Բաբելոն

Jump to navigation Jump to search
Բանելոնի աւերակները․ նկար 1975 թ․

Բաբելոն[1], (Աքքատ․՝ : Bāb-ili(m), սումեր․՝ KÁ.DINGIR.RA, արաբ․՝ بابل Bābil, արամերէն՝ Babel) աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն, Եփրատ գետին հարաւ-արեւելեան աւազանին մէջ, Միջագետք։ Այսօր, աշխարհահռչակ հնագիտական վայր մըն է մասնակի վերաշինութիւններով, որոնք եղած են քաղաքական եւ կամ զբօսաշրջիկութեան նպատակով։ Կը գտնուի Պաղտատ (Իրաք) քաղաքէն մօտաւորապէս 85 քմ․ հարաւ, այսօրուան Հիլա Hilla նոր քաղաքին կից։

Բաբելոնի կախուած պարտէզները․ պատկերացուած 19-րդ դարուն կատարուած պեղումներուն ընթացքին

Ք․ա․ երկրորդ հազարամեակին սկիզբներուն, փոքր աննշան քաղաքէ մը՝ Բաբելոնիան հարստութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ։ Այս կայսրութիւնը յառաջատաբար կը տարածուի Միջագետքի ամբողջ տարածքին։

Բաբելոն քաղաքին համբաւը իր գագաթնակետին կը հասնի Ք․ա․ 6-րդ դարուն, Նապուքոտոնոսոր Բ․ թագաւորին օրով, երբ կայսրութիւնը Միջին Արեւելքի մեծ մասին վրայ կը տիրէ։ Ըստ պատմական եւ հնագիտական աղբիւրներուն, Բաբելոն այդ ժամանակի ամենամեծ քաղաքներէն է, որուն տարածքը 1․000 հեկտարը կ՛անցի։ Անոր համբաւը Միջագետքի սահմաններէն դուրս կ՛ելլէ, շնորհիւ կառուցուած նշանաւոր յուշարձաններուն, հոյակապ շէնքերուն, ինչպէս օրինակ՝ բարձր պարիսպները, «զիկուրադները» ziggourat (պաշտամունքի վայր), եւ այլն. անոնք հաւանաբար առաջացուցած են Բաբելոնի Աշտարակին եւ նշանաւոր կախուած պարտէզներուն առասպելները։

Բաբելոնը Համուրապիի թագաւորութեան շրջանին Ք․ա․ 1792-1750 թ․

[2][3] [4][5]

Անուան ծագումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բաբելոն քաղաքին վայրին ամենահին վկայութիւնը արձանագրուած է Ք․ա․ 2500 տախտակի մը վրայ․ կը վկայագրէ թէ այդ քաղաքին մէջ, Էնսի (ENSÍ) վեհապետը Ամար-ուդու (AMAR.UTU) աստուծոյ տաճարին շինութիւնը կ՛ոգեկոչէ։ Իսկ Բաբելոն անունը կը նշուի սումերեան սեպագիր արձանագրութեան մը մէջ, Շար-քալի-շարի Shar-kali-sharri (Աքատեան կայսրութեան թագաւոր) թագաւորութեան շրջանին Ք․ա․ 2218 - 2193։ Անկէ ետք, Բաբելոն անունին կը հանդիպինք Ուր Գ․ Հարստութեան Կայսրութեան ժամանակաշրջանի բազմաթիւ գրութիւներուն մէջ՝ Ք․ա․ 12-րդ դար։

Բաբելոն անունը, առաջ եկած է յունարենէ, որ ան ալ իր կարգին փոխ առած է աքատեան պապ-իլի(մ) bāb-ili(m), թարգմ․՝ Աստուծոյ (Իլի(մ)) դուռը (bābu(m))։ Այս անունին՝bāb-ilāni «Աստուածներուն դուռը» կը հանդիպինք նաեւ գրութիւններուն մէջ։ Բառին ծագումը կրնայ ըլլալ Պապալ Babal կամ Պապուլու Babulu, հնագոյն մեզի անծանօթ լեզուի մը եւ կամ ալ՝ սումերերէն լեզուի եզր մը որ հաւանաբար «անտառակ» կը նշանակէ։ Աս եզրը (նկատելով ձայնահնչութիւնը) քաղաքին մէջ ապրող աքատերէն խօսողներէն մեկնաբանուած է իբրեւ «Աստուծոյ Դուռը»․ որովհետեւ անոր կը հանդիպինք ամենահին արձանագրութիւններուն մէջ սումերէնի կրկնագրերով։[3] [6][7]

Համառօտ տեղեկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հողագործութիւնը Բաբելոնի մէջ․ Ք․ա 14րդ դար

Աշխարհագրական դիրքը եւ կլիման[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բաբելոն քաղաքը կառուցուած է Եփրատ գետի հարաւային աւազանին երկու ափերուն․ այսօրուան Իրաքի մայրաքաղաք Պաղտատէն 85 քլ․ հարաւ, Հիլա Hilla քաղաքին կից։

Միջագետքի կլիման կիսաչոր է, տաք ամառներով եւ ցանուցիր անձրեւներով։ Սակայն, շնորհիւ Եփրատ եւ Տիգրիս գետերուն խոնաւ կը դառնայ եւ հողը բերրի է։ Ջուրի արատութիւնը եւ սնուցիչ հարուստ հողը, շրջանը դարձուցած են հողագործութեան զարգացման իտէալ վայր։[8] [9]

