Անգլիա

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր (արեւմտահայերէն)

Անգլիա (Անգլերէն՝ England), Մեծ Պրիթանիոյ եւ Հիւսիսային ԻռլանտիոյՄիացեալ Թագաւորութեան ամէնամեծ եւ ամէնաշատ բնակչութիւն ունեցող երկիրն է[1] [2]: Անգլիոյ բնակչութիւնը կը կազմէ ամբողջ Միացեալ Թագաւորութեան բնակչութեան աւելի քան 83%-ը։ Մայրաքաղաքը Լոնտոնն է։

Աշխարհագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անգլիային շրջապատող ծովերն են Հիւսիսային ծովը եւ Իռլանտական ծովը: Այն կը սահման է արեւմուտքէն Ուելսի եւ հիւսիսէն Շոտլանդիոյ հետ։ Անգլիան կը գտնւուի Եւրոպայի Հիւսիս-Արեւմուտքին մէջ։ Անգլիան Շոտլանդիոյ, Ուելսի ու Հիւսիսային Իռլանտիոյհետ միասին կը կազմէ Մեծ Պրիտանիոյեւ Հիւսիսային ԻռլանտիոյՄիացեալ Թագաւորութիւնը։ Տարածքը 131 հազար քմ² է։ Հիմնական լեռնաշղթան, որ տառածուած է Հիւսիսէն Հարաւ, Ապենինեան լեռներն են։ Անգլիան Եւրոպայի ամէնամեծ կղզային պետութիւնն է։ Անոր կը պատկանի բազմաթիւ կղզիներ՝ Մէն, Անգլսի, Ուայթ, եւ 4 կղզախմբեր՝ Հեբրիդեան, Օրկնեեան, Շոտլանդական ու Նորմանդական։ Մեծ Պրիդանիոյ կղզիին Հիւսիսային եւ Արեւմտեան մասերուն մէջ կան ոչ բարձր լեռներ, իսկ կեդրոնին եւ Հարաւ-Արեւելքին՝ դաշտավայրեր։ Երկիրը հարուստ է ածուխի, քարիւղի, բնական վառելակազի եւ երկաթի պաշարներով։ Անոր կլիմային վրայ մեծ ազդեցութիւն ունի Հիւսիսային տաք հոսանքը, որուն շնորհիւ՝ ձմեռը կ՛ըլլայ մեղմ։ Գետերը կարճ են, բայց՝ ջրառատ, նաւարկելի, եւ միացած են ջրանցքներով։ Կան բազմաթիւ մանր լիճեր, օրինակ՝ հանրայայտ Լոխ Նեսը։ Պրիդանական կղզիներու ափերը կտրտուած են ծովածոցերով, որտեղ կայ առնուազն 300 նաւահանգիստ։ Սքաֆել Պիկը Անգլիոյ ամէնաբարձր կէտն է (978 մ.) եւ կը գտնւուի Քամբրիոյմէջ։ Մեծ Պրիդանիոյամէնամեծ եւ խիտ բնակուած մասը Անգլիան է (Ալբիոնը), որուն հնագոյն քաղաքներու, այսինքն՝ Բիրմինգհեմի, Մանչեստրի, Լիւերբուլի գործարանները կ՛արտադրեն շարժիչներ, հեռուստացոյցներ, կարի մեքենաներ ու գեղեցիկ մանկական խաղալիքներ։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նախամարդիկ կղզիին մէջ յայտնուած են աւելի քան 500․000 տարի առաջ, իսկ ժամանակակի ընթացքին մարդիկ առաջին անգամ այս տարածքներուն հասած են 30․000 տարի առաջ։ Հռոմեացիները գրաւած են այն 43 թուականին, բայց լքած են 410 թուականին։ 5-6-րդ դարերու ժամանակ Անգլիոյ մէջ բնակած են գերմանական տարբեր ցեղեր։ Տեղական բնակչութիւնը կամ կը ոչնչանայ կամ կը միաձուլուի այդ երկիրի քաղաքականներուն հետ։ 7-րդ դարէն սկսած է վիկինգներու արշաւանքները դէպի Պրիդանական կղզիներ։ 5-րդ դարէն սկսեալ ժամանակաւոր Անգլիոյ տարածքին մէջ գերմանական ցեղերը՝ Անգլերեն ու Սաքսերը, բնակութիւն հաստատեցին։ Ասոնք կը գտնուէին նախնադարեան համայնական կարգերու քայքայման փուլին մէջ։ Անգլիոյ նուաճումը անոնց կողմէն արագացուց այդ գործունէութիւնը։

