Անտիոք

Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Անտիոք
թրք.՝ Antakya
Antioch Panorama Saint Pierre Church.jpg
Երկիր Flag of Turkey.svg Թուրքիա
Մայրաքաղաքն է Hatay State եւ Հաթայ
ԲԾՄ 67±1 մետր
Պաշտօնական լեզու թուրքերեն
Բնակչութիւն 354 768 մարդ,
377 793 մարդ (2018)
Ժամային գօտի UTC+2 եւ UTC+03:00
Հեռախոսային կոդ 326
Փոստային ինդեքս 31000
Անուանուած է Antiochus
Պաշտօնական կայք antakya.bel.tr

Անտիկ աղբիւրներուն մէջ կը յիշատակուի հին ժամանակ գոյութիւն ունեցած Անտիոք անունով 16 քաղաքներու մասին։ Իրենցմէ ամենայայտնին հին Ասորիքում՝ Օրոնտես գետի վրայ կառուցուած Անտոք քաղաքն է (հայկական աղբիւրներուն՝ Ավագ Անտոք կամ Մեծն Անտոք), որ կը գտնուի Թուրքիայի Անթաքիա քաղաքի մօտ։ Անտոք բառն առանց հստակեցման կը նշանակէ ճիշտ այդ քաղաքը։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սելեւկեաններու աթոռանիստ Անտիոքը հիմներ է Սելեւկիոս I Նիկատորը մ.թ.ա. 301 թ-ին եւ կոչած է իր հօր՝ Անտիոքոսի անունով։ Սելեւկեաններու կառուցած միւս Անտիոքներէն տարբերակելու համար յաճախ անուանուած է «Ասորիքի Անտիոք» (հայկական աղբիւրներուն մէջ՝ «Ավագն Անտիոք»): Հայոց արքա Տիգրան Բ Մեծը, Ասորիքը նուաճելէն յետոյ, մ.թ.ա. 83–մ.թ.ա. 69-ին Անտիոքը դարձած է հայոց տէրութեան հարավային թագաւորանիստը, ուր իրեն անունով ու պատկերով արծաթէ դրամներ տպուած է։ Մ.թ.ա. 64-ին քաղաքը հռովմէական զորավար Պոմպեոսի գրաւելէն յետոյ՝ մինչեւ Կոստանդնուպոլսոյ կառուցումը (IV դար) եղեր է Հռովմէական կայսրութեան արեւելեան մասի մայրաքաղաքը։ 538 թ-ին Պարսից թագաւոր Խոսրով I Անուշիրվանը աւերած է Անտիոքը, բնակչութեան զգալի մասը կոտորած ։ Բիւզանդական կայսր Հուստինիանոս Ա-ն (527–565) վերաշինած է այն եւ տուած «Աստծոյ քաղաք» անունը, որ պահպանուած է քաղաքի պատրիարքներու տիտղոսաշարին մէջ։ Յետագայ դարերուն մէջ Անտիոքը մի քանի անգամ անցած է մե՛րթ արաբներուն, մե՛րթ բիւզանդացիներուն։ XI դարուն քաղաքի կառավարիչները եղած են՝ նաեւ հայեր (Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավնիի որդին՝ Վասակ Պահլավունին, զորավար Փիլարտոս Վարաժնունին): 1084 թ-ին Անտիոքը գրաւած են սելջուկ թուրքերը։ 1098 թ-ի յունիսի 3-ին, 9-ամսուայ պաշարումէն յետոյ, խաչակիրները գրաւած են Անտիոքը եւ հիմնած Անտիոքի իշխանութիւնը։ 1268 թ-ին քաղաքը հիմնովին աւերած է Եգիպտոսի Սուլթան Պէյպարսը։

Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իր հիմնադրման պահին Անտիոքը ունեցած է ընդամէնը 17-25.000 բնակչութիւն։ Սակայն արդէն վաղ հռովմէական շրջանին մէջ քաղաքն ունեցած է 400-600.000-ի հասնող բնակչութիւն։ Այդ ցուցանիշը իջաւ 4-րդ դարուն՝ հասնելով 200.000-ի։ Թեոդոսիոս Ա Մեծ կայսրի օրով քաղաքը ունեցած է 100.000 բնակիչ։ Քաղաքը յատկապես տուժեց Սասանեան արքայ Խոսրով Ա-ի արշավանքներու հետեւանքով, որուն զոհ գացին 300.000 անտիոքցի։ Չնայած Հուստինիանոս Ա կայսրի վերականգնողական աշխատանքներուն, Անտիոքը այլեւս երբէք չվերականգնեց իր երբեմնի փառքը եւ մեծութիւնը։