Բաբելոնեան Կայսրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բաբելոնեան կայսրութիւնը կոչուած է իր գլխաւոր քաղաքին՝ Բաբելոն անունով։ Համմուրապի արքայի օրով, Միջագետքի մեծ մասը կը միաւորուի Բաբելոնի իշխանութեան տակ։ Ք.ա. 2-րդ հազարամեակի կէսէն՝ զանգուածաբար Բաբելոն թափանցած քասիտական ցեղեր, յառաջատաբար կը տկարացնեն ստրկատիրական ծաղկուն պետութիւնը եւ կը հիմնեն իրենց տիրապետութիւնը Ք․ա․1518 - 1204 ։ Քասիտական իշխանութեան անկումէն յետոյ, Բաբելոնը ժամանակաւոր վերելք կ՛ապրի նոր հարստութեան ներկայացուցիչ Նապուքոտոնոսոր Ա․-ի օրօվ, Ք․ա․ 1146-1123 ։ Ան ետ կը մղէ դրացի Ասորեստանի եւ Էլամի ոտնձգութիւնները, կը պահպանէ պետութեան անկախութիւնն ու հզօրութիւնը։ Իրմէ ետք Բաբելոն կը տկարանայ։ Կը քայքայուի ե՛ւ կը վերակառուցուի Ասորեստանցիներէն, որպէսզի կրկին Բաբելոնը կարճատեւ կեանք ունեցող Նոր-Բաբելոնիան Կայսրութեան մայրաքաղաքը դառնայ՝ Ք․ա․ 609-539։ Այնուհետեւ Բաբելոնը, կ՛ենթարկուի Ասորեստանի, Աքամենեան, Մեծն Աղեքսանտրի կայսրութեան, Սելեւկեան, Հռոմէական, Պարթեւաստանի եւ Սասանեան իշխանութիւններուն։

Ք․ա․ 1-ին հազարամեակ․ Միջագետքի աւազանը․ Բաբելոնեան կայսրութեան քաղաքները

Կ՛ենթադրուի թէ Ք․ա․ 1770-1670 եւ Ք․ա․ 612-320 Բաբելոնը այդ ժամանակի ծանօթ աշխարհի ամենէն ընթարձակ քաղաքն է։ Հաւանական է, թէ առաջին քաղաքը եղած ըլլայ, որուն բնակչութեան թիւը 200,000 հասած է։ [10][11][12] [13][14]

Համուրապի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Շուրջ 30 տարի Բաբելոնի արքայ եղած է՝ Համուրապին (Ք.ա. 1792 - 1750 )։ Ան դրացի երկրներուն դէմ կը կռուի։ Սակայն քաջ գիտակից, որ զէնքով նուաճածը միայն զէնքով հնարաւոր չէ պահպանել, նորաստեղծ պետութեան մէջ կարգ ու կանոն կը մտցնէ։ Ան կը հրամայէ հաւաքել բոլոր ի զօրու օրէնքները, ստեղծել մէկ օրէնսգիրք։ Արքայի հրամանը կը կատարուի։ Օրէնսգիրքը կը ստեղծուի եւ կը բաղկանայ 282 յօդուածներէ։[15] [16] [17][3][4]

Բաբելոն քաղաքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք.ա. 539 Աքամենեան թագաւոր Կիւրոս II Մեծը, Բաբելոնը կը նուաճէ եւ զայն Աքամենեան Պարսկաստանի փոխարքայութեան նստավայր կը վերածէ։ Աղեքսանդր Մակետոնացիի նուաճումէն ետք, Բաբելոնը կը կառավարեն մակետոնացի կուսակալներ։ Ք.ա. մօտաւորապէս 140թ․ Բաբելոնը կը մտնէ հերթաբար Պարթեւական, Սասանեան պետութիւններուն կազմին մէջ։

Պատմագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լուվրի թանգարան, Փարիզ․ Ոտքի՝ Համմուրապին իր Օրինագիրքը ձեռքին․

Բաբելոնի մասին գոյութիւն ունեցող պատմագրութիւնը հիմնուած է հետեւեալ աղբիւրներուն վրայ, որոնք սակայն լրիւ չեն եւ քանի մը անգամներ իրար կը հակասեն․-

  • Հնագիտական պեղումներ,
  • Միջագետքէն եւ Բաբելոնէն դուրս գտնուած սեպագիր արձանագրութիւններ՝ Ուրուկ Uruk, Նիփուր Nippur, եւ Հարատում Haradum քաղաքներ,
  • Աստուածաշունչի վկայութիւններ,
  • Դասական գրականութեան մէջ նկարագրութիւններ՝ գլխաւորաբար Հեռոտոդոսէն,
  • Երկրորդական աղբիւրներէ տեղեկութիւններ․ Գդիսիաս Ctesias վկայակոչելով Թէոտորոս ՍիքելեացիԹէոտորոս Սիքելեացիին Diodorus Siculus եւ Գէորգ Սիկելոսի George Syncellus «Chronographia»ին (թարգմ․՝ Քրոնողրաֆիա), կը պնդէ թէ մուտք ունեցած է Բաբելոնի արխիւներու ձեռագիրներուն, որոնք Բաբելոնի հիմնունին ժամանակէն են, Ք․ա․ 2286 թ․։ [18] [19][20][21][4]

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Լեւանտ

Ք․ա․ մօտաւորէպէս 19-րդ դարուն, Միջագետքի մեծ մասը Ամոռացիները գրաւած են Amorrites (սումերերէն՝ 𒈥𒌅 MAR.TU , աքատերէն՝ Tidnum ou Amurrūm, հին յուն․՝ Ἀμορραῖοι)․ վաչկատու ցեղեր հիւսիսային Լեւանտէն (Միջերկրածովեան տարածքաշրջանի արեւելեան մասի երկրներուն/շրջաններուն ընդհանուր անուանումը)։ Անոնք կը խօսին հիւսիս-արեւմտեան սեմական լեզուն, տարբեր՝ բնիկ Աքատներէն, որոնք կը խօսին արեւելեան սեմական լեզուն։ Ժամանակի ընթացքին, կիսավաչկատու վիճակէն կ՛ելլեն եւ Միջագետքի քաղաք-պետութիւններուն մէջ (հաւանաբար Իսին Isin, Լարսա Larsa, Էշնունա Eshnunna, Լակաշ Lagash) իրենց անկախ հարստութիւնները կը կերտեն եւ վերջապէս Բաբելոնի պետութիւնը։[4][6][22]

