Պաքու

Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Պաքու
ազրպ.՝ Bakı
անգլերէն՝ Baku
Դրօշակ Զինանշան
Baku fahne.png Coat of arms of Baku.svg

Montage of Baku 2019.jpg
Երկիր Flag of Azerbaijan.svg Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն
Eldar Əzizov
Հիմնադրուած է՝ 1-ին դար
Առաջին յիշատակում 5 դար
Տարածութիւն 2130 քմ²
ԲԾՄ -28 մեթր
Պաշտօնական լեզու ազրպէյճաներէն
Բնակչութիւն 2 181 800 մարդ (2014)
Կը գտնուի ափին Կասպից ծով
Ժամային գօտի UTC+4
Հեռախօսային ցուցանիշ 12
Փոստային ցուցանիշ AZ1000
Շրջագայութեան պետ-համարագիր 10, 90 եւ 99
Պաշտօնական կայքէջ bakucity.az

Պաքու[1] (ազրպ.՝ Bakı, Baraca/պարս․՝ باراکا,հայ․՝ Պակովան-Pakovan, Pavlovian[1]), Ազրպէյճանի մայրաքաղաքը։ Կը գտնուի Ապշերոնեան թերակղզիի հարաւային մասը։ Խոշորագոյն արդիւնաբերական, տնտեսական եւ գիտա-տեխնիկական կեդրոն Հարաւային Կովկասի մէջ, ինչպէս նաեւ Կասպից ծովի ամենամեծ նաւահանգիստը եւ Կովկասի ամենամեծ քաղաքը[2][3]։

Բնական պաշարներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պաքուի ընդերքը հարուստ է նաւթով, բնական գազով, կրաքարերով, զարգացած են նաւթի եւ գազի արդիւնահանումը, նաւթաքիմիական, քիմիական, շինանիւթերու, թեթեւ եւ սնունդի արդիւնաբերութիւնները, մեքենաշինութիւնը (նաւթասարքաւորումներու արտադրութիւն, սարքաշինութիւն, ելեկտրոնիկայ եւ ռատիոտեխնիկայ, նաւանորոգում եւ այլն)։

Կրթութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պաքուի մէջ կը գործեն Ազրպէյճանի գիտութիւններու ակադգմիան, 11 բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններ (անոնցմէ՝ 3 համալսարան), 7 թատրոն, մետրոպոլիտէն (1967-էն), շուրջ 30 թանգարան՝ արուեստի, գորգերու, ժողովրդական կիրառական արուեստի եւ այլն։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պաքուն 1540-ին գրաւած է Սեֆեան Պարսկաստանը, 1580-ականներուն՝ Օսմանեան կայսրութիւնը։ 1747-ին Պաքուն դարձած է Պաքուի խանութեան կեդրոնը։ Ռուս-պարսկական պատերազմի (1804–1813-ականներուն) ժամանակ՝ 1806-ին, Պաքուն միացած է Ռուսաստանին։ Խորհրդային իշխանութեան տարիներուն՝ Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան, 1991-էն Ազրպէյճանի Հանրապետութեան մայրաքաղաքն է։ Պաքուի պատմական մասէն պահպանուած են Ամրոցը կամ Իչերիշահերը (պետական ճարտարապետական ինստիտուտ-արգելոց է), Շիրուանշահերու պալատը (15-րդ դար), Սընըղ Կալա մզկիթը (11-րդ դար), Բաիլովեան քարերը (13-րդ դար), Կըզ Կալասին (Կոյսի աշտարակը, 13-րդ դար) եւ այլն։

