Արաբական Խալիֆայութիւն

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Արաբական խալիֆայութիւն (արաբերէն՝ الدولة العربية‎‎` արաբական պետութիւն‎) իսլամադաւան աստուածապետութիւն միջնադարին (632-1258)։ Առաջացած է իսլամական նուաճումներու արդիւնքին՝ 7-րդ դարու առաջին կէսին։ Կը ղեկաւարէին իսլամի հիմնադիր Մուհամմատ մարգարէի (570-632) յաջորդները կամ փոխանորդները (արաբերէն՝ خليفة‎‎՝ խալիֆ)։ 762 թուականին հիմնադրուած է մայրաքաղաք Պաղտատը, որու անունով պետութիւնը կոչուէր նաեւ Պաղտատի խալիֆայութիւն։

Արաբական խալիֆայութիւնը ունեցեած է երեք հիմնական շրջան՝ Բարեպաշտ խալիֆներու պետութիւն (արաբերէն՝ الخلافة الرشيدون‎‎՝ ալ-խիլաֆա ալ-ռաշիդուն, 632-661), Օմայյան խալիֆայութիւն (արաբերէն՝ الدولة الأموية‎‎, ալ-դաուլա ալ-ումավիյյա, 661-750) եւ Ապպասյան խալիֆայութիւն (արաբերէն՝ الدولة العباسية‎‎, ալ-դաուլա ալ-աբբասիյյա, 750-1258)։

Խալիֆայութեան տարածքը ներառած է երեք աշխարհամասերէն խոշոր հատուածներ։ Հիւսիսէն՝ անոր սահմանները հասած են Կովկասեան լեռներուն ու Միջին Ասիային, հարավէն՝ Հնդկական օվկիանոսին ու Սահարա անապատին: Արեւմուտքէն պետութեան մեջ ընդգրկուած էին Պիրենեան թերակղզին ու Մաղրեբը, արեւելքէն՝ Ինդոս գետի հովիտն ու Աֆղանստանը։ Այսպիսով՝ այն կը ներառէր հսկայական տարածք մը՝ Հայկական լեռնաշխարհը, Իրանական բարձրաանդակը, Միջին Ասիան, արեւմտեան Հնդկաստանը, Արաբական թերակղզին, Հիւսիսային Աֆրիկան եւ մասամբ՝ Հարաւային Եւրոպան։ Այսօր այդ տարածքներուն մէջ գոյութիւն ունին շուրջ 4 տասնեակ ազգային պետութիւններ։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մատինայական Համայնք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արաբական խալիֆայութեան պատմութիւնը կը սկսի Մատինէյէն (արաբերէն՝ المدينة المنورة‎‎` լուսավորեալ քաղաք) ձևաւորուած իսլամադաւան համայնքէն։ Դեռ 610 թուականին քառասունամեայ Մուհամմադը կը սկսի իսլամի քարոզը, որու համար տարիներ անց ստիպուած է լքել հայրենի Մեքքէն (արաբերէն՝ مكة المكرمة‎‎՝ պատուարժան Մեքքէ), իսկ 622 թուականին գաղափարակիցներու հետ վերջնական կը հաստատուի Մատինէյին մէջ։ Այդ թուականը հայտնի է որպէս Հիճրայի թուականութեան սկիզբ։

Նախաիսլամական Մատինան հայտնի էր «Յասրիբ» (արաբերէն՝ يثريب‎‎) անունով։ Այն Մեքքէյյէն հիւսիս գտնուող ովազիս էր, որ կը բնակուէր արաբական հեթանոս աուս ևւ խազրաջ ցեղերով, ինչպէս նաեւ հուդահու գայյականներով։ Երկու կրօնական համայնքները երկարատեւ պայքարի մեջ եղած են՝ հանուն բարեբեր հողերու։ Այդ խնդիրը լուծելով՝ Մուհամմատ մարգարէն հաստատուեցած է Յասրիպի մէջ, ուրտեղ վերոնշեալ ցեղերը իսլամ ընդունեցին։ Անոնք հորջորջուեցան «զինակիցներ» (արաբերէն՝ أنصار‎‎՝ անսար), իսկ Մեքքէէն եւ այլ վայրերէն Մատինէ տեղափոխուածները՝ ներգաղթյալներ (արաբերէն՝ مهاجر‎‎՝ մուհաճիր)։ Այդպես ձևաւորուեցաւ իսլամադաւան առաջին համայնքը՝ ումման (արաբերէն՝ أمّة‎‎)։