Հին Բաբելոնեան շրջանը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըստ Բաբելոնեան ժամանակագրութեան, Ք․ա․ 19-րդ կամ 18-րդ դար, Սամու Ապու ցեղապետ մը, դրացի Քազալլու քաղաքէն կ՛անկախանայ։ Իսկ, նոյն ժամանակ կը ստեղծուի Բաբելոնեան Առաջին Հարստութիւնը, որուն նախահայրը՝ Սամու Լա Էլ կը նկատուի։ Գրաւոր տեղեկութիւնները կը նկարագրեն թէ Սամու Լա Էլին տարած զինուորական յաջողութիւնները Բաբելոնի շրջանին մէջ կը տարածեն անոր ազդեցութիւնը։

Բաբելոն, Ասորեստանի մեծ քաղաքներուն շուքին տակը կը մնայ։ Ան կը ծաղկի եւ համբաւ կ՛ունենայ, երբ Համուրապիի ստեղծած կարճատեւ կայսրութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ, Ք․ա․ 1792-1750։ Համուրապի հարաւային Միջագետքի բոլոր քաղաքները եւ քաղաք-պետութիւնները կը նուաճէ եւ Բաբելոնին կը միացնէ։ Ան նաեւ կը գրաւէ արեւելքէն Էլամ Elam եւ հիւսիս-արեւմուտքէն Մարի Mari եւ Էպլա Ebla թագաւորութիւնները։ Բաբելոնի իշխանութիւնը կը տարածէ մինչեւ Փոքր Ասիոյ Խաթթիներուն կամ՝ Հիթիթներու եւ Հուրիներուն գաղթօճախները՝ Ասորեստանի վաղեմի կայսրութեան շրջանները։

Մարտուկ աստուածը եւ անոր վերագրուած կենդանին, Վիշապ-օձը։

Համուրապիի մահէն ետք, կայսրութիւնը կը տկարանայ եւ տարածքներ կը կորսնցնէ։ Ամոռացիներուն իշխանութիւնը Բաբելոն քաղաքին մէջ կը սահմանուի։ Գրութիւններ հին Բաբելոնէն, յաճախ Շամաշը՝ Սիփարի արեւու աստուածը եւ Մարտուկը՝ Շամաշին տղան կ՛ակնարկեն։ Հետագային, Մարտուկը* կը դառնայ Բաբելոնի գլխաւոր աստուածը․ կը ցոլացնէ Բաբելոնի քաղաքական վերելքը։[15][23][24]

  • Մարտուկ Marduk առասպելական աստուած․ կը նոյնանայ Բաբելոնի եւ անոր իսկական թագաւորը կը նկատուի։

Միջին Բաբելոնեան շրջանը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․ա․ 1595 թուականին, Փոքր Ասիոյ մէջ տարածուած Հէթէական Կայսրութիւնը կ՛իշխէ Բաբելոն քաղաքին վրայ։ Ապա, հիւսիս արեւմտեան Իրանի Զագրոշի լեռներէն Քասեդիները քաղաքը կը գրաւեն։ Անոնց տիրապետութեան շրջանին Բաբելոն կը վերանուանուի Քարատունիաշ եւ Ք․ա․14-րդ դարուն կը հիմնեն նոր մայրաքաղաք մը, Տուր Քուրիկալզու Dûr-Kurigalzu, Պաղտատէն 30քլ․ արեւմուտք։

Բաբելոն, Ք․ա․ 1365 - 1053 թուականներուն, յաջորդաբար կը հպատակի Ասորեստանի Կայսրութեան եւ Էլամի Թագաւորութեան։

Ք․ա․ 1235 , Ասորեստանի թագաւոր Թուկուլդի-Նինուրդա Ա․ Բաբելոնը կը գրաւէ։ Այս շրջանին Chronique P (ժամանակագրութիւն) կոչուած արձանագրութիւնները, կը վկայեն թէ թագաւորը կը փլէ քաղաքի պարիսպները եւ հետը կը տանի Մարտուկ աստուծոյ արձանը ու ետքը գրել կու տայ երկար բնօրինակ մը, որով կը տօնէ իր յաղթանակները։

Բաբելոնի բնակիչները կը փորձեն քանի մը անգամ իշխանութիւնը ետ առնել, սակայն չեն յաջողիր։

Ք․ա․ 1158 եւ 1155 թուականներուն յաջորդաբար, Բաբելոնը կը գրաւեն Էլամի Շուդրուք-Նահունդէ եւ զաւակըէ Քուդիր-Նահունդէ, որոնք իրենց կարգին քաղաքին գանձին եւ Մատրուկ աստուծոյ արձանին կը տիրանան։

Ասուրպանիբալ սիւնի մը վրայ․ կը պատկերացուի կառուցող, վերաշինելէ ետք Բաբելոնի Էսաժիլ Esagil տաճառը․

Բաբելոնցիները ետ կը քշեն Էլամցիները եւ նոր հարստութիւն մը Բաբելոնը կը վերականգնէ։ Այս հարստութեան գլխաւոր թագաւորը, Նապուքոտոնոսոր Ա․ (Ք․ա․ 1126-1105 թ․) կը գրաւէ Էլամի երկիրը եւ հանդիսաւորապէս Բաբելոն կը վերադարձնէ Մարտուկ աստուծոյ արձանը։ Այս եղելութիւնը կը յիշատակուի «Ստեղծման դիւցազներգութիւն» Épopée de la Création Enūma eliš գործին մէջ, ուր Նապուքոտոնոսոր Ա․ կը պատմէ թէ ինչպէս արքայից արքայ դարձաւ։

Ք․ա․ մօտաւորապէս 1050, Բաբելոն կը հեղեղեն վաչկատու` ընդհանրապէս արամական ցեղեր։ Ք․ա․ 1032 - 1025 թ․ կը յատկանշուին իշխանութեան յաճախակի փոփոխութիւններով։[24][7]