Քրիստոնէութիւնը Անտիոքի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին դարեր

Անտիոքին մէջ քրիստոնէութեան տարածման եւ առաջին քրիստոնէական համայնքներու մասին կը վկայէ Գործք Առաքելոցը: Այստեղ գործէր են Բառնաբաս, Պողոս եւ Պետրոս առաքեալները: Անտիոքի եկեղեցւոյ հիմնադիրը կը համարուի Պօղոս առաքեալը։ Քրիստոնէութիւնը Անտիոքէն տարածուած է դէպի Արեւելք: Անտիոքին մէջ կը գտնուի Արեւելքին (Փոքր Ասիա) Հռովմէական կայսրութեան չորս արքեպիսկոպոսութիւններէն (էքզարխատ) մէկը՝ Կեսարիա, Եփեսոս եւ Հերակլեայի հետ։ Կոստանդնուպոլսի Բ տիեզերական ժողովի (381) երրորդ կանոնով Անտիոքի աթոռը եղած է չորրորդ տիեզերական աթոռը Հռովմ, Կ․ Պոլիս և Ալեքսանդրիայէն յետոյ։

  • Բիւզանդական կայսրութիւն

4-րդ դարու վերջին Բիւզանդական կայսրութեան, Արեւելքի իշխանութեան 15 մարզերու վրայ ստեղծուած է Անտիոքի պատրիարքութիւնը, որուն իշխանութեան տակ էին Փիւնիկիան, Արաբիան, Պաղեստինը։ Պատրիարքները կրած են «Համայն Արեւելքի պատրիարք» տիտղոսը։ Անտիոքի պատրիարքութենէն յետագային առանձնացուած են Կիպրոսը, Պարսիկ եկեղեցին եւ Երուսաղէմի պատրիարքութիւնը։ 451ի Քաղկեդոնի ժողովը պառակտում առաջացուցած է Անտիոքի եկեղեցիին մէջ եւ քրիստոնէական համայնքին մէջ։ 5-րդ դարուն Անտիոքի պատրիարքութենէն բաժնուած է նեստորական եկեղեցին, իսկ 6 եւ 7-րդ դարերուն Անտիոքի մէջ ձեւաւորուած են քաղկեդոնական-մելկիտ, միակամ-մարոնիտ (մարունի) եւ հակաքաղկեդոնական յակոբիկ հոսանքները։ Այս հոսանքները առանձին կազմած են եկեղեցիներ իրենց համայնքներով եւ պատրիարքներով։ Երեք եկեղեցիներու հոգեւոր պետերն ալ իրենք անուանած են Անտիոքի պատրիարք: 11 եւ 12-րդ դարերէն յետոյ անոնցմէ ոչ մէկուն նստավայրը Անտիոքի մէջ չէ տեսնուած։ 1182 թուականին Մարոնիտ եկեղեցին ընդունած է Վատիկանի գերագահութիւնը, իսկ ասորական Յակոբիկեան եկեղեցին մնացեր է անկախ՝ մաս կազմելով Արեւելեան ուղղափառ եկեղեցիներու ընտանիքի։

Արաբական կամ իսլամական նվաճումէն յետոյ (7-րդ դար) երեք եկեղեցական համայնքներուն գործածութեան մէջ մտած է արաբերէնը, գործածական լեզու ըլալլէ դադրած է յունարէնը (13-րդ դարէն), այնուհետեւ՝ ասորերէնը (17-րդ դարէն): 10-րդ եւ 12-րդ դարերուն Բիւզանդական կայսրութիւնը Արաբական խալիֆայութիւնէն կրկին շահած է, իսկ Խաչակրաց առաջին արշավանքէն (1098) յետոյ այդտեղ հաստատուած է Կաթոլիկ եկեղեցին, որ մարոնիտներու եւ մելկիտներու եկեղեցական կազմակերպութեան հիմքի վրայ ժամանակի ընթացքին ստեղծած է սեփականը։ 12-րդ եւ 13-րդ դարերու Անտիոքի պատրիարքութեան համար անզիջում պայքարը վերջնականապէս աւարտին հասած է Կ․ Պոլսի աթոռի եւ Հռովմի կաթոլիկ եկեղեցւոյ միջեւ։ Անտիոքի պատրիարքութեան տարածքներու վրայ ստեղծուած են խաչակրաց Արեւելքի պետութիւնները (Եդեսիոյ Կոմսութիւն, Անտիոքի իշխանութիւն, Տրիպոլիի կոմսութիւն եւլն): Անտիոքի պատրիարքութեան տարածքի վրայ ձեւաւորուած է նաեւ Կիլիկիայի Հայկական Իշխանութիւնը (1198–1375 թուականներու թագաւորութիւն), իսկ պատրիարքութեան մէկ մասը մնացած է սելջուկներուն, ապա անցած Եգիպտոսի մամլուքներու տիրապետութեան տակ (Հալէպ, Համա, Հոմս, Բաալբեկ, Տամասկոս, Խառան եւն):

