Գանձակ

Jump to navigation Jump to search
Գանձակի փողոցներէն մէկը

Գանձակ[1](Պարսկերէն՝ گنجه Գենջէ, որ եղած է՝ Թրքական Գենջէ կամ Գյանջայ ձեւերը), մեծութեամբ երկրորդ քաղաքը Ատրպէյճան, նախկին քաղաք Արեւելեան Հայաստանի պատմական Ուտիք նահանգը։ Օսմանեան զօրքերու կողմէն բռնագրաւելը (1918) եւ «Ատրպէյճան» անունով թրքական նոր պետութիւն ստեղծելու պահին քաղաքը կոչուած էր Ելիզավետպոլ, ապա (1920-ին) վերականգնուած է քաղաքի նախկին անունը, որ նորէն անուանափոխուած էր 1935 թուականին՝ Կիրուաբադ: 1991 թուականին քաղաքը Պաքուի ատրպէյճանական իշխանութիւնները կողմին անուանեց Գյանջա, որ հնչիւնային առումով հայկական Գանձակ խեղաթիւրուած տարբերական է։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

9-րդ դարու վերջին մինչեւ 12-րդ դարը Գանձակ հաստատուած էր Աղուանի կաթողիկոսութեան աթոռը։ 11-րդ դարու կիսուն Գանձակին տիրացած է արաբարական Շատտատեան տոհմի ճիւղերէն մէկը։ 1088-ին Շատտատեան Փատլունից Գանձակը գրաուած է աթաբեկութեան կենդրոնը դարձած է Սելճուքեան զօրապետ Պուղան։ Սելճուքեան թուրքերու տիրապետութեան հաստատումէն ետք Գանձակ կը խաղկի նաեւ մուսուլման ժողովուրդներու մշակոյթը, յատկապէս գրականութիւնը։ 12-րդ դարու 2-րդ կեսին Գանձակի աթաբեկութիւնը թոյլցած է, դարձած է յարկատու Վրաց թագաւորութեան։ 13-րդ դարու սկզբին Գանձակը յիշատակուած է որպէս բազմամարդ եւ ամուր քաղաք։ 1236-ին Թաթար-Մոնկոլները կործանած են ընդդիմացող Գանձակի պարիսպները եւ կոտորած են բնակիչները. քաղաքը ամայացած է։ Գանձակ ծնած են, կրթուած կամ գործած Յովհաննէս Սարկաւագը, Կիրակոս Գանձակեցին եւ միջնադարեան մշակոյթի ուրիշ գործիչներ։

Հայ Թաթարական Կռիւները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վարչական Բաժանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1905 թուականին Յունուարի դրութեամբ Գանձակ կար աւելի քան 8 հազար տուն, իսկ քաղաքը անմիջապէս բաժանուած էր երկու մասերու՝ հայկական եւ թրքական։ Քաղաքի երկու մասը կային բազմաթիւ թաղամասեր, որոնք ունեցած են իրենց ինժեներա-պլանային թիւերը։ Սակայն, հայերը կ'անուանէին թաղամասերը Հայաստանի տարբեր աշխարհագրական անուանումներով[2]։

Հայկական Մաս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գանձակի հայկական մասը (Գանձակի գետի աջ ափը) կը գտնուէին հետեւեալ թաղամասերը

  • Եկեղեցական
  • Շուշեցոց (կամ Ղարաբաղցոց)
  • Բանանցոց
  • Գետաշենցոց
  • Աջիշենցոց
  • Սուլուքեցոց
  • Նուխիեցոց

Այդ թաղամասերու ազգաբնակչական կազմը ձեւաւորուած էր Պարսկաստանի հայերու, Ջիւանշիրի գաւառի (Նախատատաց-Բեգում Սարով, Էրքէջ, Կարաչինար, Ներքիշէն, Հայ Պարիս եւ այլ), Գանձակի գաւառի գիւղերուն (Ոսկանապատ-Զուռնաբադ, Չուդար, Միրզիկ, Քարհատ-  Դաշկեասն, Աբլիա, Կիրանց, Խաչակապ-Ղուշչու, Բարսում, Նուզկար, Փիփ, Չարդախլու, Ղարադաղլու եւ այլն վայրերու մէջ)[2]։

Թրքական Մաս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քաղաքի այսպէս կոչուած թուրքական մասը (Գանձակ գետի ձախ ափը) կային հայկական թաղամասեր՝

  • Նորաշէն (Ենի Երեւան)
  • Այգեստան (Բաղմանլար)
  • Փոքր Այգեստան (Բալա Բաղման)
  • Չայլուի (Չայլեցոց)
  • Երեւանեան (Երեւանոց)
  • Սլոբոդկա, երկաթուղային կայարանի շրջանը

Այդ թրքական մասը կար նաեւ պարսկական թաղամաս։ Այն կը գրտնուէր պարսկական շուկայի (այժմ թրքական շուկայի) եւ շահաբասեան քարուանսարաի շրջանին։ Ռուսական թաղամասը կը գտնուէր Սուրբ Ալեքսանտր Նեւսկու ռուսական ռազմական վանքի եւ Սլոբոդկայ թաղամասի շրջանը[2]։ Թրքական Գանձակի անմիջապէս թրքական թաղամաս չ'ունէին (կը բնակէին Այգեստան, Փոքր Այգեստան, Չայլեցոց, Երեւան, եւ Սլոբոդկայ թաղամասերը)[2]

Քոյր-քաղաքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 51։ ISBN 99941-56-03-9 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Սերգեյ Երեմյանց-Գանձակեցի, Գանձակ 1880-1916 թթ., Երևան, «Հեղինակային հրապարակում», 2010 — 11-12, էջեր 11-12 — 262 էջ. — 150 հատ։ (ռուս.)

Կաղապար:Ազրպէյճանի քաղաքներ