Բաբելոնը Ասորիներուն հպատակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․ա․ 9-րդ դարուն, խառնաշփոթ վիճակը կը շարունակուի եւ կ՛աւարտի Ք․ա․ 728, երբ Ասորեստանի Թիկլաթ Բալասար Գ․ թագաւորը երկար տարիներ տեւող կռիւներէ ետք, Բաբելոնը կը գրաւէ։ Անոր կը յաջորդեն զաւակը Սաղմանասար, ապա յաջորդաբար Սարկոն Բ․ (ան, կը յարձակի նաեւ Ուրարտուի վրայ եւ երբ կը գրաւէ Մուսասիր կրօնական քաղաքը, կը կողոպտէ ու կը քանդէ), Սենեքերիմ՝ որ Բաբելոնցիներուն ապստամբութիւնները արիւնի մէջ կը խեղթէ եւ քաղաքին մէջ աւերներ կը գործէ, իսկ անոր զաւակը՝ Ասուրհատոն, Բաբելոնը կը վերակառուցէ։ Անոր յաջորդները, Ք․ա․ 669 կը թագաւորեն նոր վարչաձեւով․ Ասուրպանիբալ՝ Ասորեստանը, իսկ եղբայրը ու իրեն հպատակ Շամաշ Շում Ուքին՝ Բաբելոնը։ Վերջինը, Ք․ա․ 652 կ՛ապստամբի եղբօրը դէմ եւ չորս տարի տեւող կռիւներէ ետք, ան կը մեռնի (կ՛այրի պալատին մէջ) Բաբելոնի պաշարման ընթացքին։ Ասուրպանիբալ կը վերակառուցէ Բաբելոնը։ Ք․ա․ 627 Ասուրպանիբալի մահէն ետք, գահաժառանգութեան ներքին փախումներ տեղի կ՛ունենան․ ասոնք Ասորեստանը կը տկարացնեն։ Այս վիճակէն կ՛օգտուի Քաղթէացի զօրավարը՝ Նապոբոլասար եւ Բաբելոնը անկախ կը հռչակէ։ [24][7][25][26]

Նոր Բաբելոնեան կայսրութիւնը եւ Բաբելոնը իր գագաթնակետին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․ա․614-610 տարիներ տեւող ընդհարումներէ ետք, Նապոբոլասար մարերու Կիաքսառ թագաւորին օգնութեամբ Ասորեաստանին կը յաղթէ։ Անոր կը յաջորդէ որդին՝ Նապուքոտոնոսոր Բ․ (Ք․ա․ 605 - 562)։ Նապուքոտոնոսոր Բ․ երկարատեւ թագաւորութեան շրջանին, Բաբելոն իր գագաթնակետին կը հասնի․ Նոր-Բաբելոնեան կայսրութեան ժամանակաշրջանն է։ Անոնց յաջորդները կը յաջողին պահպանել կայսրութիւնը, սակայն հիմնադիրներուն նման չեն։ Կայսրութիւնը վերջին տարիներուն կը տկարանայ եւ Ք․ա․ 539 Բաբելոնը պարսիկները կը գրաւեն։[27]

Բաբելոն կը շէննայ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նապոբոլասար եւ Նապուքոտոնոսոր Բ․ Բաբելոնը կը փոխակերպեն։ Քաղաքին վերակառուցման աշխատանքները Նապոբոլասարը կը սկսի եւ Նապուքոտոնոսոր Բ․ կը շարունակէ․ այս աշխատանքները մեզի ծանօթ են կառուցումներուն հիմնադրութեան արձանագրութիւններէն։

Pergamon Թանգարան, Պերլին․ Բաբելոնի «Իշթարի Դուռ»ը վերականգնուած․

Այս արձանագրութիւնները կը նպաստեն Բաբելոնի աշխարհահռչակ համբաւին եւ անոր շուրջ հիւսուած առասպելներուն շնորհիւ Հեռոտոդոսին, Գդիսիասին եւ նաեւ հրէական Աստուածաշունչին հեղինակներուն․ Բաբելոնին տպաւորիչ պարիսպները, կայսերական կառուցումները, վերանորոգուած կամ ընդարձակուած յուշարձանները՝ զիկուրադ տաճարները, արքայական պալատները, մեծ ճամբաները՝ ինչպէս «Արարողական Երթ»ը «Voie processionnelle» որ կը սկսէր Իշթարի Դուռէն։ Բաբելոնի այդ շրջանին տնտեսական, վարչական եւ ուսումնական կեանքը վկայագրուած է համապատասխան արձանագրութիւններուն մէջ։

Նապուքոտոնոսոր Բ․ին կը վերագրուին Բաբելոնի Կախուած Պարտէզներուն կառուցումը (հին աշխարհի 7 հրաշքներէն մէկը)․ կը սեպուի թէ ան կառուցեց հայրենաբաղձ կնոջ համար։ Մինչեւ այսօր, յստակ չէ եթէ իսկապէս կային այս պարտէզները։

Նապուքոտոնոսորին նաեւ կը վերագրուի Հրիաներուն աքսորը․ խաղաղութիւնը բերելու կայսերական հմտութիւնը։ Այս միջոցին կը դիմէին նուաճողները․ բնիկ ժողովուրդները մայրաքաղաք կը տեղափոխէին։ Ըստ Հրէական Աստուածաշունչին, Նապուքոտոնոսոր Բ․ Սողոմոնին տաճարը կը քանդէ եւ հրիաները Բաբելոն կ՛աքսորէ․ այս եղելութիւնը արձանագրուած է նաեւ Բաբելոնեան Ժամանակագրութիւններուն մէջ։ [28][29][30][31][32][33]

Բաբելոնը Պարսիկներու Աքամենեան գերիշխանութեան տակ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կիւրոսի Գլանը․ Պրիտանական թանգարան

Ք․ա․ 539 պարսիկները Միջագետք կ՛արշաւեն։ Օփիսի կամ՝ Ովպիսի Ճակատամարտի ընթացքին Battle of Opis Պարսից Կիւրոս Բ․ թագաւորը Բաբելոն մայրաքաղաքին վրայ կը յարձակի։ Բաբելոնի պարսիպները անթափանցելի կը նկատուէին։ Պաշարման ընթացքին, պարսիկները կը նկատեն թէ մայրաքաղաքը շրջապատող պարիսպներու ութը դուռերէն միակ մէկ դուռէն կարելի կ՛ըլլայ քաղաքը մտնել, Եփրատ գետէն ի վեր՝ Էնլիլ դուռէն (քաղաքին հիւսիս արեւմուտքը)։ Պարսից զօրքը քաղաքին ծայրամասը կը գրաւէ, իսկ Բաբելոնի բնակիչները զբաղած կրօնական տօնախմբութիւններով, անտեղեակ են եղելութենէն։ Բաբելոնը կը կորսնցնէ անկախութիւնը։