Կրօնք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քրիստօնէութիւնը ամէնատարածուած կրօնական ուղղուածութիւնն է Անգլիոյ մէջ։ Քրիստօնէութիւն էն յետոյ ամէնաշատ հետեւորդներ ունի իսլամական, հինտուական, սիկխիզմական, հուդայական եւ բուդայական կրօնական ուղղուածութիւնները։ Հինէն բազմաթիւ կրօնական կարեւոր ուղղուածութիւններ էին երկրին մէջ՝ որոնք էին կելտական հեթանոսութիւնը, ռոմանական հեթանոսութիւնը, Անգլոյ-սաքսոնական հեթանոսութիւնը եւ նորուեգական հեթանոսութիւնը: Միակ կրօնական ուղղուածութիւնը, որ ստեղծուած է Անգլիոյ մէջ Նէոպագանեան Վիկան է։

800 թթ.

Կառավարման ձեւը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անգլիոյ պետութեան եւ իրաւունքի պատմութիւնը կը բաժանւուի հետեւեալ ժամանակաշրջաններու՝

  1. վաղ ֆեոդալական միապետութիւն (5–11-րդ դարեր)
  2. ֆեոդալական պետութեան զարգացում (11-13-րդ դարեր)
  3. դասաներկայացուցչական միապետութիւն (13-17-րդ դարեր)

Անգլիոյ բնակչութիւնը բաժնուած էր երեք մասերու՝ ազատներու, կիսաազատներու եւ ստրուկներու։ Ազատ բնակչութիւն կը թուէր Էրլերն ու Կերլերները։ Էրլերն նախկին ցեղային առաջնորդներ էին։ Անոնք կը տիրէին մեծ քանակութեամբ հողերու։ Կերլերն ազատ գիւղական համայնքի անդամներ էին, որոնք կը տիրէին հողերու մի մասին, կը մասնակցէին ժողովրդական ժողովներուն եւ կը կատարէին պետական գործերը։ Կերլերի սպանութեան դէպքին նախատեսուած տուգանքն աւելի էր, քան Էրլերի սպանութեան դէպքին։ Կիսաազատ բնակչութիւնը կը կոչուէր Լետէր։ Անոնք կը գտնուէին իրենց տէրերի, այսինքն Էրլերի իշխանութեան տակ, ունէին փոքր քանակութեամբ հողեր եւ կը կատարէին տարբեր տեսակի պարտաւորութիւններ։ ԲՆակչութեան ամէնացածերն են ստրուկները, որոնք օգտակար կ՛ըլլային Էրլերների տնային տնտեսութիւններու գործերուն։ IX-XIդարերու ընթացքին Անգլիոյ մէջ յաղթանակ ունեցան ֆեոդալական յարաբերութիւնները։ Գիւղացիութիւնը կ՛ենթարկուի ֆեոդալական շահագործման։ Հողի սեփականատէրերու օգուտին կախեալ ճորտ գիւղացիները կը կատարէին պարհակներ։ Ֆեոդալազմի յաղթութիւնը Անգլիոյ մէջ, վերացրեց նախնադարեան համայնական կազմակերպութիւններու մնացուկները։ Ամբողջ իշխանութիւնը պետութիւնին մէջ կեդրոնացած է թագաւորի եւ ազնուականութեան ձեռքին վրայ։ Կը կազմակերպուի խորհուրդակցութիւններ («իմաստուններու ժողով»), որ պետական իշխանութեան բարձրագոյն մարմինն էր։ Առանց այս մէկին համաձայնութեան թագաւորը իրաւունք չունէր հրապարակելու օրենքներ։

