Անտիոք

Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Անտիոք
թրք.՝ Antakya
Antioch Panorama Saint Pierre Church.jpg
Երկիր Flag of Turkey.svg Թուրքիա
Մայրաքաղաքն է Hatay State և Հաթայ
ԲԾՄ 67±1 մետր
Պաշտօնական լեզու թուրքերեն
Բնակչություն 354 768 մարդ և 377 793 մարդ (2018)
Ժամային գոտի UTC+2 և UTC+03:00
Հեռախոսային կոդ 326
Փոստային ինդեքս 31000
Ավտոմոբիլային կոդ 31
Անվանված է Antiochus
Պաշտոնական կայք antakya.bel.tr

Անտիկ աղբիւրներուն մէջ կը յիշատաուի հին ժամանակ գոյութիւն ունեցած Անտիոք անունով 16 քաղաքներու մասին։ Իրենցմէ ամենահայտնին հին Ասորիքում՝ Օրոնտես գետի վրա կառուցված Անտոք քաղաքն է (հայկական աղբիւրներուն՝ Ավագ Անտոք կամ Մեծն Անտոք), որը ներկայումս տեղակայված է Թուրքիայի Անթաքիա քաղաքի մոտ։ Անտոք բառն առանց հստակեցման կը նշանակ է ճիշտ այդ քաղաքը։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սելեւկեաններու աթոռանիստ Անտիոքը հիմներ է Սելեւկիոս I Նիկատորը մ.թ.ա. 301 թ-ին եւ կոչել հոր՝ Անտիոքոսի անունով։ Սելեւկեաններու կառուցած միւս Անտիոքներեն տարբերակելու համար հաճախ անվանվեր է «Ասորիքի Անտիոք» (հայկական աղբիւրներուն մէջ՝ «Ավագն Անտիոք»): Հայոց արքա Տիգրան Բ Մեծը, Ասորիքը նվաճելեն հետո, մ.թ.ա. 83–մ.թ.ա. 69-ին Անտիոքը դարձրեր է հայոց տերութեան հարավային թագավորանիստը, որտեղ իրեն անունով ու պատկերով արծաթե դրամներ են հատվերեն։ Մ.թ.ա. 64-ին քաղաքը հռոմեական զորավար Պոմպեոսի գրավելեն հետո՝ մինչեւ Կոստանդնուպոլսոյ կառուցումը (IV դար) եղեր է Հռոմեական կայսրութեան արեւլեան մասի մայրաքաղաքը։ 538 թ-ին Պարսից թագաւոր Խոսրով I Անուշիրվանը աւերեր է Անտիոքը, բնակչութեան զգալի մասին կոտորել կամ գերեւարել։ Բիւզանդական կայսր Հուստինիանոս Ա-ն (527–565) վերաշիներ է այն եւ տուած «Աստծո քաղաք» անունը, որը պահպանուելրէ քաղաքի պատրիարքներու տիտղոսաշարին մէջ։ Հետագա դարերուն մէջ Անտիոքը մի քանի անգամ անցեր է մե՛րթ արաբներուն, մե՛րթ բիւզանդացիներուն։ XI դարին քաղաքի կառավարիչներ են եղած նաեւ հայեր (Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավնիի որդին՝ Վասակ Պահլավունին, զորավար Փիլարտոս Վարաժնունին): 1084 թ-ին Անտիոքը գրաուած են սելջուկ թուրքերը։ 1098 թ-ի յունիսի 3-ին, 9-ամսիա պաշարումեն հետո, խաչակիրները գրավեր են Անտիոքը եւ հիմնել Անտիոքի դքսութիւնը։ 1268 թ-ին քաղաքը նվաճել եւ հիմնովին ավերեր է Եգիպտոսի սուլթան Պէյպարսը։

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իր հիմնադրման պահին Անտիոքն ուներ ընդամենը 17-25.000 բնակչութիւն։ Սակայն արդեն վաղ հռոմեական շրջանին մէջ քաղաքն ուներ 400-600.000-ի հասնող բնակչութիւն։ Այդ ցուցանիշը իջավ 4-րդ դարին՝ հասնելով 200.000-ի։ Թեոդոսիոս Ա Մեծ կայսեր օրոք քաղաքն ուներ 100.000 բնակիչ։ Քաղաքը հատկապես տուժեց Սասանյան արքա Խոսրով Ա-ի արշավանքներու հետեւանքով, որին զոհ գացին 300.000 անտիոքցի։ Չնայած Հուստինիանոս Ա կայսեր վերականգնողական աշխատանքներուն, Անտիոքն այլեւս երբեք չվերականգնեց իր երբեմնի փառքը եւ մեծութիւնը։

