Արտաշէս Ա.

Jump to navigation Jump to search
Արտաշէս Ա.
Artashes I.jpg
Ծնած է ՔԱ230
Մահացած է ՔԱ159
Քաղաքացիութիւն Standard of the Artaxiad dynasty.svg Մեծ Հայք
Մասնագիտութիւն գերիշխան
Վարած պաշտօններ Հայոց արքայ
Ամուսին Սաթենիկ?
Ծնողներ հայր՝ Զարեհ?
Երեխաներ Արտավազդ Ա? եւ Տիրան Ա.

Արտաշէս Ա. կամ Արտաշէս Բարեպաշտ (մ․թ.ա. 230 – մ․թ.ա. 160), Մեծ Հայքի թագաւոր մ․թ.ա. 189 թուականէն, Արտաշէսեան հարստութեան հիմնադիր[1]: Զարեհի որդին, Երվանդունի տոհմից[2]:

Արտաշէս սելևկեան բանակին մէջ նախապես եղած է բարձրաստիճան զինուորական։ Սելևկեան թագաւոր Անտիոքոս III Մեծը, Երբուանդունիներէն նուաճելով Հայաստանի զգալի մասը, մ․թ.ա. 200 թուականին անոր կառավարիչ կարգած է Արտաշէսին[3]: Մագնեսիայի Ճակատամարտին Հռոմէն Անտիոքոս III–ի կրած պարտութենէն ետք, Արտաշէսը անկախ հռչակած է Հայաստանը եւ հիմնած է նոր արքայատոհմ, որ իր հիմնադրի անունով պատմագրութեան էեջ Արտաշէսեան կը կոչուի[4]:

Արտաքին քաղաքականությին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մագնեսիայի ճակատամարտէն ետք Արտաշէս իրեն արտաքուստ հռոմէացիներուն դաշնակից յայտարարած էր եւ գուցէ դեսպաններ ուղղարկած էր Հռոմ. այս նպատակ ունէր ապահովագրել իրենց պարտուած, սակայն դեռ ուժեր ունեցող Սելեւկեաններէն[4]:

Նուաճումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաշէս Ա.–ի թագաւորութիւնը սկիզբը սահմանափակուած է Մեծ Հայքի կեդրոնական մարզերով[2]:

Մինչեւ Արտաշէս Ա.-ի գահակալութիւնը հարեւան երկրները, օգտուելով Մեծ Հայքի թուլացումէն, զաւթած էին անոր ծայրամասային երկրամասերը: Արտաշէսը եւ Զարեհը ձեռնամուխ եղան հայկական հողերու վերամիաւորմանը: Արտաշէս արքան ոչ միայն վերամիաւորեց Մեծ Հայքէն զաւթուած տարածքները, այլեւ քայլեր ձեռնարկեց իր թագաւորութեանը միացնելու նաեւ Ծոփքը, Կոմագենէն եւ Փոքր Հայքը[3]:

Իր թագաւորութեան հէնց սկզբը Արտաշէսը արշաւանք կը ձեռնարկէ դէպի արեւելք եւ կը հասնի Կասպից ծովու ափերը: Ան այստեղ Մեծ Հայքին կը միացնէ Փայտակարանը եւ Պարրսպատունիքը: Հայաստանին կը միաւորուի նաեւ Ուրմիոյ լճի արեւմտեան ափերը ինկած հողերը՝ Պարսկահայքը: Ապա արշաւանք կը ձեռնարկէ դէպի հիւսիս` Վիրք, որ զաւթած էր հայկական Կղարջքը եւ Գուգարքը: Հայոց զօրավար Սմբատ Բագրատունին կը ջախջախէ վրացական բանակը եւ կը վերադարձնէ զաւթուած տարածքները: Վրացական կողմը կը պարտաւորուի «դրամ հատել Արտաշէս արքայի պատկերով» եւ զօրք տրամադրել հայոց արքային: Արեւմուտքի մէջ Արտաշէսը գրաւեց եւ Մեծ Հայքին միացուց Կարինը ու Դերջանը, ինչպէս նաեւ Եկեղէաց գաւառը: Հարաւի մէջ երկարատեւ ու արիւնահեղ կռիւներէ ետք Արտաշէսը ազատագրուեցաւ Սելեւկեաններու կողմէն բռնազաւթուած Տմորիք երկրամասը՝ Կորճայք նահանգը[5]:

Ծոփքի արքայ Զարեհի մահէն ետք, որ իր հերթին ազատագրած էր հայկական երկրամասերուն արեւմուտքը, Արտաշէսը փորձեց Ծոփքը նոյնպէս միացնել Մեծ Հայքին: Այստեղ, սակայն, հանգիպեցաւ Ծոփքի դաշնակից Կապադովկիոյ յամառ դիմադրութեան, որուն հետեւանքով անորոշ ժամանակով յետաձգուեցաւ Ծոփքի միացումը[2]:

Յոյն աշխարհագրաագետ Ստրաբոնը մանրամասն տեղեկութիւններ կը հաղորդէ Արտաշէսի այդ միաւորիչ գործունէութեան մասին[6]:

Մ․թ.ա. 183 - 179 թուականներուն Փոքր Ասիոյ մէջ պատերազմ բռնկեցաւ մէկ կողմէն՝ Պոնտոսի ու Փոքր Հայքի եւ միւս կողմէն՝ Կապադովկիոյ, Բիւթանիոյ ու անոնց դաշնակիցներու միջեւ։ Մեծ Հայքը չէզոքութիւն պահպանեց, բայց աշխոյժօրէն ներազդեց կողմերուն վրայ՝ պատերազմը դադարեցնելու համար: Հաշտութեան պայմանագրի կնքումը, որպէս հեղինակաւոր ու յարգուած գահակալ, դատաւորի կարգավիճակով հրաւիրուեցաւ նաեւ Արտաշէս Ա.-ը: Դիւանագիտական նուրբ ու ճշգրիտ քայլերով Արտաշէսը կարողացաւ ընդարձակել Փոքր Հայքի տարածքը Պոնտոսի հաշուին՝ յետագային վերջինս իր թագաւորութեան միացնելու հեռահար ծրագրով։ Իսկ երբ Մարաստանի Սելևկեան սատրապը ապստամբեցաւ եւ իրեն յայտարարեց անկախ թագաւոր, Արտաշէս Ա.-ը Սելեւկեաներուն թուլացնելու նպատակով անմիջապէս օգնութեան ձեռք մեկնեցաւ անոր[7]:

Բանակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաշէսի ձեռնարկումներու շնորհիւ հայկական տարածքներու մեծ մասը միաւորուեցաւ մէկ ընդհանուր պետութեան՝ Մեծ Հայքի թագաւորութեան մէջ։ Այդ պատճառով է, որ յոյն պատմիչը զայն կ'անուանէ «Մեծ Հայքի մեծ մասի կառավարիչ», իսկ այլ պատմիչ մը՝ յոյն աշխարհագետ Ստրաբոնը, կը գրէ՝

Aquote1.png Մեծ Հայքը... աճած է Արտաշէսի ջանքերով... եւ այստեղ բոլորը միալեզու հայալեզու են
- Ստրաբոն
Aquote2.png
Warriorsofarmenia.jpg

Հայկական հողերու մեծ մասի միաւորումով Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը վերածուեցաւ Առաջաւոր Ասիոյ մէջ պատկառելի ուժ ներկայացնող մէկ պետութեան:

Իր միաւորիչ գործունէութիւնը յաջողութեամբ իրականացնելու համար Արտաշէսին անհրաժեշտ էր հզօր բանակ: Արտաշէս Ա.-ը մեծացրած եւ կանոնաւորած է բանակը, զայն բաժանած է չորս կողմնապահ զօրավարութիւններու, կազմաւորած արքունի գործակալութիւնները: Անոնցմէ իւրաքանչիւրը խնդիր ունէր օտար յարձակման դէպքին մէջ պաշտպանել սահմանի իր մասը մինչեւ արքայական բանակի հասնիլը, ինչպէս նաեւ անհրաժեշտութեան դէպքին իրականացուցած է յարձակողական արշաւանքները: Այդ զօրավարութիւններու հիմքի վրայ յետագային ստեղծուեցան բդեշխութիւնները: Հզօր բանակի միջոցով Արտաշէսը միաւորեց հայկական տարածքներու մեծ մասը: Յոյն աշխարհագրագէտ Ստրաբոնի վկայութեամբ այդ բոլոր տարածքներու բնակչութիւնը հայախօս էր[4]:

Այսպիսով՝ Հայաստանի հիմնական մասը ընդգրկուեցաւ Արտաշէսի պետութեան մէջ[6]:

Միաւորուած ու ընդարձակուած պետութեան կառավարումը դիւրացնելու նպատակով ան Մեծ Հայքը բաժանած է 120 գաւառներու (ստրատեգիաներու), որոնք կը ղեկավարէին թագաւորի նշանակած ստրատեգոսները[3]:

Ներքին քաղաքականությին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տնտեսութեան զարգացում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաշէս Ա.-ը վարած է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ գերիշխող Սելեւկեան պետութիւնը թուլացնելու քաղաքականութիւն, հմտօրէն օգտագործած ինչպէս հարեւան երկիրներու, այնպէս էլ Հռոմի հակասելեւկեան դիրքաւորումը: Սակայն հայոց արքան չէ դաշնակցած Հռոմի հետ, աւելին, ապաստան տուած է Հռոմի անհաշտ հակառակորդին՝ Կարթագենի զօրավար Հաննիբալին[3]:

Մ.թ.ա. 165 թուականին հարաւի մէջ Արտաշէս Ա.-ը բախած է սելեւկեան թագաւոր Անտիոքոս IV Եպիփանեսի հետ, յաջողութեամբ ետ մղած անոր յարձակումը եւ պաշտպանած երկրի անկախութիւնը: Ան կատարած է հողային բարենորոգումներ՝ նպատակ ունենալով կարգաւորել հողի մասնաւոր սեփականութեան զարգացման ընթացքը, մեղմել հողատէրերու եւ գիւղական համայնքներու միջեւ ստեղծուած հակասութիւնները[8]:

Արտաշէս Բարեպաշտի բարեփոխումներու շարքին մէջ կ'առանձնանայ հողային տարաձքներու հաւաքումը: Չնայած այն իրողութեան, որ երկրին մէջ կը տիրէր ստրկատիրական հասարակարգ, սակայն ի տարբերութիւն յունա-հռոմէական «դասական» ստրկատիրութեան, ուր աշխատաւոր դասակարգը հիմնականին կազմուած էր ստրուկներէ, Հայաստանի մէջ աշխատաւորներու հիմնական մասը ազատ գիւղացիներն էին, որոնք միաւորուած էին համայնքներու մէջ։ Աւագանու ներկայացուցիչները ամէն կերպի կը ձկտէին լաւագոյն տարածքները խլել գիւղական համայնքներէն եւ զանոնք միացնել իրենց սեփական տնտեսութիւններուն՝ դաստակերտներուն կամ ագարակներուն, ուր մշակ-ստրուկներու աշխատանքը կ՛օգտագործուէր[4]:

Գիւղացի համայնականները սեփական ուժերով չէին կրնար ընդդիմանալ խոշոր հողատէրերու ոտնձգութիւններուն, իսկ ան կարող էր յանգեցնել գիւղական համայնքներու քայքայմանը: Ան վնաս էր պետութեան, քանի որ համայնքները թագաւորին կու տային հարկ եւ զօրք: Արտաշէսը իրականացուց հողաբաժանում եւ համայնքներու ու ագարակներու միջեւ կանգնեցուց արամերէն արձանագրութեամբ հողաբաժան սահմանաքարերը: Այս բարեփոխումը կարգաւորած է հողի սեփականութեան խնդիրը՝ արգիլելով ագարակատեր-աւագանուն իւրացնել գիւղացի-համայնականներու հողերը[6]:

Պատմահայր Մովսէս Խորենացին խօսելով Արտաշէս Ա.-ի հողային բարեփոխումներու մասին, կը գրէ.

Aquote1.png Արտաշէսի ժամանակ մեր հայոց աշխարհին մէջ անմշակ հող չէր մնացած՝ ոչ լեռնային եւ ոչ դաշտային, այնքան շենացած էր երկրիը
- Մովսէս Խորենացի
Aquote2.png

Կարեւոր էր հայկական տոմարի կարգավորումը։ Գետերու ու լիճերու վրայ նաւարկութիւններ կը սկսին, կ'աշխուժանան արհեստագործութիւնը եւ առեւտուրը։ Հայաստանը հերթական անգամ կը շարունակէ մասնակցիլ միջազգային տարանցիկ արեւելք-արեւմուտք առեւտուրին[8]:

Արտաշէսեան հարստութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաշէսեաններու դրօշ

Արտաշէսեան արքաայտոհմը Հայաստանի մէջ կառավարած է 2 դար։ ԱՆոր հիմնադիրը՝ Արտաշէս Ա.-ն, իշխանութիւնը օրինական դարձնելու նպատակով իրեն կը ներակայացնէր Երուանդունիներու ներկայացուցիչ՝ որդի Զարեհի, Երուանդեան: Իրականին մէջ ան հիմնադրած է նոր թագաւորական հարստութիւն[2]:

Անունը Տարեթիւեր Իշխած է Նշումներ
Արտաշէս Բարեպաշտ մ.թ.ա․ 230-մ.թ.ա․ 160 մ.թ.ա․ 189-մ.թ.ա․ 160 Զարեհի որդի, Երուանդեան
Արտաւազդ Ա․ անյայտ-մ.թ.ա. 115 160-115 Արտաշէս Ա.-ի աւագ որդի
Տիգրան Ա. անյայտ մ.թ.ա. 115-մ.թ.ա. 95 Արտաշէս Ա-ի կրտսեր որդի
Տիգրան Մեծ մ.թ.ա. 140-մ.թ.ա. 55 մ.թ.ա. 95-մ.թ.ա. 55 Տիգրան Ա.-ի կրտսեր որդի
Արտավազդ Բ. անյայտ-մ.թ.ա. 34 մ.թ.ա. 55-մ.թ.ա. 34 Տիգրան Մեծի որդի
Արտաշէս Բ. անյայտ-մ.թ.ա. 20 մ.թ.ա. 30-մ.թ.ա. 20 Արտավազդ Բ.-ի աւագ որդի
Տիգրան Գ. անյայտ-մ.թ.ա. 8 մ.թ.ա. 20-մ.թ.ա. 8 Արտավազդ Բ.-ի կրտսեր որդի
Տիգրան Դ.
Էրատօ
մ.թ.ա. 8-մ.թ.ա. 5,
մ.թ.ա. 2-մ.թ.ա. 1
Տիգրան Գ. որդին եւ դուստրը

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մաս մըը վերցուած է Հայկական Սովետական Հանրագիտարանէն, որուն նիւթերը հրատարակուած են` Քրիէյթիվ Քամմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մասը վերցուած է Հայկական համառօտ հանրագիտարանէն, որու նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի մէջ։ CC-BY-SA-icon-80x15.png