Մադինայական համայնքը դարձաւ իսլամական պետութեան կորիզը, ուրտեղ հաստատուելով՝ Մուհամմադ մարգարէն կը տարածէ իր ազդեցութիւնը Արաբական թերակղզիի ն մէջ։ Մեքքացիներու դեմ մղելով մի քանի յաղթական ճակատամարտեր՝ 630 թուականին ան կը վերադառնայ հայրենի քաղաք։ Երկու տարի անց մարգարէն կը մահանայ, եւ իրեն փոխարինէ առաջին բարեպաշտ խալիֆը՝ իր զինակից Ապու Պաքրը։ Ան իսլամ ընդունած առաջին անձանցէն էր, եւ դեռ մարգարէի կենդանութեան օրոք երբեմն ինք կը կատարէր Ուրբաթօրեայ աղօթքը։ Աբու Բաքրի դուստրը՝ Այիշան, մարգարէի երկրորդ կինն էր։

632 թուականին Մատինէյի մէջ խալիֆ կը հռչակուի Ապու Պաքրը, որմէ կը սկսի Բարեպաշտ խալիֆներու ժամանակաշրջանը։

Բարեպաշտ Խալիֆաներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իսլամական առաջին պետութեան պատմութեան առաջին շրջանին կառաւարած են չորս «բարեպաշտ» խալիֆները (արաբերէն՝ الخلفاء الرشيدون‎‎՝ ալ-խուլաֆա ալ-ռաշիդուն)։ Անոնք էին՝ Մուհամմատ մարգարէի զինակիցներ եւ բարեկամներ Աբու Բաքրը (632-634), Օմար իբն Խատտաբը (634-644), Օսման իբն Աֆֆանը (644-656) եւ Ալի իբն Աբի Տալիբը (656-661)։ Առաջին երեքի ժամանակ մայրաքաղաքը կը շարունակէր մնալ Մատինէն, իսկ Ալիի ժամանակ դարձած էր Մեքքէն, թեեւ քաղաքական կեդրոնը կը համարուէր Միջագետքը (Իրաք

Բարեպաշտ խալիֆները մարգարէի հաջորդներն էին։ Անոնք կ՛ընտրուէին իսլամական համայնքի կողմէն եւ կը հանդիսանաին համայնքի հոգեւոր եւ աշխարհիկ առաջնորդները։ Անոնց իշխանութեան տարիներուն Արաբական խալիֆայութիւնը դուրս եկաւ թերակղզիի սահմաններէն եւ ներառեց հարեւան ու հեռաւոր տասնեակ երկրներ։ Արաբները կարողացան յաղթել Մերձաւոր Արեւելքի երկու կայսրությիններուն՝ պատերազմէն թուլցած Բիւզանդական կայսրութեանը եւ Սասանեան Պարսկաստանին։ Անոնցմէ առաջինի տարածքը կրճատուեցաւ չորս անգամ՝ արաբներին զիջելով Արեւելյան Միջերկրականը եւ Հիւսիսային Աֆրիկան, իսկ երկրորդը վերացաւ աշխարհի քաղաքական քարտեզէն։ Արաբներուն ենթարկուեցան նաեւ Հնդկաստանի որոշ նահանգներ՝ Ինդոս գետի ափին, Միջին Ասիան, Հայկական լեռնաշխարհն ու Կովկասը, աւելի ուշ՝ 8-րդ դարու սկզբին՝ Իսպանիան։