Մշակոյթ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պաքուն անցեալին եղած է նաեւ հայ մշակոյթի կեդրոն։ 500-ին Արցախի հայոց Վաչական Բարեպաշտ թագաւորը քաղաքին մէջ կառուցած է հայկական առաջին եկեղեցին։ 19-րդ դարուն Պաքուի բնակչութեան մէկ քառորդը հայ էր, որոնք ալ աշխոյժօրէն մասնակցած են քաղաքի տնտեսական, հասարակական եւ մշակութային կեանքին։ Պաքուի նաւթահանքերու զգալի մասը կը պատկանէր հայ նաւթարդիւնաբերողներուն Ալեքսանդր Մանթաշեան, Ստեփան Լիանոզով, Պաւել (Պօղոս) Ղուկասով, Եսայի Փիթոէւ եւ ուրիշներ, որոնք ունէին նաւթի սեփական փոխադրամիջոցներ (ինչպէս՝ ծովային)։ Հայերը նշանակալի դեր խաղցած են նաեւ ձկնարդիւնաբերութեան, ծխախոտագործութեան, գինեգործութեան բնագաւառներու մէջ։ Պաքուի առաջին դրամատուներու հիմնադիրները նոյնպէս հայեր էին։

Ճարտարապետութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1863–1869ականներուն հայերը Պաքուի մէջ կառուցած են Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին։ 1895-ին օծուած է քաղաքի հայկական գերեզմանատան մատուռ-եկեղեցին, 1911-ին՝ Սուրբ Թադէոս եւ Սուրբ Բարդողիմէոս եկեղեցին։ Առաջին հայկական դպրոցը Պաքուի մէջ բացուած է 1860-ին, եւ արդէն 19-րդ դարու վերջին այդտեղ կը գործէր 12 դպրոց, իսկ 1930–1950-ականներուն հայկական միջնակարգ դպրոցներու թիւը հասած էր 80-ի։ Այդ տարիներուն կը գործէին նաեւ մանկավարժական տեխնիկումը, հայկական ֆակուլտետներ՝ Պաքուի համալսարանին եւ մանկավարժական ինստիտուտին մէջ։ Հայ ճարտարապետները (Գաբրիէլ Տէր-Միքէլեան, Վարդան Սարգսեան, Յ. Տէր-Յովհաննիսեան եւ ուրիշներ) եւ շինարարները գործուն մասնակցութիւն ունեցած են Պաքուի կառուցապատմանը։ 1980-ականներու վերջերը Պաքուի մէջ բնակած է շուրջ 300 հազար հայ։ Վերջին հայկական դպրոցը փակուած է 1983-ին։ 13-19 Յունուար 1990 -ը Պաքուի մէջ կազմակերպուած հայերու ջարդերէն ետք հայերը հարկադրաբար հեռացած են քաղաքից։

Թատրոն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայ թատերական կեանքը Պաքուի մէջ սկզբնաւորուած է 1870-ին, բացուած է հայկական թատրոն (իբրեւ պետական թատրոն գործած է 1939–1949-ականներուն)։ Պաքուի մէջ գործած են նաեւ երաժշտական անսամբլներ, գրադարան-ընթերցարաններ, ակումբներ։ Տարբեր տարիներու Պաքուի հայ թատերական կեանքը ղեկավարած են Յովհաննէս Աբէլեանը, Յովհաննէս Զարիֆեանը, Յովսէփ Ոսկանեանը, Լեւոն Երամեանը, Ժասմէնը, Արշակ Յարութիւնեանը եւ ուրիշներ։ Այստեղ գործած են նաեւ տպարաններ, հրատարակուել հայերէն պարբերականներ («Հայկական աշխարհ», «Օրեր», «Շեփոր», «Առաւոտ», «Թատրոն եւ երաժշտութիւն», «Նոր խօսք» եւ այլն), դասագրքեր, գրականութիւն։ 1890-ականներու կէսերուն Պաքուի մէջ գործած է «Օջախ» գրական խմբակը, 1910–1917-ականներուն՝ Հայ գրողներու ընկերութիւններ, որոնց աշխատանքներուն մասնակցած են Ղազարոս Աղայեանը եւ Յովհաննէս Թումանեանը։ Պաքուի մշակութային կեանքումին մէջ նշանակալի դեր խաղացելցած են հայ կոմպոզիտորներ Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Մակար Եկմալեանը, Կոմիտասը, Անտօն Մայիլեանը եւ ուրիշներ։

Ժողովրդագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տարի Ատրպէյճանցիներ % Ռուսեր % Հայեր % Հրեաներ % Այլ % Ընդամենը
1886[4] 37,530 43.3 21,390 24.7 24,490 28.3 391 0.5 2,810 3.2 86,611
1897[5] 40,341 36 37,399 33.4 19,099 17.1 3,369 3 11,696 10.5 111,904
1926[6] 118,737 26.2 167,373 36.9 76,656 16.9 19,589 4.3 70,978 15.7 453,333
1939[7] 215,482 27.4 343,064 43.6 118,650 15.1 31,050 3.9 79,377 10.1 787,623
1959[8] 211,372 32.9 223,242 34.7 137,111 21.3 24,057 3.7 56,725 8.7 652,507
1970[9] 586,052 46.3 351,090 27.7 207,464 16.4 29,716 2.3 88,193 6.9 1,262,515
1979[10] 530,556 52.4 229,873 22.7 167,226 16.5 22,916 2.3 62,865 6.2 1,013,436
1999[11] 1,574,252 88 119,371 6.7 378 0.02 5,164 0.3 89,689 5 1,788,854
2009[12] 1,848,107 90.3 108,525 5.3 104 0.005 6,056 0.6 83,023 4.1 2,045,815
Տարի Բնակչութիւն
1897 111 904 մարդ [13]
1926 446 832 մարդ [14]
1939 543 939 մարդ [15]
Տարի Բնակչութիւն
1959 642 507 մարդ [16]
1970 851 547 մարդ [17]
1979 1 021 969 մարդ [18]
Տարի Բնակչութիւն
1989 1 150 055 մարդ [19]
2012 2 122 300 մարդ
2014 2 181 800 մարդ
Տարի Բնակչութիւն
2018 2 262 600 մարդ

Կլիմա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պաքուն կը գտնուի բարեխառն գօտիին մէջ՝ ցամաքային կլիմային բնորոշ յատկանիշերով։ Անոր շնորհիւ այստեղ պարզ կ՚արտայայտուին տարուայ բոլոր չորս եղանակները։ Ձմեռները զով են, երբեմն՝ ցուրտ եւ ձնառատ։ Ամրան հիմնականին շոգ է, չորային։ Կլիման կիսաչոր է (Köppen կլիմայի դասակարգում։ BSk)։ Տեղումներու հիմնական մասը կու գայ, գարնան, աշնան եւ ձմրան։ Կ՚ըլլան ուժեղ քամիներ ամբողջ տարուան ընթացքին։ Բնական լանդշաֆտները չոր տափաստաններ են։

Պաքուի կլիմայական տուեալները
Ամիս յունու փետ մարտ ապր մայ յուն յուլ օգոս սեպ հոկ նոյ դեկ Տարի
Միջին բարձր °C (°F) 6.6
(43.9)
6.3
(43.3)
9.8
(49.6)
16.4
(61.5)
22.1
(71.8)
27.3
(81.1)
30.6
(87.1)
29.7
(85.5)
25.6
(78.1)
19.6
(67.3)
13.5
(56.3)
9.7
(49.5)
18.1
(64.6)
Միջին օրական °C (°F) 4.4
(39.9)
4.2
(39.6)
7.0
(44.6)
12.9
(55.2)
18.5
(65.3)
23.5
(74.3)
26.4
(79.5)
26.3
(79.3)
22.5
(72.5)
16.6
(61.9)
11.2
(52.2)
7.3
(45.1)
15.1
(59.2)
Միջին ցած °C (°F) 2.1
(35.8)
2.0
(35.6)
4.2
(39.6)
9.4
(48.9)
14.9
(58.8)
19.7
(67.5)
22.2
(72)
22.9
(73.2)
19.4
(66.9)
13.6
(56.5)
8.8
(47.8)
4.8
(40.6)
12.0
(53.6)
Տեղումներ մմ (մատնաչափ) 21
(0.83)
20
(0.79)
21
(0.83)
18
(0.71)
18
(0.71)
8
(0.31)
2
(0.08)
6
(0.24)
15
(0.59)
25
(0.98)
30
(1.18)
26
(1.02)
210
(8.27)
Միջ. տեղումներու օրեր (≥ 0.1 mm) 6 6 5 4 3 2 1 2 2 6 6 6 49
Միջ. ձնառատ օրեր (≥ 1 cm) 4 3 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 10
Միջին ամսական արեւային ժամ 89.9 89.0 124.0 195.0 257.3 294.0 313.1 282.1 222.0 145.7 93.0 102.3 2207,4
Աղբիւր #1: World Meteorological Organisation (UN),[20] Hong Kong Observatory[21] for data of sunshine hours
Աղբիւր #2: Meoweather (Snowy days)[22]