Քրիստոնեությունը Անտիոքում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին դարեր

Անտիոքին մէջ քրիստոնեութեան տարածման եւ առաջին քրիստոնեական համայնքներու մասին կը վկայ է Գործք Առաքելոցը: Այստեղ գործեր են Բառնաբաս, Պողոս եւ Պետրոս առաքեալները: Անտիոքի եկեղեցու հիմնադիրը կը համարվուի Պողոս առաքեալը։ Անտիոքեն քրիստոնեութիւնը տարածուած է Արեւելք: Անտիոքին մէջ կը գտնուի Արեւելքին (Փոքր Ասիա) Հռոմեական կայսրութեան չորս արքեպիսկոպոսություններից (էքզարխատ) մեկը՝ Կեսարիայի, Եփեսոսի, Հերակլեայի հետ։ Կոստանդնուպոլսի Բ տիեզերական ժողովի (381) երրորդ կանոնով Անտիոքի աթոռը ճանաչվել է չորրորդ տիեզերական աթոռը Հռոմից, Կ․ Պոլսից և Ալեքսանդրիայից հետո։

  • Բյուզանդական կայսրություն

IV դարի վերջին Բիւզանդական կայսրութեան Արեւելքի դքսութեան 15 մարզերու վրա ստեղծուած է Անտիոքի պատրիարքութիւնը, որուն իշխանութեան տակ էին Փիւնիկիան, Արաբիան, Պաղեստինը։ Պատրիարքները կրել են «Համայն Արեւելքի պատրիարք» տիտղոսը։ Անտիոքի պատրիարքութիւնեն հետագային առանձնացուած են Կիպրոսը, Պարսից եկեղեցին եւ Երուսաղեմի պատրիարքութիւնը։ 451 թ-ի Քաղկեդոնի ժողովը պառակտում առաջացուցած Անտիոքի եկեղեցիին մէջ եւ քրիստոնեական համայնքին մէջ։ V դարին Անտիոքի պատրիարքութիւնեն բաժնուած է նեստորական եկեղեցին, իսկ VI–VII դդ․ Անտիոքին մէջ ձեւավորվեր են քաղկեդոնական-մելկիտ, միակամ-մարոնիտ (մարունի) եւ հակաքաղկեդոնական հակոբիկ հոսանքները։ Սրանք կազմել են առանձին եկեղեցիներ իրենց համայնքներով եւ պատրիարքներով։ Երեք եկեղեցիներու հոգեւոր պետերն էլ իրենց անվանում են Անտիոքի պատրիարք, չնայած XI–XII դարերեն հետո նւնցմէ ոչ մեկուն նստավայրը Անտիոքին մէջ չէ գտնուած։ 1182 թ-ին Մարոնիտ եկեղեցին ճանչած է Վատիկանի գերագահութիւնը, իսկ ասորական Հակոբիկեան եկեղեցին մնացեր է անկախ՝ մաս կազմելով Արւեելեան ուղղափառ եկեղեցիներու ընտանիքի։

  • Իսլամական նվաճումներեն մամլուքներ

Արաբական կամ իսլամական նվաճումեն հետո (VII դար) երեք եկեղեցական համայնքներուն գործածութեան մեջ մտած է արաբերէնը, որը դուրս է մղել յունարէնը (XIII դարեն), այնուհետեւ՝ ասորերենը (XVII դարեն): X–XII դդ․ Բիւզանդական կայսրութիւնը Արաբական խալիֆայութիւնեն կրկին նվաճեր է Անտիոքի պատրիարքութեան տարածքը, իսկ Խաչակրաց առաջին արշավանքեն (1098) հետո այդտեղ հաստատուած է Կաթոլիկ եկեղեցին, որը մարոնիտներու եւ մելկիտներու եկեղեցական կազմակերպութեան հիմքի վրա ժամանակի ընթացքին ստեղծեր է սեփականը։ XII–XIII դդ․ Անտիոքի պատրիարքութեան համար անզիջում պայքարը հիմնականին ընթացեր է Կ․ Պոլսի աթոռի եւ Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցիի միջեւ։ Անտիոքի պատրիարքութեան տարածքներու վրա ստեղծվեր են խաչակրաց Արեւելքի պետութիւնները (Եդեսիայի կոմսութիւն, Անտիոքի դքսութիւն, Տրիպոլիի կոմսութիւն եւն): Անտիոքի պատրիարքութեան տարածքի վրա ձեւավորուած է նաեւ Կիլիկիայի հայկական իշխանութիւնը (1198–1375 թթ-ին՝ թագաւորութիւն), իսկ պատրիարքութեան թեմերեւ մէկ մասը մնացեր է սելջուկներուն, ապա անցել Եգիպտոսի մամլուքներու տիրապետութեան տակ (Հալեպ, Համա, Հոմս, Բաալբեկ, Տամասկոս, Խառան եւն):