Առաջին բարեպաշտ խալիֆը Ապու Պաքրը մարգարէի երկրորդ կնոջ՝ Այիշայի հայրն էր, եւ անոր հաւատարիմ զինակիցը։ Ան ծնունդով Մեքքէյէն էր։ Մուհամմատի մահէն հետոյ հիասթափուած արաբական ցեղերը վերստին կը վերադառնան հեթանոսութեանը։ Կարեւոր էր Ապու Պաքրի գործը՝ Արաբական թերակղզին վերստին միաւորելու, եւ իսլամի կանաչ դրօշի ներքեւ արաբական պետութիւն ստեղծելու կապակցութեամբ։ Անօր մահէն հետոյ արաբակական իսլամադաւան համայնքը իր ղեկաւար մարգարէի յաջորդ ընտրեղ Օմար իբր Խատտաբին, որ իշխեց 10 տարի (634-644)։ Ան եւս Մուհամմադի զինակիցներէն էր եւ կը ծագէր Կուրեյշ ցեղէն։ Անոր իշխանութեան տարիներուն արաբները բազմաթիւ արշաւանքներ կատարեցին հարեւան ու հեռաւոր երկրներ։ Կարեւոր էր 638 թուականին Երուսաղեմի գրաւումը, ապա՝ Բիւզանդական կայսրութիւնէն ասիական ու հիւսիսաֆրիկեան տարածքներու զավթումը։ 642 թուականին Նեհավենդի ճակատամարտին արաբները կործանեցին Սասանեան պետութիւնը եւ նուաճեցին Իրանը եւ Իրաքը։ Այդ ընթացքին անոնք երկու անգամ (640, 642) արշավեցին Հայաստան։

644 թուականին, Օմարի մահէն հետոյ, խալիֆ կ՛ընտրվուի Օսմանը։ Ան Մուհամմադի առաջին զինակիցներէն էր, իր 4 դուստրերէն երկուսի ամուսինը։ Պատմութեան մեջ հայտնի է նաեւ Երկու լոյսերու տիրակալ (արաբերէն՝ ذو النّورين‎‎՝ զու ան-նուրեյն)։ Անոէ օրոք կը շարունակուին նուաճողական արշաւանքները Միջին Ասիա եւ Հնդկաստան, կը դրվուին նորաստեղծ կայսրութեան կառաւարման հիմքերը։ Հաշուի առնելով այն հանգամանքը, որ Ղուրանը անգիր հիշող եւ Մուհամմատին ճանաչող մարդկանց թիւը հետզհետէ կը նուազի, եւ նոր կրօնը կարող է հայտնուիլ վտանգի տակ, Օսմանը կը հրամայէ գրի առնել Ղուրանի սուրբ գիրքը։ Օսման խալիֆը չէ մահացած իր բնական մահով. ծերունահասակ տարիքին անոր կը սպանեն իր տան մօտ՝ 656 թուականին։

656 թուականին խալիֆ կ՛ընտրվուի Ալի ԸՊն Ապի Թալէպը։ Ան Մուհամմատի հորեղբօր՝ Ապու Թալէպի որդին էր, երեք տարեկանէն կ՛ապրէր անոր տունը։ Մուհամմադը որդի չուներ, եւ Ալիին կը վերաբերուէր Մուհմադտի հարազատ զաւակի պէս։ Ալին առաջիններէն էր, որ իսլամ ընդունած էր, եւ բազմիցս մարտի դաշտ դուրս եկած են։ Ան ամուսնացած էր մարգարէի ամենակրտսեր աղջկայ՝ Ֆատիմայի հետ, եւ այդպիսով շարունակել անոր սերունդը։ Շատերը Ալիի ընտրութիւնը կը համարուէին ճիշտ եւ արդարացուած, քանի որ դեռ կենդանութեան օրոք Մուհամմատը բազմիցս շեշտած էր ան։ Սակայն Ալին եւս երկար կեանք չէ ունենած, եւ 661 թուականին կը սպանուի։ Ալիէն հետոյ անոր իսլամը կը ճիւղաւորուի երկու մասի. անոր սատարողները կը ցանկան խալիֆ ընտրել որդիներուն՝ Հուսեյնին ու Հասանին, սակայն խալիֆ կը դառնայ Ասորիքի արաբ կառաւարիչ Մուաուիան։ Միւսները հը հաստատեն 4 խալիֆներու ընտրութիւնը եւ Մուաուիայի՝ խալիֆ դառնալն ու Օմայյան դինաստիայի հիմնումը (661-750)։ Առաջինները հայտնի կը դառնան որպէս Ալիի կուսակիցներ (արաբերէն՝ شيعة علي‎‎՝ շիաթ Ալի) կամ Շիաներ, իսկ միւսները՝ Սուննիներ՝ Մուհամմադտմարգարէի եւ զինակիցներու վարքը լուսաբանող գիրքի՝ Սուննայի անունով (արաբերէն՝ سنة‎‎)։