Ֆեոդալական միապետութիւն(11-13 դարերու ընթացքին)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պետութիւնը, ֆեոդալիզմի շարժումի շրջանի ընթացքին (XI-XIIIդարերուն), 1066 թուականին Անգլիան ենթարկուեցաւ նորմանդական տիրապետութեան։ Տիրապետութիւնները հողերը բաժնեցին անոնց միջեւ։ Բոլոր հող ստացողները դարձան թագաւորի վասալները։ ԲՆակչութեան հիմնական զբաղումը հողագործութիւնն ու անասնապահութիւնն էր։ Նորմանդականին ծագումէն յետոյ առեւտուրը կը զարգանայ. Արհեստագործութիւնը կը սկսի զարգանալ։ XI դարի շրջանին, գիւղացիներու մեծ մասն արդէն դարձած էին հողերու տիրապետողներ եւ իշխաններ։ Հասարակութիւնը բաժնուած էր շահագործող եւ շահագործուող դասակարգերու։ Տիրող դասակարգին մէջ միասնութիւն չկար։ Հակասութիւնները բաժնուածէին աշխարհիկ եւ հոգեւոր ֆեոդալներու միջեւ։ Միշտ կռիւներ կը կատարուէին բոյարներու եւ ազնաւականութեան միջեւ։ Թագաւորական իշխանութեան զօրութիւնը հաստատուած էր նաեւ այս մէկով, որ ինքը՝ թագաւորը, կեդրոնացածէ հսկայական քանակութեամբ հողերու, որ կը կազմէր երկրի հողերու գրեթէ 1/7 մասը։ Նորմանդական տիրապէտութիւնը Անգլիոյ պատմութեան համար ունեցածէ մեծ նշանակութիւն։ Այն կը նկատուի ֆեոդալական շարժումի վերջնական աւարտը, թագաւորական իշխանութեան հզօրութիւնը, կ՛ամրապնդէ երկրի քաղաքական միասնութիւնը։ Պետական կարգին մէջ (XII դարի շրջանին) կը շարունակուէր թագաւորական իշխանութեան ամրացումը։ Թագաւորին կ՛աջակցէին բնակչութեան բոլոր խաւերը, որ իւրաքնչիւրը այդ թուականին զօրութեան մէջ կը փնտրէր իր շահը։ Այդպէս երկար մնալը պիտի չկատարուէր եւ նոր բարոնները, որպէս հողի սեփականատէրեր, ամրամպնդելով իրենց դիրքերը, սկսան հանդէս գալ թագաւորական իշխանութեան դէմ։ Առաջին ելոյթը տեղի ունեցաւ Յենրիխ I-ի կառաւարման տարիներուն ընթացքին (1100-1135 թուականներուն) որ հարկադրեց որոշակի զիջումներ։ Յենրիխ I-ի կառաւարման տարիներուն կատարելագործուեցաւ պետական կեդրոնական ապարատը։ Թագաւորական կուրիան բաժանուեցաւ մեծ խորհուրդի եւ փոքր կուրիայի։ Մեծ խորհուրդը ժողովներ կը գումարէր տարին երեք անգամ։ Անոր կազմի մէջ կը մտնէին թագաւորի կողմնակիցները։ Խորհուրդը ստեղծուած էր որպէսզի բոլոր հարցերու վերաբերեալ ընել առաջարկութիւններ եւ դիտողութիւններ, թագաւորին տալ խորհուրդներ, լսել եւ քննարկել թագաւորի որոշումներուն։ Չնայած խորհուրդի երաշխաւորումը պարտադիր ուժ չունէր։ Յենրիխ I-ի օրօք կեդրոնական ապարատի հզօրութեան հետ մէկտեղ իշխանութիւնը զօրացաւ նաեւ այն տեղերուն մէջ, որտեղ կ՛իրականացնէին շերիֆները։ Յենրիխ II- ի օրերուն (1154-1189 թուականներուն) անցան շարք մը ձեւեր, որոց նպատակն էր աւելի ամրապնդել դատաւարչական իշխանութիւնը։ Դատական ձեւերով թագաւորական կուրիան դարձաւ մշտական գործող գերագոյն դատական մարմինը։ Անոր կառաւարութիւնը կը վարէին հինգ իրաւաբաններ։ Կորիան բոլոր տեսակի հարցերը կը լուծէր հիմնական վճռաբեկութեան կարգով։ Անոր իրաւունքնէր լուծել նաեւ սեփականութեանը վերաբերող մի քանի քաթէկորիայի հարցեր։ XII դարուն երկրորդ կէսին կը ձեւաւորուի արտագնայ դատարաններու ինսդիդուտը։ Նման պայմաններ ունին անոր բարոնները՝ ասպետներու եւ քաղաքային վերնախաւերու հետ միասին թագաւորին հարկադրեցին ստորագրելու ‹‹Ազատութիւներու Մեծ Քարտեզը›› (1215 թուականին), որուն համար օրինակ հանդիսացաւ Յենրիխ I-ի ‹‹Ազատութիւններու քարտեզը››:

Ազատութեան մեծ քարտեզը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1215 թուականին «Խարտիան» կամ «Քարտեզը» իր բովանդակութեամբ աւելի հարուստ էր եւ ընդարձակ։ ‹‹Խարտիան›› կ՛արտայայտէր շարժումը ղեկավարող բարոններու շահերուն: Բարոնական աւատները կը յայտարարէին ազատ ժառանգուող տիրոյթներ: Թագաւորը իրաւունք չունէր ժառանգութիւն ստացած երիտասարդ բարոններէն պահանջել սահմանուածէն աւելին: Թագաւորը խոստացածէր անչափահաս վասալներու նկատի ունեցած խնամակալութեան իրաւունքի չարաշահում թոյլ չտալ: Քարտեզը կը վերականգէր բարոների որոշ սենեօրական իրաւունքներ, որոնք կը խախտէին թագաւորական իրաւասութեան ընդլայնման հետեեւանքով: Թագաւորը կը խոստանար անհետացնել ցանկացած քմահաճութիւնը՝ բարոններէն դրամական տուրքերու վճարելու դէպքով: Միայն 3 դէպքերով էր, որ բարոնները պարտաւոր էին թագաւորին չափաւոր դրամական օգնութիւն ցոյց տալ՝ 1) թագաւորին գլխավաճար պարտքերէ ազատելու 2) թագաւորին երէց որդուն ասպետ կոչելու շնորհելով 3)թագաւորի առաջին ամուսնութիւնեն էն ծնուած երէց աղջկան ամուսնացնելու դէպքերով: Ասոր հետ քարտեզի շարք մը որոշումներ կը պաշտպանէին շարժման այլ մասնակիցներու շահերը: Կը հասատեն սկիզբէն գոյութիւն ունեցող եկեղեցիներու եւ հոգեւորականութեան արտօնութիւններն ու ազատութիւնները, մասնաւորապէս եկեղեցական ընտրութիւններու ազատութիւնը: Խարտիան կը պաշտպանէր վաճառականներու իրաւունքները: Անոր կը թոյլատրուէր ազատօրէն դուրս գալ Անգլիայէն ու վերադառնալ, կատարելով առեւտուր առանց որեւէ դիմադրութեան հանդիպելու: Խարտիան կը նախատեսէր առեւտուրի համար միասնական չափ ու կշիռի միաւոր սահմանելու անհրաժեշտութիւնը: Ընդհանուր առմամբ քարտեզով հաստատուած դրութիւնները դուրս չեկան ֆեոդալական կարգէրի շրջանակներէն եւ կարող ենք նշել, որ այն իր բնոյթով ֆեոդալական էր: ‹‹Խարտիան›› նշանակութիւն ունեցաւ միայն որոշ ժամանակաշրջանի մը համար: 1960-ական թուականներու վերջաւորութեան բուռն շարժումն է եւ տեղի քաթոլիկ փոքրամասնութեան քաղաքացիական իրաւունքներու համար կը տարածուի եւ կը շարունակուի մինչեւ այսօր:

Կառաւարման ժամանակակաւոր համակարգ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ժամանակակաւոր Մեծ Պրիդանիան, Պրիդանական համագործակցութեան առանցքային երկիրն է, որուն մէջ կը մտնեն 49 անկախ պետութիւններ՝ հիմնականը, անոր նախկին գաղութներն ու կիսագաղութներն են: Մեծ Պրիդանիան սահմանադրական միապետութիւն է՝ իր թագաւորով (կամ թագուհիով), որուն մասին կ՛ըսեն թէ Ան կը թագաւորէ բայց չի իշխէր:

Հայերը Անգլիոյ մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեծ Պրիդանիոյ մէջ հայկական համայնքներ ստեղծուած են XIX դարու 30-ական թուականներուն ժամանակ, Լոնտոնի, Մանչեստրի եւ Լիւերբուլի մէջ: Առաջին հայերն այնտեղ Կոստանդնուպոլսէն եւ Հնդկաստանէն եկած վաճառականներն էին: Արդէն 1870 թուականին Մանչեստրի մէջ կառուցուած է հայկական եկեղեցի (Սուրբ Երրորդութիւն): Մեծ ՊրիդանիոյՀայ գաղութը տարածուած է Առաջին համաշխարհային պատերազմէն յետոյ, եւ հաստատուած են Թուրքիա, Կովկասէն գաղթած բազմաթիւ հայեր: XX դարու 60–70-ական թուականներուն հայերու հոսքը Մեծ Պրիդանիայ կը մեծնայ յատկապէս Կիպրոսէն, Լիբանանէն, Սիրիայէն եւ Եգիպտոսէն: Ներկայիս Հայերու թիւը շուրջ 16 հազար է ‌Կաղապար:Փաստ, անոնք հիմնականին բանուորներ, ծառայողներ, արհեստաւորներ, մանր առեւտրականներ են: Կան նաեւ մեծահարուստներ ու խոշոր արդիւնաբերողներ, մտաւորականներ: Լոնտոնի մէջ կը գործէ Հայ տունը, որ կը կազմակերպուի մշակութային միջոցառումներ: Այնտեղ կը գտնւուի նաեւ 1992 թուականին բացուած ՀՀ-ի դեսպանատունը: Համայնքին մէջ կը գործէ հայ առաքելական 3 եկեղեցի: Առաջնորդանիստը Լոնտոնի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին է: Մայրաքաղաքին շէ՛ եւ Մանչեստրի մէջ հայ մանուկներու համար բացուած են նաեւ շաբաթօրեայ եւ կիրակնօրեայ դպրոցներ: 1998 թուականէն լոյս կը տեսնէ «Նոր սերունդի ձայն» պարբերականը։ կը գործեն նաեւ Անգլոյ-հայկական առաջադիմական եւ Լոնտոնի հայ երիտասարդաց միութիւնները, ՀԲԸՄ եւ ՀՕՄ-ի Լոնտոնեան մասնաճիւղերը եւ այլ կազմակերպութիւնները։

Անգլիական խորհրդանիշեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

յղումներու աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

www.encyclopedia.am կայք

Ծանօթագրութիուններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. www.number-10.gov.uk։ «Countries within a country»։ Վերցված է 2007 թ․ հունիսի 13 
  2. England -- Britannica Student Encyclopedia. URL վերցված է Հունիսի 6 2007.