Այս կռիւը Հեռոտոդոս տեղեկագրած է, նաեւ նշուած է Հրէական Աստուծաշունչին մէջ։

Պարսից արքան կը ցուցնէ իր բաղձանքը քաղաքը պահպանել։ Տեղական կղերականութեան հանդէպ նպաստաւոր հրովարտակ մը կը հրամանագրէ արձանագրուած կաւէ գլանի վրայ, ծանօթ իբրեւ՝ Կիւրոսի Գլանը։ Բաբելոն, Պարսկական կայսրութեան հռչակաւոր քաղաքներէն մէկը կը դառնայ։ [34][35]

Բաբելոնը Հէլլենիստական ժամանակաշրջանին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ք․ա․ 331Պարսիկներուն դէմ Ղաւղամիլայի յաղթանակէն ետք Մեծն Աղեքսանտր կը մտնէ Բաբելոն քաղաքին մէջ։ Անոր բնակիչները խանդավառութեամբ, զայն իբրեւ ազատագրող կ'ընդունին։ Բաբելոն կը դառնայ ուսման, գիտութեան եւ առեւտուրի գլխաւոր կեդրոն։ [14]

Ան, Ք․ա․ 323 Մեծն Աղեքսանտր Հնդկաստանի արշաւանքէն վերադարձին, Բաբելոնը իր նստավայրը կը դարձնէ Ասիոյ մէջ։ Նոյն տարին, գարնան աշխատանքի կը լծուի։ Ան Եփրատ գետին ջրանցքները կը շրջի, գետի ջուրին ողողումները կասեցնող աշխատանքներուն հետեւելու համար, նաեւ կը հովանաւորէ էսաժիլ տաճարի վերանորագումները։

Մեծն Աղեքսանտրի մահին, կը յաջորդէ անոր զօրավարներուն միջեւ ժամանակաւոր համաձայնութիւն մը՝ Բաբելոնի դաշինքը, որը սակայն կը դադրի Յաջորդներու Diadoque կռիւներով։ Բաբելոնեան կռիւներուն յաղթական Սելեւկիոս զօրավարը, իր թագաւորութեան մայրաքաղաքը Բաբելոնէն նորակառոյց Տիգրիսի Սելեւկիան Séleucie du Tigre կը տեղափոխէ։ Բաբելոն սակայն կը պահէ իր համբաւը։

Բաբելոն, յունական քաղաք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նկար 1932թ․։ Բաբելոն․ պազալտէ շինուած Բաբելոնի Առիւծը

Անտիոխոս Դ․ Էփիֆանիսի Antiochos IV Épiphane - Aντίoχoς Έπιφανής թագաւորութեան շրջանին, Ք․ա․ 170 Բաբելոն իր քաղաքացիներով politai (այս յունական անուան կը հանդիպինք նաեւ բաբելոնեան արձանագրութիւններու մէջ՝ puliṭē ou puliṭānu ) յունական քաղաք կը դառնայ։ Կը կառավարուի Էփիսդադի Επιστάτης (կամ՝ pahāt սեպագիր արձանագրութիւններուն մէջ) կողմէ։ էսաժիլ տաճարի պաշտօնէութիւնը բնիկ բաբելոնացի համայնքին ներկայացուցիչն է յունական վարչակարգին առջեւ։ Այս համայնքը կը կառավարուի ատեանէ kiništu մը, որուն առաջնորդն է Էսաժիլ սրբավայրի վարչական պատասխանատուն šatammu։ Ատեանին հաւաքավայրը հոն կառուցուած յունական Թատրոնն théâtre է։

Բաբելոն, Պարթեւներուն իշխանութեան տակ կ՛անցնի Միհրդատ Բ․ Mithridate II պարթեւ թագաւորին ժամանակ, Ք․ա․ 123-88 ։ Այս բախումներուն ընթացքին Բաբելոն եւ շրջակայքը կը վնասուին, մանաւանդ պարթեւ Հիմերոս Himéros զօրավարին գործած աւերներէն։ [7][24][36][37]

Վերջ Բաբելոնի հնագոյն շրջանին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բաբելոն պարթեւներուն տիրապետութեան շրջանին իր համբաւը յառաջատաբար կը կորսնցէ․ բնակչութեան թիւի նուազում եւ կառավարման գլխաւոր կեդրոններու տեղափոխում դէպի Տիգրիս գետի հիւսիսը։ Փլինուս Աւագ Gaius Plinius Secundus գրագէտ, փիլիսոփայ եւ Հռոմէական կայսրութեան առաջին տարիներուն ընթացքին (1-ին դար) զօրավար եւ նաւապետ, կը վկայէ թէ հակառակ քաղաքին կիսաւեր վիճակին աշխուժօրէն կը գործեն իր գլխաւոր յուշարձանները։ Նաեւ 2-րդ դարու յունական արձանագրութիւն մը կը վկայէ թէ Թատրոնը նորոգուած է։

Բաբելոնի աւերակները․ Իշթարի Դուռը

Սակայն առեւտրական կեանքը քաղաքին մէջ կը շարունակուի։ Բազմազան համայնքներով քաղաք մըն է, որոնց կը գլխաւորեն բաբելոնեան եւ յունական համայնքները։ Նաեւ հոն կայք կը հաստատեն քրիստոնիայ առաջին համայնքները։ Յունահռոմէական արձանագրութիւնները, ինչպէս նաեւ Հռոմի կայսր Մարքուս Ուլփիուս Դրաիանուս Marcus Ulpius Traianus արշաւանքներուն ընթացքին (115 թուական), ընկերակցող հռոմէացի քաղաքագէտ եւ պատմաբանի Տիոն Գասիուս Լուսիուս Dion Cassius Lucius կամ Claudius վկայութիւնները, թէ քաղաքը աւերակներու դաշտ մըն է, կը պատկերացնեն Բաբելոնի անկումին կարեւորութիւնը։

