Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութիւն, ՄԱԿ (ֆրանսերէն՝ Organisation des Nations Unies, ONU, անգլերէն՝ United Nations, UN), միջկառավարական կազմակերպութիւն, որ ստեղծուած է միջազգային անվտանգութեան եւ խաղաղութեան պահպանման, երկիրներու միջեւ համագործակցութեան զարգացման համար։

Կառոյցի գործունէութեան հիմքերը եւ կառուցուածքը մշակուած են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն՝ հակահիթլերեան ուժերու միութեան առաջատար անդամներու կողմէն։ «Միացեալ ազգեր» անուանումը առաջին անգամ օգտագործուած է 1 Յունուար 1942-ին, ստորագրուած Միացեալ Ազգերու հռչակագրին մէջ։

ՄԱԿ-ի կանոնադրութիւնը հաստատուած է Սան Ֆրանսիսքոյի ժողովին ընթացքին, որ տեւած է 1945 թուականի Ապրիլէն մինչեւ Յունիս, եւ ստորագրուած է 26 Յունիս 1945-ին՝ 51 պետութիւններու ներկայացուցիչներու կողմէն։ Կանոնադրութեան ուժի մէջ մտնելու տարեթիւը (24 Հոկտեմբեր) կը նշուի որպէս Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան օր։ Ներկայ ժամանակին ՄԱԿ-ին կ'անդամակցին 193 երկիր։ Գլխաւոր կեդրոնակայանը կը գտնուի Միացեալ Նահանգներու Նիւ Եորք քաղաքին մէջ։

Պաշտoնական լեզուներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կառուցուածք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Հիմնական

Կաղապար:Tnavbar-header
ՄԱԿ Գլխաւոր Ժողով ՄԱԿ-ի Քարտուղար
Միջազգային դատարան
UN General Assembly hall
Headquarters of the UN in New York City
International Court of Justice
Անվտանգութեան Խորհուրդ ՄԱԿ-ի Տնտեսական եւ սոցիալական խորհուրդ ՄԱԿ Խնամակալութեան խորհուրդ
UN security council
UN Economic and Social Council
UN Trusteeship Councils.

ՄԱԿ–ի կառոյցին մէջ կարեւորագոյն տեղ կը գրաւէ Անվտանգութեան խորհուրդը (ԱԽ)։ Ան կը կրէ միջազգային խաղաղութեան եւ անվտանգութեան պահպանման հիմնական պատասխանատուութիւնը։ ԱԽ–ն իրաւասու է որոշում ընդունելու միջազգային պատժամիջոցներու կիրառման, խաղաղապահ ուժերու առաքման եւ ռազմական գործողութիւններու իրագործման վերաբերեալ։ MAK.jpg

Գլխաւոր Ժողով[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

UnitedNations.gif

Կը զբաղեցնէ կեդրոնական դիրք, որպէս գլխաւոր խորհրդատուական, քաղաքական եւ ներկայացուցչական մարմին։ Գլխաւոր ժողովը կ'ուսումնասիրէ համագործակցութեան սկզբունքները միջազգային խաղաղութեան եւ անվտանգութեան շրջանին՝ կ'ընտրէ ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան Խորհուրդի, Տնտեսական եւ Ընկերային խորհուրդի ոչ մշտական անդամներուն, Անվտանգութեան Խորհուրդի առաջարկով կը նշանակէ ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղարին, Անվտանգութեան խորհուրդի հետ համատեղ կ'ընտրեն ՄԱԿ-ի միջազգային դատարանի անդամներուն, կը կազմակերպէ տնտեսական, ընկերային, մշակութային եւ մարդկային ոլորտներու միջազգային համագործակցութիւնը, կ'իրականացնէ ՄԱԿ-ի կանոնադրութեամբ նախատեսուած այլ լիազորութիւններ։