  • Հայոց Եկեղեցու դերը

Հայ եկեղեցին անմասն չէ մնացած կաթոլիկ եւ Արեւելքի միւս քրիստոնեայ համայնքներու միջեւ միջեկեղեցական պայքարեն։ Հռոմկլայի կաթողիկոսարանի որոշ գործիչներ, Ներսէս Լամբրոնացու ղեկավարութեամբ, արդէն XII դարի 70-ական թթ-ից իրենց առջեւ նպատակ դրերէին Կիլիկիային մէջ վերականգնել ոչ միայն հայոց պետականութիւնը, այլեւ Հայոց կաթողիկոսի իշխանութիւնն ընդունելի դարձնել տարածաշրջանի բոլոր քրիստոնեայ համայնքներուն՝ առաջարկելով Անտիոքի պատրիարքի իշխանութեամբ օժտել Հռոմկլայի հայոց կաթողիկոսներուն։ Այդ առաջարկը 1178-ի Հռոմկլայի ժողովում ներկայացուեր է բիւզանդական եկեղեցիին, իսկ արդէն XIII դարոին մէկ շարք վաւերագրերուն Հայոց կաթողիկոսն կանուան է նաեւ «անտիոքի պատրիարքէ:

  • Աստվածաբանական դպրոց

Անտիոքը Ընդհանրական եկեղեցու պատմութեան մէջ յայտնի է նաեւ իր նշանաւոր աստուածաբանական դպրոցով, որը Աստուածաշունչի մեկնութեան մեթոտի եւ քրիստոսաբանական հարցերուն հակաճառութիւններու ու պայքարի մէջ եղած է Ալեքսանտրիայի աստուածաբանական դպրոցի հետ: Ի տարբերութիւն Ալեքսանդրեանի, Անտիոքի աստուածաբանական դպրոցը չէ ունեցած յատուկ կամ պաշտօնական ուսումնական հաստատութիւններ․ իրեն ջատագովները յաճախ շրջել են քաղաքներուն մէջ եւ քարոզել իրենց ուսմունքը: Չնայած Անտիոքի հելլէնիստական հարուստ անցեալին, այնուամենայնիւ անտիոքեան աստուածաբանական ուղղութեան մէջ մեծ տեղ գտած են բուն սեմական պատկերացումներն ու աշխարհայեացքը, յատկապէս` ասորական հասարակութեան տեղական եւ պատմականառանձնայատկութիւնները։