Բաբելոն կ՛ ամայանայ յաջորդող դարերուն ընթացքին, մանաւանդ Սասանեան պարսիկներուն տիրապետութեան տակ եւ ըստ Իպն Հաուգալ Ibn Hawqal աշխարհագրագէտին, իսլամական ժամանակաշրջանին (10-րդ դար) պարզ գիւղ մը կը դառնայ։ Անոր հսկայ շինութիւններուն փլատակներէն քարեր կ՛առնուին, որպէսզի ծառայեն շրջակայքի նոր շէնքերու կառուցման։[38][39][40]

Իսլամական շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

7-րդ դարու ընթացքին, Բաբելոնը կ՛ասպատակէ Իսլամական Կայսրութիւնը․ կը յաջորդէ Իսլամացման շրջան մը։ Իպն Հաուգալ կը նշէ թէ Բաբելոն պարզ գիւղ մը կը դառնայ, Պապել Babel անունով։ Յետագային, ճամբորդներ պիտի նկարագրեն աւերակ քաղաք մը։

Արաբական միջնադարեան արձանագրութիւններուն մէջ, Բաբելոն կը յիշատակուի իբրեւ աղիւսներու աղբիւր քաղաք․ կը գործածուին Պաղտատէն մինջեւ Պաշրա։

Փիետրօ Տելա Վալէ Pietro Della Valle Ք․ա․ 17-րդ դարուն կը յայտնաբերէ Բաբելոնի ճշգրիդ վայրը։[41][42]

Բաբելոնի աւերակները․ նկար՝ 1932 թ․

Ժամանակակից շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

18-րդ դարուն ընթացքին, ճամբորդներու հեղեղ մը կ՛այցելէ Բաբելոն։ Ֆրանսացի դիւանագէտ, հոգեւոր եւ աստղագէտ Փիեռ Ժոզէֆ տը Պօշամբ Pierre-Joseph de Beauchamp, իր «Յիշատակնե»ր գիրքին մէջ գրուածներով, 1792 , կը գրգռէ Արեւելեան Հնդ-Պրիտանական Ընկերութիւնը իր գործակալները Պաղտատ եւ Պաշրա ուղղել եւ ձեռք ձգել Միջագետքէն յիշատակներ եւ Լոնտոն առաքել։[43][44]

Բաբելոնի վերայայտնումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

12-րդ դարէն ճամբորդներ այցելած են Բաբելոնը՝ Դուտելլայի Պենճամին Benjamin of Tudela, Փիետրօ Տելա Վալէ Pietro Della Valle Ք․ա․ 17-րդ դար, եւ այլն։

19-րդ դարէն Պրիտանացի Գլաուտիւս Ճէյմս Ռիչ Claudius James Rich առաջին հետախուզութիւնները կը կատարէ եւ վայրը կը քարտէսագրէ։ Ուրիշներ ալ կը հետեւին, սակայն 1850-ական թ․ պեղումները կը դադրին եւ կը շարունակուին ֆրանսացի Ֆուլճանս Ֆրեսնելի Fulgence Fresnel եւ իր խումբին կողմէն 1852-1855 ։ Պեղումները կը շարունակուին մեծ թիւով հնագետներէ ընդհանրապէս ֆրանսացի եւ անգլիացի , որոնք յայտնաբերուածներէն գլխաւորները իրենց երկիրները կը տանին․ օրինակ, Պարթեւական դամբանը՝ Լուվրի թանգարանը եւ կամ՝ Սիրուսին Գլանը cylindre de Cyrus (պարսկ․ منشور کوروش, manshour-e Kourosh)՝ Պրիտանական թանգարանը։ Եռանդոտ պեղումները սակայն, (սովորական այս ժամանակներուն) կարեւոր վնասներ կը պատճառեն Բաբելոնի հնագիտական տարածքին։ Բազմաթիւ հնագիտական յայտնումներ շուկաները կը շրջին։

1879 - 1882 թուականներուն Պրիտանական Թանգարանին հաշւոյն, Հորմուզտ Ռասսամ Hormuzd Rassam հնագիտական պեղումներ կը կատարէ․ կը յայտնաբերէ մեծ թիւով սեպագիր արձանագրութիւններ ու այլ արժէքաւոր իրեր։

Պեղումներ եւ հետազօտութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բաբելոն վերակառուցուած

Հին Բաբելոնեան շրջանէն Բաբելոն քաղաքին երեւոյթին մասին տեղեկութիւնները մինչեւ այսօր բաւարար ու ճշգրիդ չեն։ Քաղաքին մասին առաջին յստակ գլխաւոր տեղեկութիւնները կու գան Նոր-Բաբելոնեան (Ք․ա․ 624-539 թ․) շրջանէն։

Առաջին գիտական հնագիտական պեղումները կը կատարուին 1899 - 1917 թուականներուն Գերմանական Արեւելեան Ընկերութեան կողմէն․ կը գլխաւորէ Ռոպերդ Գոլտուէյ։ Պեղումներէն կը յայտնաբերուին Մարտուկ աստուծոյ նուիրուած Էսաժիլ տաճարին յառաջամասը, հարիւրաւոր ուրիշ արձանագրութիւններ եւ Իշթար Դուռէն իրեր։ Վերջինները, Գերմանիա կը ղրկուին, ուր Գորլտուէյի գործակից Ուոլթըր Անտրաէ զանոնք կը վերակառուցէ եւ կը ցուցադրէ Պերլինի Vorderasiatisches թանգարանը։

1917 նախքան անգլիական զօրքին հասնիլը, գերմանացի հնագէտները Բաբելոնէն կը մեկնին։ Սակայն, հնագիտական վայրէն կարեւոր իրերուն անհետացումը կը շարունակուի։

1959 թուականին Հենրիկ Ճ․ Լենզեն Heinrich J. Lenzen եւ Հանսւորկ Շմիդ Hansjörg Schmid 1962 յաջորդաբար կը գլխաւորեն Գերմանիոյ Հնագիտական Կաճառին կողմէ կատարուած պեղումները։ Առաջինը կը կեդրոնանայ Հելլենիստական Թատրոնի հետազօտութեան աշխատանքին իսկ երրորդը՝ Etemenanki զիկուրադին վրայ։