Ժողովին տարեկան հերթական նստաշրջանը կը սկսի Սեպտեմբերին 3-րդ երեքշաբթի օրը եւ կ'աշխատի Գլխաւոր Ժողովի նախագահին (կամ 21 տեղակալներէն մէկին) ղեկավարութեամբ՝ լիակազմ նիստերու եւ գլխաւոր կոմիտէներու՝ մինչեւ օրակարգի ամբողջական սպառումը։

Գլխաւոր Ժողովը համաձայն 17 Դեկտեմբերի 1993-ի որոշման իր կազմին մէջ կը ներառէ 6 կոմիտէ՝ Գլխաւոր կոմիտէ եւ լիազորութիւններու ստուգման կոմիտէ՝

  • Գլխաւոր կոմիտէ- խորհրդատուութիւն կը կազմէ Ժողովին համար կապուած օրակարգի հաստատման, օրակարգի կետերուն բաշխման եւ աշխատանքի կազմակերպման հետ։
  • Լիազորութիւններու ստուգման կոմիտէ- Ժողովին կը զեկուցէ ներկայացուցիչներու լիազորութիւններուն մասին
  • Միջազգային անվանգութեան եւ զինաթափման հարցերով զբաղուող կոմիտէ (առաջին կոմիտէ)
  • Տնտեսական եւ ֆինանսական հարցերով զբաղուող կոմիտէ (երկրորդ կոմիտէ)
  • Ընկերային եւ մարդկային հարցերով, ինչպէս նաեւ մշակութային հարցերով զբաղուող կոմիտէ (երրորդ կոմիտէ)
  • Հատուկ քաղաքական եւ ապագաղութացման հարցերով զբաղուող կոմիտէի (Չորրորդ կոմիտէ)
  • Վարչական եւ պիւճետային հարցերով զբաղուող կոմիտէ (հինգերորդ կոմիտէ)
  • Իրաւական հարցերով զբաղուող կոմիտէ (վեցերորդ կոմիտէ)

Գլխաւոր կոմիտէի կազմին մէջ կը մտնեն Գլխաւոր Ժողովի նախագահը, նախագահի տեղակալները, գլխաւոր կոմիտէներու նախագահները, որոնք կ'ընտրուին հինգ մայրցամաքներէն՝ Ասիայի, Աֆրիքայի, Լատինական Ամերիկայի, Արեւմտեան Եւրոպա (ինչպէս՝ Քանատան, Աւստրալիան եւ Նոր Զելանտան) եւ Արեւելեան Եւրոպայի աշխարհագրական արդար ներկայացուցչութեան սկզբունքով։ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր Ժողովի Հատուկ նիստերը կրնան գումարուիլ ցանկացած հարցի շուրջ, ազգային անվտանգութեան խորհուրդի պահանջով, 15 օրուայ ընթացքին։ Մինչեւ 2006 թուական հրաւիրուած են շուրջ 30 հատուկ նստաշրջաններ, որոնց մեծ մասը կը վերաբերէին մարդու իրավունքներուն, շրջակայ միջավայրի պաշտպանութեան, թմրանիւթերու դէմ պայքարի եւ այլ հարցերու։

Արտակարգ հատուկ նիստեր կրնան գումարուիլ ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան Խորհուրդի կամ ՄԱԿ-ի անդամ-պետութիւններու մեծամասնութեան պահանջով՝ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր քարտուղարի պահանջով 24 ժամուայ ընթացքին։

ՄԱԿ-ի Անվտանգութեան Խորհուրդ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պատասխանատուութիւն կը կրէ միջազգային խաղաղութիւն եւ անվտանգութեան համար։ Խորհուրդի որոշումներուն պարտաւոր են ենթարկուիլ ՄԱԿ-ի բոլոր անդամները։ Անվտանգութեան Խորհուրդի հինգ մշտական անդամները (Ռուսաստանի Դաշնութիւն, ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսա, Չինաստան) ունին վեթոյի ուժ։ Անվտանգութեան խորհուրդը բաղկացած է 15 անդամներէ, որոնցմէ հինգը մշտական են (Ռուսաստան, ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսա, Չինաստան), մնացած տաս անդամները (կանոնադրութեան համաձայն «Մշտական չեն») կ'ընտրուին հատուկ կարգով՝ համաձայն կանոնադրութեան (հոդուած 23 կետ 2)։