  • Հայոց Եկեղեցւոյ դերը

Հայ եկեղեցին անմասն չէ մնացած կաթոլիկ եւ արեւելքի միւս քրիստոնեայ համայնքներու միջեւ միջեկեղեցական պայքարէն։ Հռոմկլայի կաթողիկոսարանի որոշ գործիչներ, Ներսէս Լամբրոնացիի ղեկավարութեամբ, արդէն 12-րդ դարու 70-ական թուականներուն նպատակը ունէին Կիլիկիային մէջ վերականգնեցնել ոչ միայն հայոց պետականութիւնը, այլեւ Հայոց կաթողիկոսի իշխանութիւնն ընդունելի դարձնել տարածաշրջանի բոլոր քրիստոնեայ համայնքներուն՝ առաջարկելով Անտիոքի պատրիարքի իշխանութեամբ օժտել Հռոմկլայի հայոց կաթողիկոսներուն։ Այդ առաջարկը 1178-ի Հռոմկլայի ժողովին ներկայացուած էր բիւզանդական եկեղեցիին, իսկ արդէն 13-րդ դարուն շարք մը վաւերագիրերուն մէջ Հայոց կաթողիկոսը կ՚ անուանեն նաեւ «անտիոքի պատրիարքը»:

  • Աստուածաբանական դպրոց

Անտիոքը, ընդհանրական եկեղեցւոյ պատմութեան մէջ յայտնի է նաեւ իր նշանաւոր աստուածաբանական դպրոցով: Այս դպրոցը Աստուածաշունչի մեկնաբանութեան մեթոտի եւ քրիստոսաբանական հարցերուն հակաճառութիւններու ու պայքարի մէջ եղած է Ալեքսանտրիայի աստուածաբանական դպրոցի հետ: Ի տարբերութիւն Ալեքսանդրեանի, Անտիոքի աստուածաբանական դպրոցը չէ ունեցած յատուկ կամ պաշտօնական ուսումնական հաստատութիւններ․ Դպրոցը պաշտպանողները յաճախ շրջած են քաղաքներուն մէջ եւ քարոզած են իրենց ուսմունքը: Անտիոքի հելլէնիստական հարուստ անցեալով միասին, անտիոքեան աստուածաբանական ուղղութեան մէջ մեծ տեղ գտած են բուն սեմական պատկերացումները ու աշխարհայեացքը, յատկապէս` ասորական հասարակութեան տեղական եւ պատմական առանձնայատկութիւնները։