Բաբելոնի պարիսպները նորոգ վերակառուցումէ ետք․ նկար՝ 2004 թ․

1974 թուականին, Բաբելոնին հնագիտական վայրին մէջ պեղումներ կը կատարեն Միջին Արեւելքի Թորինոյի Հնագիտական Հետազօտութիւններու եւ Պեղումներու Կեդրոնը եւ Իրաք-Իտալական Հնագիտական Գիտութեան Հիմնարկը։ Յաւելեալ պեղումներ կը կատարուին 1987 - 1989 թուականներուն Բաբելոնի Շու-Աննա թաղամասի Իշարա եւ Նինուրդա տաճարներուն շրջակայքը։

Բաբելոնի վերակառուցման աշխատանքներուն ատեն, Իրաքի Պետութեան Հնութեան եւ Ժառանգութեան Կազմակերպութիւնը ընդհանրացած հետազօտութիւններու, պեղումներու եւ զտումներու աշխատանքները կը ղեկավարէ։ Այս աշխատանքներուն մասին հրատարակուած տեղեկութիւնները սահմանափակ են, իսկ նորագոյն հետազօտութիւններէն ծանօթ արձանագրութիւնները դեռ չեն հրատարակուած։

Բաբելոն լուրջ վնասներու կ՛ենթարկուի[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

2003 թուականին երբ Ա․Մ․Ն․ զօրքերը Իրաք կը ներխուժեն, Բաբելոնը եւ անոր շրջաքկայքը կ՛իյնան անոնց ձեռքը եւ աւելի ուշ ամերիկացիները շրջանի հսկողութիւնը լեհերուն կը յանձնեն։ Օտար զօրքերուն Բաբելոն ժամանումը ծանր վնասներ կը պատճառէ հնագիտական վայրին, որովհետեւ անոնք հոն կը հիմնեն իրենց բանակավայրը բոլոր արդի յարմարութիւններով։ Նաեւ, երկու թանգարաններ եւ գրադարան մը հարուստ կրկնանկարներով, հին արձանագրութիւններով, տեղեկագրութիւններով, հնագոյն իրերով եւ քարտէսներով մարտական օդուժի յարձակումներու կ՛ենթարկուին ու կը քանդուին։

2005 թ․ Բաբելոնի համայնապատկեր, նկարուած ամերիկացի զինուորներէ

Բաբելոնի Հնագիտական Վայրը 21-րդ դարուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

2009 Մայիսին, Բաբելոնի նահանգապետարանը հանրութեան կը վերաբանայ հնագիտական վայրը։ Սակայն, շրջանին անկայուն վիճակը չի ներեր զբօսաշրջիկութեան զարգացման։ Նաեւ, Բաբելոնի արտաքին մէկ պարիսպին մէջէն նաւթախողովակ մը կ՛անցնի։