ՄԱԿ-ի քարտուղարութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ան միջազգային անձնակազմ է, որ կ'աշխատի աշխարհի բոլոր այն հաստատութիւններուն մէջ, որոնք կ'իրականացնեն Կազմակերպութեան շարք մը ամենօրեայ աշխատանքը։ Ան կը սպասարկէ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան մնացած գլխաւոր մարմիններուն եւ կ'իրականացնէ իրենց կողմէն ընդունուած ծրագրերը եւ քաղաքական դիրքորոշումները։ Քարտուղարութեան բաժինները կը գտնուին Նյու Յորքի ՄԱԿ-ի կեդրոնական հաստատութիւններուն մէջ եւ այլ տեղեր, որտեղ կան ՄԱԿ-ի կեդրոնական հաստատութիւններ, որոնցմէ ամենախոշորները տեղակայուած են Ժնեւի եւ Վիէննայի մէջ։ ՄԱԿ-ի Քարտուղարութիւնը կ'ապահովէ ՄԱԿ-ի մարմիններուն աշխատանքը, կ'իրականացնէ ՄԱԿ-ի նիւթերու հրապարակումը եւ տարածումը, արխիվներու պահպանումը, կ'իրականացնէ ՄԱԿ-ի անդամ պետութիւններու միջազգային պայմանագրերու գրանցում եւ հրատարակում։ Քարտուղարութիւնը կը ղեկավարէ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր քարտուղարը։

ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղարները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անուն Նկար Երկիր Սկիզբ Վերջ
0 Կլատուին Ճըպ
(անգլերէն՝ Gladwyn Jebb, 1st Baron Gladwyn)
Sr. Gladwyn Jebb.jpg Մեծ Բրիտանիա
24 Հոկտեմբեր 1945 1 Փետրուար 1946
1 Տրիւկուէ Հալուտան Լի
(Կաղապար:Lang-no)
Trygve Lie.jpg Նորվեկիա
2 Փետրուար 1946 10 Նոյեմբեր 1952
2 Տակ Համմարշոլտ
(Կաղապար:Lang-sv)
Շվեյցարիա
10 ապրիլ 1953 18 սեպտեմբեր 1961
3 Ու Թանթ U-Thant-10617.jpg Պուրմա
30 Նոյեմբեր 1961 1 Յունուար 1972
4 Քուրթ Ուալտհայմ
(Կաղապար:Lang-de)
Bundesarchiv Bild 183-M0921-014, Beglaubigungsschreiben DDR-Vertreter in UNO new.png Աւստրիա
1 Յունուար 1972 1 Յունուար 1982
5 Խավյեր Փերեզ տէ Քուելյար
(Կաղապար:Lang-es)
Javier Pérez de Cuéllar.JPG Բերու
1 Յունուար 1982 1 Յունուար 1992
6 Պութրոս Պութրոս-Ղալի
(արաբերէն՝ Կաղապար:Langi-ar2)
Boutros Boutros-Ghali in Davos.JPG Եգիպտոս
1 Յունուար 1992 1 Յունուար 1997
7 Քոֆի Անան
(անգլերէն՝ Kofi Annan)
Kofi Annan.jpg Կանա
1 Յունուար 1997 1 Յունուար 2007
8 Պան Քի Մուն
(Կաղապար:Lang-ko)
Bankimoon07052007.jpg Հարաւային Քորիա
1 Յունուար 2007
1 Յունուար 2014