  • Մրցակցութիւնը Ալեքսանդրիայի հետ

նդհանրական եկեղեցու պատմութիւնն ուղեկցուած է Անտիոքի եւ Ալեքսանդրիայի աստուածաբանական դպրոցներու պայքարով։ Քրիստոսաբանական տարբեր, անգամ հակադիր համակարգերը, Անտիոքի եւ Ալեքսանդրիայի ուղղութիւններու բախումը հող են նախապատրաստել IV–V դդ․ դաւանաբան․ մեծ վէճերու համար։ Անտիոքի դպրոցի աստուածաբանները շեշտած են Յիսուս Քրիստոսի պատմական, մարդկային անձնաւորութիւնը, Յիսուս Քրիստոսի մարդ լինելը։ Սամոսատի, այնուհետեւ Անտիոքի եպիսկոպոս (260–270) Պողոս Սամոսատցին, որը կը համարուի Անտիոքի դպրոցի հիմնադիրը, կը քարոզ էր, որ Քրիստոսը ծնուած է իբրեւեւ մարդ եւ ապա լցուել Լոգոսով, այսինքն իրեն մէջ աստուածութեան երկրորդ անձնը բնակուած է եւ կամքի միութեամբ ու սիրոյ մշտնջենականութեամբ մէկ դարձել Աստծոյ հետ։ Ինքը աւելի բարձր է, քան մարդը, բայց աստուածացեր է իր բարոյական զարգացման եւ որդեգրութեան շնորհիւ։ Պողոս Սամոսատցին առաջինն էր, որ առաջ է քաշել Քրիստոսի էութեան երկակիութեան գաղափարը։ Թէեւ 268 թ-ի Անտիոքի եկեղեցական ժողովը բանադրել եւ աթոռազրկեր է Պողոս Սամոսատցուն, սակայն իրեն համախոհները, մասնաւորապէս Լուկիանոս Սամոսատցին, շարունակել են քարոզել իրենց ուսուցչի վարդապետութիւնը։ Անտիոքի դպրոցի ներկայացուցիչները, Քրիստոսի մէջ շեշտելով մարդուն (Խոստովանեսցուք զօր ի մարդումն Աստուած), Քրիստոսին համարել են ամենակալ Աստծուն երկրպագակեն մարդ երկու բնութեամբ՝ Աստուած առանձին, մարդն առանձին, նրանք գոյութիւն ունին իրարմէ անջատ, մէկը՝ ճշմարտապէս բնութեամբ որդի, միւսը, շնորհիւ որդեգրութեան՝ Աստուած։ Մարդ Քրիստոսը բնակարան, տաճար եղած է աստուածայինի համար։ Անտիոքի եւ Ալեքսանդրիայի քրիստոսաբանական տարբեր մեկնակէտերն արտայայտուած են հետեւեալ բանաձեւերով․ Մարդ, որն աստուածացեր է, Աստուածազգեստ մարդ (Անտիոքի դպրոց) եւ Ինքը Աստուածն է մարդ դարձեր, Մարդացեալ Աստուած (Ալեքսանդրիայի դպրոց):

  • Առանձնահատկութիւններ

Եթէ Ալեքսանդրեան դպրոցին յատուկ էր նորպլատոնականութիւնը եւ միստիցիզմը, ապա անտիոքեան աստուածաբանութիւնն ունէր արիստոտէլեան եւ պատմական ուղղուածութիւն։ Սուրբ Գրքի մեկնութեան անտիոքեան պատմաքերականական մեթոդը հակադրուեր է ալեքսանդրեան այլաբանական մեթոդին։ Անտիոքի եկեղեցու հայրերը խուսափել են իրենց տեքստերը դժուարամատչելի հասկացութիւններով ու արտայայտութիւններով ծանրաբեռնելեն եւ իրենցմէ չեն քօղարկել խորհրդաւոր, առեղծուածային մտքէր։ Անտիոքացիները բառացիօրէն են բացատրել Աստուածաշնչի դժուար ըմբռնելի տեղիները՝ ընթերցողին հասկանալի դարձնելու նպատակով։ Անտիոքի դպրոցոին մէջ գերիշխել է զգաստ, տրամաբանական մտածողութիւնը։ Անտիոքեան աստուածաբանները կրօնագիտութեան միակ չափանիշ համարուած են տրամաբանութիւնը, ձգտել իրենց դաւան․ տեսութիւններն անցկացնել մաքուր տրամաբանութեան ճանապարհով՝ յաճախ ընկնելով չոր բանական փիլիսոփայական (ռացիոնալիզմ) ծայրայեղութիւններու մէջ։ Անտիոքի ուղղութիւնը թէեւ լիովին չի մերժել այլաբանութիւնը, սակայն գերադասեր է պատմ․ մեթոդը եւ խստօրէն քննադատել Հին եւ Նոր Կտակարաններու կամայական զուգորդումները։ Ըստ անտիոքացիներու, իսկական այլաբանական միտքը (որը կիրառել են ալեքսանդրացիները) խօսքերու մէջ չէ, այլ՝ խօսքերով արտայայտուած իրականութեան, անձանց եւ դէպքերու մէջ։ Անտիոքի դպրոցի մի շարք ներկայացուցիչներ (Յովհան Ոսկեբերան, Թէոդորիտ), հաւատարիմ մնալով անտիոքեան մեկնաբանութեան սկզբունքներին, իւրացրել են նաեւ Ալեքսանդրեան դպրոցի լաւագոյն կողմերը եւ տուել գիտական մեկնութիւնների օրինակներ, որոնք ուղղափառ մեկնաբանութեան լաւագոյն նմուշներն են։ Այդ իմաստով նրանց աշխատութիւններն առ այսօր նշանակալից արժէք են ներկայացնում Սուրբ Գիրքն ուսումնասիրողներու համար։ Հայ եկեղեցին, դաւանութեան մէջ լինելով Ալեքսանդրեան դպրոցի հետեւորդ, Աստուածաշնչի մեկնութեան մեթոդի հարցում հակուել է Անտիոքի դպրոցին՝ հետեւելով յատկապէս Յովհան Ոսկեբերանին:

Ի տարբերութիւն Ալեքսանդրիայի դպրոցի, անտիոքացիները, տարանջատելով Քրիստոսի երկու բնութիւնները, յանձին Յիսուսի տեսել են մէկ մարդու, որը ծնուած է մշտնջենական Բանեն (Լոգոս) եւ իրեն անբաժանելի մասն է։ Անով է պայմանաւորուած այն հանգամանքը, որ նրանք ծիսակատարութիւններեն եւ իրենց աստուածաբանական գրականութիւնեն դուրս թողել են Որդի բառը։ Ըստ Անտիոքի աստուածաբանութեան, աստուածային Բանն ընտրեր է Յիսուսին որպէս իր գործիք, որը, սակայն, զարգացեր է զուտ մարդկային բարոյական ուղիով։ Ան համարուեր է Աստծուն մօտենալու հիմն․ ճանապարհը, եւ այդ ամէնը յարգանք է ծնել մաքուր եւ անարատ դառնալու մարդկային ձգտումների ու ճիգերի հանդէպ։ Այդ գաղափարներու տրամաբանական շարունակութիւնն է եղած ազատ ընտրութեան վերաբերեալ պելագիականներու ուսմունքը, որն էլ իր հերթին մեծ ազդեցութիւն ունեցած է Նեստորի վարդապետութեան վրայ (Նեստորականութիւն): Նեստորականութիւնը Անտիոքի աստուածաբանական դպրոցի զարգացման վերջին փուլն էր։ Անտիոքի դպրոցի աստուածաբանութեան որոշ սկզբունքներ ինկեր են Լեւոնի տոմարի եւ Քաղկեդոնի ժողովի քրիստոսաբանական համակարգերու հիմքին մէջ։ IV դարի վերջին քառորդեն մինչեւ V դարի կէսը եղած է Անտիոքի եւ Ալեքսանդրիայի դպրոցներու ծաղկման շրջանը։ Թէեւ IV դարին Անտիոքի դպրոցը տուած է արիոսական եւ արիոսականութեանը հարող աստուածաբաններ (Եւսեբիոս Նիկոմեդացի, Նումերիոս, Եւսեբիոս Եմեսացի, Այետիոս Անտիոքացի, Եւնոմիոս Անտիոքացի եւ ուր․), որոնք գրած են նաեւ Լուկիանոս Սամոսատցու ազդեցութիւնը, սակայն ունեցեր է նաեւ իր ուղղափառ գործիչները։ Եւստաթէոս Անտիոքացին առաջինն էր արիոսականութիւնը դատապարտողներեյն, իսկ Յովհան Ոսկեբերանը հռչակուեր է Ընդհանրական եկեղեցու սուրբ հայրերեն։ Անտիոքի դպրոցի IV–V դդ․ նշանաւոր աստուածաբաններեն էին նաեւ Դիոդորոս Տարսոնացին, Թէոդորոս Մոպսուեստացին, Թէոդորետ Կիւրոսցին եւ ուրիշներ։ Անտիոքի, ինչպէս եւ Ալեքսանդրիայի, Աթէնքի աստուածաբանական դպրոցները փակուած են VI դարին՝ բիւզանդական Յուստինիանոս ԱՅ կայսրի օրօք։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Տեր-Մինասյան Ե․, Ընդհանուր եկեղեցական պատմութիւն, Էջմիածին, 1908:
  • Սագարդա Ն․, Յոյն-Արևելքի հին եկեղեցական աստուածաբանական գիտութիւնը իւր ծաղկման շրջանում, Էջմիածին, 1910:
  • Grillmeier A․, Christ in Christian Tradition, v․ 1–2, 1975․

Կաղապար:ՔՀՀ