2019 Յուլիս 5-ին, Բաբելոն կ՛արձանագրուի Եունեսքոյի Ժառանգութեան Ցանկին մէջ։

[45][46][47][48][49][50][51][52][53][54]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Յովհաննէս Բարսեղեան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական եւ ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 48։ ISBN 99941-56-03-9 
  2. Հանրագիտակ, «Բաբելոնի կախուած պարտէզները», (արեւլ/հ)
  3. 3,0 3,1 3,2 historyancient, Համուրապիի թագաւորութիւնը, (արեւել/հ)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Բաբելոնի քաղաքը ըստ Հեռոտոդոսին, 12/02/2018, LAURA BATTINI
  5. Բաբելոնեան կայսրութեան կարեւորութիւնը (անգլերէն)
  6. 6,0 6,1 Պրիտանական Հանրագիտարան, Սումերերէն (անգլերէն)
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Հին Միջին Արեւելքի մայրաքաղաքը,Pr․ Stefan Maul, Heidelberg-ի համալսարան, յօդ․ թարգմ․՝ Thomas Lampert, Ph.D., Պերլին, Գերմանիա (անգլերէն)
  8. Միջագետքի կլիման, (անգլերէն)
  9. Միջագետքի կլիմային փոխոխութիւնը (անգլերէն)
  10. Ո՞վ էր Նապուքոտոնոսոր (անգլերէն)
  11. Բաբելոնի գրած վնասները (անգլերէն)
  12. Նապուկոտոնոսոր Բ․ (անգլերէն)
  13. Նոր-Բաբելոնեան Կայսրութիւնը (անգլերէն)
  14. 14,0 14,1 Բաբելոն․ հնագիտութիւնը եւ պատկերացումը Միջագետքի մէջ (անգլերէն)
  15. 15,0 15,1 [https://www.ancient.eu/image/2473/king-hammurapi-at-worship/ Համմուրակի, Osama Shukir Muhammed Amin 31-3-2014 (անգլերէն)]
  16. Համմուրակիին օրէնսգիրքը, Osama Shukir Muhammed Amin 18-7-2014 (անգլերէն)
  17. Համմուրակիին օրէնսգիրքը,James Blake Wiener 28-7-2017
  18. Ի՞նչ է Բաբելոնի կարեւորութիւնը աստուածաշունչի պատմութեան մէջ (անգլերէն)
  19. Թագաւորներ եւ Դէպքեր Բաբելոնեան, Պարսկական եւ Յունական Հարստութեանց (անգլերէն)
  20. Հեռոտոդոսին Բաբելոնի մասին տուած նկարագրութիւնը, pdf (անգլերէն)
  21. Աւետարանի ժամանակագրութիւնն Բաբելոնին շուրջ, Ernst von Bunsen , Archibald Henry Sayce, էջ 45-48 (անգլերէն)
  22. Սեմական ցեղերուն ծագումը Archibald Henry Sayce(անգլերէն)
  23. Մեդրոփոլիդան թագարան, Հատոր 4․ Սեպագիր արձանագրութիւններ, Մեդրոփոլիդան թագարան, Հատոր 4․ Սեպագիր արձանագրութիւններ,(անգլերէն)
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 Հին երկիրներ եւ ժողովուրդներ - Բաբելոնի պատմութիւնը,(յուն.)
  25. Քաղաքային Բաբելոնը, Ք․ա․ առաջին հազարամեակին Baker, H.D. 2007.(անգլերէն)
  26. Բաբելոնի տնտեսական աճը Ք․ա․ առաջին հազարամեակին, Michael Jursa, Cambridge University Press (անգլերէն)
  27. Քաղթէացիներուն պաշտպանութեան համակարգը, L. Battini, 1997 (ֆր.)
  28. Նոր Բաբելոնեան կայսրութիւննը եւ Քաղթէական հարստութիւնը (ֆր.)
  29. Գրել եւ կարդալ Բաբելոնի մէջ․ գլուխ 6,էջ 193-228, 2008, (ֆր.)
  30. Նապուքոտոնոսոր Բ․ շինարար թագաւորը, National Geographic, Դեկտ․ 4, 2018 (անգլերէն)
  31. Բաբելոն - Ընտանեկան արխիւները (ֆր.)
  32. Բաբելոնեան Ժամանակագրութիւնները, ձեռագիր 16-6 (անգլերէն)
  33. Պրիտանական թանգարան․ Ք․ա․ սեպագիր արձանագրութիւն՝ Բաբելոնեան դիւցազներգութիւն Ք․ա․605-594 (անգլերէն)
  34. Հեռոտոդոս կը նկարագրէ Բաբելոնը եւ Բաբելոնցիները (անգլերէն)
  35. Հեռոտոդոս Բաբելոնը կը նկարագրէ John MacGinnis(անգլերէն)
  36. Հէլլէնիստական թագաւորութիւն մը- Սելեւկեաններուն իշխանութիւնը (ֆր.)
  37. Յունական եւ պարթեւական տիրապետութիւնը Բաբելոնի մէջ, Ք․ա 331 - 1-ին դար, B. André-Salvini, Hazan հրատարակութիւն, Փարիզ, 2008, էջ 251-292. (ֆր.)
  38. Պրիտանական հանրագիտարան, Bābil / Al-Ḥillah (անգլերէն)
  39. Բաբելոնի Թատրոնի նկարագրում (անգլերէն)
  40. Բաբելոնի տնտեսութիւնը Հելլենիստական շրջանին (ֆր.)
  41. Բաբելոնի հետազօտութիւնները, Koldewey, Robert, 1855-1925 (անգլերէն)
  42. [https://www.jstor.org/stable/25188732?seq=1 Բաբելոնի յայտնաբերումը, Bart Ooghe Journal of the Royal Asiatic Society Third Series, Vol. 17, No. (3 Յուլիս 2007), էջ՝ 231-252(անգլերէն) ]
  43. Բաբելոն գաղափարը - Հնագիտութիւն եւ Ներկայացում Միջագետքի մէջ(անգլերէն)
  44. Վերակենդանացնել Բաբելոնը (անգլերէն)
  45. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named :8
  46. Կորսուած քաղաքներ․ Բաբելոն, ինչպէս պատերազմը գրեթէ ոչնչացուց աշխարհի մեծ ժառանգութիւններէն մին(անգլերէն)
  47. Հինգ քաղաքներ եւս արձանագրուած եունեսքոյի ժառանգութեան ցանկին մէջ, (անգլերէն)
  48. Իշթարի Դուռը եւ Արարողութեան ճամբան (անգլերէն)
  49. Միջագետքը Ք․ա․ առաջին հազարամեակին (անգլերէն)
  50. Պերլինի Փերղամօ Թանգարան - Վերակառուցելով Բաբելոնը, Can Bilsel էջ 159-181 (անգլերէն)
  51. Բաբելոնի հետազօտուած եւ չհետազօտուած գրադարաններ, Ed. by Cancik-Kirschbaum, Eva / Ess, Margarete van / Marzahn, Joachim (անգլերէն)
  52. Նինուէի եւ Բաբելոնի աւերակներէն յայտնաբերումներ․ ճամբորդութիւններ դէպի Հայաստան, Քիւրտիստան եւ անապատը։ Layard, Austen Henry, Sir, 1817-1894
  53. Բաբելոնի հնագիտական վայրի կրած վնասները, Իրաք ներխուժած դաշնակից ուժերուն կողմէն․ Boston Globe - Leeman, Sue (Յունուար 16, 2005) (անգլերէն)
  54. the guardian - Աւերը զոր պատերազմը Բաբելոնին գործեց, Rory McCarthy եւ Maev Kennedy Յունուար 16, 2005 (անգլերէն)

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Աթէնք
  2. Աղեքսանտրիա
  3. Սելանիկ
  4. Յունաստան
  5. Եգիպտոս
  6. Միջագետք
  7. Իրաք
  8. Մեծն Աղեքսանտր

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Պրիտանական Հանրագիտարան, Բաբելոն(անգլերէն)

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Հիլլա(անգլերէն)
  2. զիկուրադ(անգլերէն)
  3. Համուրապի(անգլերէն)
  4. Նապուկոտոնոսոր(անգլերէն)
  5. Գդիսիաս(անգլերէն)
  6. Թէոտորոս Սիքելեացի(անգլերէն)
  7. Հարատում(անգլերէն)
  8. Գլաուտիւս Ճէյմս Ռիչ(անգլերէն)
  9. Դիւտելլայի Պենճամին(անգլերէն)
  10. Փիետրօ Տելա Վալէ(անգլերէն)
  11. Ֆիւլճանս Ֆրեսնել(անգլերէն)
  12. Սիրիւսին Գլանը(ֆր.)
  13. Բաբելոնի Կախուած Պարտէզները(անգլերէն)
  14. Համուրապիի Օրէնսգիրքը(անգլերէն)
  15. Ստեղծման դիւցազներգութիւնը (ֆր.)
  16. Ովփիսի Ճակատապարտը(անգլերէն)
  17. էսաժիլ(անգլերէն)
  18. Ամոռացիներ(ֆր.)
  19. Էլամ(ֆր.)