Հայերը Պաքուի մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական դպրոցներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայկական դպրոցները մինչեւ ԽՍՀՄ կազմաւորում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Պաքուի հայկական Մեսրոպեան ծխական երկդասեան դպրոց
  • Պաքուի հայկական Հռիփսիմեան օրիորդաց միջնակարգ դպրոց
  • Պաքուի Ս. Աստուածածին եկեղեցու իգական ծխական դպրոց
  • Պաքուի հայկական միջնակարգ հոգեւոր դպրոց
  • Պաքուի Գրիգոր Լուսաւորչի անուան դպրոց
  • Պաքուի եկեղեցական աղքատանոցի արական դպրոց
  • Պաքուի եկեղեցական աղքատանոցի իգական դպրոց
  • Պաքուի մարդասիրական աղքատանոցի արական դպրոց
  • Պաքուի մարդասիրական աղքատանոցի իգական դպրոց
  • Պաքուի «Շամախու» թաղի արական ծխական դպրոց
  • Պաքուի «Շամախու» թաղի օրիորդաց դպրոց
  • Պաքուի հայ բողոքականներու դպրոց
  • Պաքուի Ա. Տեր-Ղուկասեանի հիմնած դպրոց
  • Պաքուի հայկական ձայնագրութեան դպրոց
  • Պաքուի հայ-լիւթերական դպրոց
  • Պաքուի հայ կանանց արհեստագիտական դպրոց
  • Պաքուի մէջ բացուեցաւ Հռիփսիմեան օրիորդաց դպրոցը
ԽՍՀՄ շրջանի հայկական դպրոցներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Պաքուի Յովհաննէս Թումանեանի անուան միջնակարգ դպրոց

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Հայկական Հանրագիտարան

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. 1,0 1,1 ՀՀ կառավարութեանն առընթեր անշարժ գոյքի կադաստրի պետական կոմիտէ, «Գէոդեզիա եւ քարտեզագրութնւն» ՊՈԱԿ (2012)։ Աշխարհի պետութիւններու եւ տարածքներու համառոտ տեղեկատու-բառարան։ Երեւան: «Գէոդեզիա եւ քարտեզագրութիւն» ՊՈԱԿ։ էջ 5։ ISBN 978-99941-2-663-7
  2. Столица Азербайджана Баку — самый большой город на Кавказе и крупнейший порт на Каспийском море
  3. Азербайджан
  4. Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 1893
  5. Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. — г. Баку
  6. Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929
  7. Soviet 1939 census
  8. Soviet 1959 census
  9. Soviet 1970 census
  10. Soviet 1979 census
  11. (անգլերէն) Ethnic composition of Azerbaijan 1999
  12. (անգլերէն) Ethnic composition of Azerbaijan 2009
  13. (unspecified title)
  14. (unspecified title)
  15. (unspecified title)
  16. (unspecified title)
  17. (unspecified title)
  18. Перепись населения СССР (1979)
  19. Перепись населения СССР (1989)
  20. «World Weather Information Service»։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 18 March 2010-ին։ արտագրուած է՝ 22 March 2010 
  21. "Climatological Information for Baku, Azerbaijan" Archived 19 January 2012 at the Wayback Machine. – Hong Kong Observatory
  22. «Baku, Azerbaijan»։ Meoweather։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 16 August 2012-ին։ արտագրուած է՝ 25 February 2013 

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]