Միջազգային դատարանը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ՄԱԿ–ի շրջանակներուն մէջ կարեւորագույն դերակատարում ունի ՄԱԿ–ի Միջազգային դատարանը, որ իր գործունէութիւնը սկսած է 1946 թուականին։ Դատարանը կը քննարկէ պետութիւններու միջեւ տարածքային, սահմանային եւ այլ բնույթի վեճերը, ռազմական ուժի ապօրինի կիրառման խնդիրները, խորհուրդներ կու տայ ՄԱԿ–ի Անվտանգութեան խորհուրդին, Գլխաւոր ժողովին եւ ՄԱԿ–ի միւս մարմիններուն։ Դատական գործի կողմ կրնայ հանդիսանալ միայն պետութիւնը. ֆիզիկական եւ իրաւաբանական անձինք ՄԱԿ –ի Միջազգային դատարան դիմելու իրավունք չունին։ Իր գործունէութեան ընթացքին դատարանը ոչ միայն էական ներդրում ունեցավ շարք մը իրաւական սկզբունքներու զարգացման գործին մէջ, այլեւ նպաստեց տարբեր պետութիւններու միջեւ եղած սուր վիճաբանութիւններու կարգաւորման։

Տնտեսական եւ ընկերային խորհուրդ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ՄԱԿ–ի կարեւորագույն կառույցներէն է Տնտեսական եւ ընկերային խորհուրդը, որ կը համակարգէ համագործակցութիւնը տնտեսական եւ ընկերային ոլորտներուն մէջ։ ՄԱԿ–ի մէջ ստեղծուած են նաեւ տնտեսական կայունացման շարք մը կառույցներ եւ հաստատութիւններ՝ Միջազգային արժութային հիմնադրամը եւ Վերակառուցման ու զարգացման միջազգային դրամատունը։ Միաժամանակ ՄԱԿ–ի կառույցին մէջ էական դեր ունին մասնագիտացուած հաստատութիւնները։ Ասոնք կը ներառեն ինչպէս ՄԱԿ–ի կողմէն ստեղծուած ինքնուրույն միջազգային կազմակերպութիւններն ու կառույցները (ՅՈՒՆԵՍՔՕ, Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւն, Համաշխարհային առեւտուրի կազմակերպութիւն եւ այլն), այնպէս ալ առանձին ծրագրերը ու հիմնադրամները։

ՄԱԿ-ը Հայաստանի մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայաստանի՝ 23 Յունուար 1992-ին պաշտօնական խնդրանքին ի պատասխան՝ Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան Անվտանգութեան խորհուրդը (ԱԽ) իր 3035-րդ նիստին ընթացքին քննարկեց Հայաստանի Հանրապետութեան դիմումը ՄԱԿ-ին անդամակցելու վերաբերեալ եւ խորհուրդ տուաւ Գ«լխաւոր Ժողով»ին (ԳԺ) ընդունիլ Հայաստանի Հանրապետութեան ՄԱԿ-ի անդամ (ԱԽ 735-րդ բանաձեւ, 29 Յունուար 1992):

Համաձայն ՀՀ 23 Յունուար 1992-ի Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան անդամակցելու դիմումի, ՄԱԿ-ի անվտանգութեան խորհուրդը իր 29 Յունուար 1992-ի 3035-րդ նիստի ժամանակ ընդունեց 735(1992) բանաձեւը[1] եւ հանձնարարեց ՄԱԿ-ի Գլխաւոր ժողովին անդամագրել Հայաստանի Հանրապետութեան։ ՄԱԿ-ի Գլխաւոր Ժողովը իր 46-րդ նստաշրջանին մէջ 2 Մարտ 1992-ի 46/227 որոշմամբ հաստատեց ՀՀ-ի անդամակցութիւնը։

17 Սեպտեմբեր 1992-ին Նիւ Եորքի մէջ պայմանագիր ստորագրուեցաւ Միաւորուած ազգերու կազմակերպութեան եւ Հայաստանի Հանրապետութեան միջեւ։ Անոնք ստորագրեցին Ալեքսանտր Արզումանեանին՝ ՄԱԿ-ի մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին մշտական ներկայացուցիչը եւ Ուիլիըմ Տրէյպըրը՝ ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի (ՄԱԶԾ) կառավարիչը։ Պայմանագիրը կը վերաբերէր Հայաստանի մէջ ՄԱԿ-ի միջանկեալ գրասենեակի հիմնադրման.... Նպատակ ունենալով աջակցիլ եւ լրացնել տնտեսական զարգացման առաւել կարեւոր խնդիրներու լուծման, ընկերային առաջընթացի օժանդակման, կենսամակարդակի բարելաւման ուղղութեամբ պետութեան ջանքերը։ Հայաստանի կառավարութիւնը համաձայնած է ապահովել անհրաժեշտ պայմաններ՝ գրասենեակի գործառույթներու լիակատար եւ արդիւնաւէտ իրականացման համար (հատուած ՄԱԿ-ի եւ ՀՀ կառավարութեան միջեւ ստորագրուած պայմանագրէն):