  • Մրցակցութիւնը Ալեքսանդրիայի հետ

Ընդհանրական եկեղեցւոյ պատմութիւնը ուղեկցուած է Անտիոքի եւ Ալեքսանդրիայի աստուածաբանական դպրոցներու պայքարով։ Քրիստոսաբանական տարբեր, հակադիր համակարգերը, Անտիոքի եւ Ալեքսանդրիայի ուղղութիւններու բախումը նախապատրաստած են 4-րդ եւ 5րդ դարերու դաւանաբանութեան մեծ վէճերու համար։ Անտիոքի դպրոցի աստուածաբանները շեշտած են Յիսուս Քրիստոսի պատմական, մարդկային անձնաւորութիւնը, Յիսուս Քրիստոսի մարդ ըլլալը։ Սամոսատի, այնուհետեւ Անտիոքի եպիսկոպոս (260–270) Պօղոս Սամոսատցին, որ կը համարուի Անտիոքի դպրոցի հիմնադիրը, կը քարոզէր թէ Քրիստոսը ծնած է իբրեւ մարդ եւ ապա լցուած է Լոգոսով, այսինքն իրեն մէջ աստուածութեան երկրորդ անձնը բնակուած է եւ կամքի միութեամբ ու սիրոյ մշտնջենականութեամբ մէկ դարձած Աստուծոյ հետ։ Ինքը աւելի բարձր է, քան մարդը, բայց աստուածացեր է իր բարոյական զարգացման եւ որդեգրութեան շնորհիւ։ Պօղոս Սամոսատցին առաջինն էր, որ յայտնած էր Քրիստոսի էութեան երկակիութեան գաղափարը։ Թէեւ 268 թուականի Անտիոքի եկեղեցական ժողովը մեղադրած եւ աթոռազրկած է Պողոս Սամոսատցին, սակայն իրեն համախոհները, մասնաւորապէս Լուկիանոս Սամոսատցին, շարունակած են քարոզել իրենց ուսուցչի վարդապետութիւնը։ Անտիոքի դպրոցի ներկայացուցիչները, Քրիստոսի մէջ շեշտելով մարդուն (Խոստովանեսցուք զօր ի մարդումն Աստուած), Քրիստոսը համարած են ամենակալ Աստուծոյ երկրպագակէն մարդ երկու բնութեամբ՝ Աստուած առանձին, մարդն առանձին, որոնք գոյութիւն ունին իրարմէ անջատ, մէկը՝ ճշմարտապէս բնութեամբ որդի, միւսը, շնորհիւ որդեգրութեան՝ Աստուած։ Մարդ Քրիստոսը բնակարան, տաճար եղած է աստուածայինի համար։ Անտիոքի եւ Ալեքսանդրիայի քրիստոսաբանական տարբեր մեկնակէտերն արտայայտուած են հետեւեալ բանաձեւերով․ Մարդ, որն աստուածացեր է, Աստուածազգեստ մարդ (Անտիոքի դպրոց) եւ Ինքը Աստուածն է մարդ դարձեր, Մարդացեալ Աստուած (Ալեքսանդրիայի դպրոց):

  • Առանձնայատկութիւններ

Եթէ Ալեքսանդրեան դպրոցին յատուկ էր նոր պղատոնականութիւնը եւ միսդիսիզմը, ապա անտիոքեան աստուածաբանութիւնն ունէր արիսթոթէլեան եւ պատմական ուղղուածութիւն։ Սուրբ Գրքի մեկնութեան անտիոքեան պատմաքերականական մեթոդը հակադրուեր է ալեքսանդրեան այլաբանական մեթոդին։ Անտիոքի եկեղեցւոյ հայրերը խուսափած էին իրենց հատուածները դժուարամատչելի գաղափարներով ու արտայայտութիւններով ծանրաբեռնելէն։ Անտիոքցիները բառացիօրէն բացատրած են Աստուածաշնչի դժուար ըմբռնելի տեղերը՝ ընթերցողին հասկնալի դարձնելու նպատակով։ Անտիոքի դպրոցին մէջ գերիշխած է զգաստ, տրամաբանական մտածողութիւնը։ Անտիոքեան աստուածաբանները կրօնագիտութեան միակ չափանիշ համարած են տրամաբանութիւնը, ձգտել իրենց դաւան․ տեսութիւնները, անցկացնել մաքուր տրամաբանութեան ճանապարհով՝ յաճախ տապալելովով չոր բանական փիլիսոփայական (ռասիոնալիզմ) ծայրայեղութիւններու մէջ։ Անտիոքի ուղղութիւնը թէեւ լիովին չէ մերժած այլաբանութիւնը, սակայն գերադասած է պատմ․ մեթոդը եւ խստօրէն քննադատած Հին եւ Նոր Կտակարաններու կամայական զուգորդումները։ Ըստ անտիոքցիներու, իսկական այլաբանական միտքը (որ օգտագործած են ալեքսանդրիացիները) խօսքերու մէջ չէ, այլ՝ խօսքերով արտայայտուած իրականութեան, անձանց եւ դէպքերու մէջ։ Անտիոքի դպրոցի շարք մը ներկայացուցիչներ (Յովհան Ոսկեբերան, Թէոդորիտ), հաւատարիմ մնալով անտիոքեան մեկնաբանութեան սկզբունքներուն, իւրացուցած են նաեւ Ալեքսանդրեան դպրոցի լաւագոյն կողմերը եւ տուած գիտական մեկնութիւնների օրինակներ, որոնք ուղղափառ մեկնաբանութեան լաւագոյն նմուշներն են։ Այդ իմաստով անոնց աշխատութիւնները այսօր նշանակալի արժէք ունին Սուրբ Գիրքը ուսումնասիրողներու համար։ Հայ եկեղեցին, դաւանութեան մէջ ըլլալով Ալեքսանդրեան դպրոցի հետեւորդ, Աստուածաշունչի մեկնութեան մեթոդի համամիտ էր Անտիոքի դպրոցին՝ հետեւելով յատկապէս Յովհան Ոսկեբերանին:

Ի տարբերութիւն Ալեքսանդրիայի դպրոցի, անտիոքցիները, իրարմէ անջատելով Քրիստոսի երկու բնութիւնները, յանձին Յիսուսը տեսած են մէկ մարդու, որ ծնած է մշտնջենական Բանեն (Լոգոս) եւ իրեն անբաժանելի մասն է։ Անով պայմանաւորուած է այն հանգամանքը, որ անոնք ծիսակատարութիւններէն եւ իրենց աստուածաբանական գրականութենէն դուրս թողած են Որդի բառը։ Ըստ Անտիոքի աստուածաբանութեան, աստուածային Բանն ընտրած է Յիսուսը որպէս իր գործիք, որ սակայն զարգացած է զուտ մարդկային բարոյական ուղիով։ Ան համարուած է Աստուծոյ մօտենալու հիմն․ ճանապարհը եւ այդ ամէնը յարգանքարթնցուցած է մաքուր եւ անարատ դառնալու մարդկային ձգտումներու ու ճիգերու հանդէպ։ Այդ գաղափարներու տրամաբանական շարունակութիւնը է եղած ազատ ընտրութեան վերաբերեալ պելագիականներու ուսմունքը, որ իր հերթին մեծ ազդեցութիւն ունեցած է Նեստորի վարդապետութեան վրայ (Նեստորականութիւն): Նեստորականութիւնը Անտիոքի աստուածաբանական դպրոցի զարգացման վերջին փուլն էր։ Անտիոքի դպրոցի աստուածաբանութեան որոշ սկզբունքներ ինկած էին Լեւոնի տոմարի եւ Քաղկեդոնի ժողովի քրիստոսաբանական համակարգերու հիմքին վրայ։ 4-րդ դարու վերջին քառորդէն մինչեւ 5-րդ դարու կէսը եղած է Անտիոքի եւ Ալեքսանդրիայի դպրոցներու ծաղկման շրջանը։ Թէեւ 4-րդ դարուն Անտիոքի դպրոցը տուած է արիոսական եւ արիոսականութեանը հարող աստուածաբաններ (Եւսեբիոս Նիկոմեդացի, Նումերիոս, Եւսեբիոս Եմեսացի, Այետիոս Անտիոքացի, Եւնոմիոս Անտիոքացի եւ ուր․), որոնք գրած են նաեւ Լուկիանոս Սամոսատցիի ազդեցութիւնը, սակայն ունեցած է նաեւ իր ուղղափառ գործիչները։ Եւստաթէոս Անտիոքացին արիոսականութիւնը դատապարտողներէն առաջինն էր, իսկ Յովհան Ոսկեբերանը հռչակուած էր Ընդհանրական եկեղեցւոյ սուրբ հայրերէն։ Անտիոքի դպրոցի 4-րդ եւ 5-րդ նշանաւոր աստուածաբաններէն էին նաեւ Դիոդորոս Տարսոնացին, Թէոդորոս Մոպսուեստացին, Թէոդորետ Կիւրոսցին եւ ուրիշներ։ Անտիոքի, ինչպէս նաեւ Ալեքսանդրիայի, Աթէնքի աստուածաբանական դպրոցները փակուած են 6-րդ դարուն՝ բիւզանդական Յուստինիանոս ԱՅ կայսրի օրով։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Տեր-Մինասյան Ե․, Ընդհանուր եկեղեցական պատմութիւն, Էջմիածին, 1908:
  • Սագարդա Ն․, Յոյն-Արևելքի հին եկեղեցական աստուածաբանական գիտութիւնը իւր ծաղկման շրջանում, Էջմիածին, 1910:
  • Grillmeier A․, Christ in Christian Tradition, v․ 1–2, 1975․
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է « Քրիստոնեա Հայաստան» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png