկական բնակավայրերէն մէկը, որ ենթարկուեցաւ զանգուածային տեղահանութեան, իսկ քաղաքը վերանուանուեցաւ Սուլէյմանիէ՝ ջնջելու համար անոր հայկական ինքնութիւնն ու դարաւոր պատմութիւնը։
Աղբիւրներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Հայ Դատ, 11րդ Դասարան, Հեղինակ՝ Ռուբինա Փիրումեան, էջ 65
- Արամ Հայկազ, «Շապին Գարահիսարն ու իր հերոսամարտը» (ուր յիշատակումներ կան ընդհանուր շրջանի մասին)
- Մկրտիչ Ենիգոմշեանի յուշերը
- Հայկական Հարցի հանրագիտարան
- Պատմաբան Արամ Անտոնեանի եւ բանասէր Յակոբ Չոլաքեանի աշխատութիւնները, որոնք մանրամասնօրէն կը վերլուծեն Կիլիկիոյ եւ յատկապէս Զէյթունի այս շրջանի դէպքերը