Դեկտեմբեր 1992-ին ՄԱԿ-ը Հայաստանի մէջ հիմնեց իր գրասենեակը (Հրազդան հիւրանոցին մէջ): Ըստ վերոնշեալ պայմանագիրի դրոյթներուն՝ Հայաստանի կառավարութիւնը ստանձնեց ՄԱԿ-ին համապատասխան գրասենեակով ապահովելու պարտաւորութիւնը (պայմանագիրի 13-րդ յօդուած)։ Հոկտեմբեր 1995-ին ՄԱԿ-ի գրասենեակը տեղափոխուեցաւ Երեւանի կեդրոնին մէջ գտնուող նոր շէնք՝ Պետրոս Ադամեան (նախկին Քառլ Լիպքնեխտի) 14 հասցէով։ 1998 թոականին ՄԱԿ-ի հայաստանեան գրասենեակը ՄԱԿ-ի Գլխաւոր քարտուղարի կողմէն հաստատուեցաւ որպէս ՄԱԿ-ի շէնք։

1994-2000 թթ. ՄԱԿ-ի Հայաստանեան գրասենեակին մէջ կը գործէր ՄԱԿ-ի Մարդասիրական հարցերու վարչութիւնը, որ հետագային վերանուանուեցաւ Մարդասիրական հարցերու համակարգման գրասենեակ (ՄՀՀԳ/OCHA)։ Գրասենեակը փակուեցաւ Հայաստանի ճգնաժամային իրավիճակէն դուրս գալէն ետք։

2001-2006 թթ. ՄԱԿ-ի Հայաստանեան գրասենեակին մէջ կը գործէր Կանանց զարգացման հիմնադրամի (ՄԱԿԶՀ/UNIFEM) Կանայք յանուն հակամարտութիւններու կանխարգելման եւ խաղաղութեան ամրապնդման Հարաւային Կովկասի մէջ ծրագիրը։

Այսօր ՄԱԿ-ի շէնքը համատեղ կ'օգտագործեն ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագիրը (ՄԱԶԾ/UNDP), ՄԱԿ-ի Հանրային տեղեկատուութեան վարչութիւնը (ՄԱԿ ՀՏՎ/UN DPI), ՄԱԿ-ի փախստականներու հարցերով գերագոյն յանձնակատարի գրասենեակը (ՄԱՓԳՀԳ/UNHCR), Պարենի համաշխարհային ծրագիրը (ՊՀԾ/WFP), Մանկական հիմնադրամը (ՄԱՄՀ/UNICEF), Բնակչութեան հիմնադրամը (ՄԱԲՀ/UNFPA), եւ ՄԱԿ-ի Արդիւնաբերական զարգացման կազմակերպութիւնը (ՄԱԱԶԳ/UNIDO)։ Վերոյիշեալ գործակալութիւններն ու ծրագրերը կը կիսեն միասնական ծառայութիւններու համակարգի գաղափարն ու համախմբուած են վերջինիս շուրջ՝ խնայուած միջոցները ուղղելով ծրագրերու իրականացման։ Այս քաղաքականութիւնը լիովին կը համապատասխանէ Գլխաւոր քարտուղարի բարեփոխումներու նախաձեռնութեան, որուն նպատակն է հզօրացնել ՄԱԿ-ի համակարգը՝ իրականացնելով վարչական ծախսերու խնայողութիւն՝ յօգուտ իրականացուող ծրագիրները։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]