Օմայյան Խալիֆայութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օմայյան դինաստիան Արաբական խալիֆիութեան մէջ իշխած է մօտ մեկ դար (661-750)։ Ան առաջին ժառանգական դինաստիան էր, որ ստեղծուած էր վերջին բարեպաշտ խալիֆի՝ Ալի Ըպն Ապի Թալէպի եւ Դամասկոսի արաբ կառաւարիչ Մուավիայի պայքարի արդիւնքվ։ Ալիին կը հրաժարէին ճանաչել որպէս օրինական խալիֆա՝ Մուհամմադի զինակիցներէն Տալհան, ալ-Զուբեյրը, սպանուած խալիֆ Օսմանի հորեղբորորդին, Սուրիոյ կառաւարիչ Մուաուիան, Այիշան՝ Ապու Պաքրի դուստրը եւ Մուհամմատի ամենասիրելի կինը։ Այս աւելի մեծցուց Մուավիայի ազդեցութիւնը իսլամական ումմայի մէջ։ Սկզբնական շրջանին յաջողութիւնը Ալիի կողմն էր, սակայն Մուաուիան եւս ունէր զգալի ռազմական ուժ եւ չէր պատրաստուած հեշտ հանձնուելու։ Ալին իր նստաւայրը տեղափոխեց Իրաք՝ Քուֆա, ուրտեղէն սկսաւ պայքարիլ սուրիացիներու դեմ։ 657 թուականին Սիֆֆինի ճակատամարտին մէջ, երբ Ալին արդեն կը յաղթէր, Մուաուիայի զօրքերը իրենց նիզակներու վրայ բարձրացուցին Ղուրանի թերթիկները. ան իսլամական աւանդութիւն էր, որ կը նշանակէր հարցը լուծել դատարանին մէջ՝ Ղուրանի օրենքներու համաձայն։ Ալին համաձայնեցաւ, բայց դատարանին Մուավիայի ներկայացուցիչը կարողացաւ ապացուցել իրենց ճշմարտացի լինելը։ Այսինքն՝ Աստուծոյ որոշումը՝ ճակատամարտին յաղթանակը, ան կասկածի տակ դրեց, եւ դատը հանձնեց մարդկանց, ինչպէս կը գնահատէին ժամանակակիցները։ Ալին փաստօրեն իր ձեռքէն բաց ձգեց յաղթանակը, որուն պատճառով անոր շատ մը կողմնակիցները ձգեցին անոնց։ Անոնցմէ հետոյ ան այլեւս ի վիճակի չէր շարունակել պատերազմը, մանաւանդ, որ անոնցմէ հեռացողները, որոնք կոչուեցան խարիջիներ, պայքար սկսեցան նաեւ Ալիի դեմ։ Հենց անոնց հասցրած նիզակի հարուածէն ալ Ալին սպանուեցաւ Քուֆայի մզկիթ մտնելու պահուն 661 թուականին։ Այսպիսով պայքարը աւարտեցաւ Մուաուիայի յաղթանակով։ Մուաուիան արաբական պետութեան դարձաւ մայրաքաղաք Դամասկոսը։

Մուաուիան իրեն ժառանգորդ նշանակեց իր որդին՝ Յազիտ I-ին (680-683)։ Դինաստիական-ժառանգական սկզբունքը դարձաւ արաբական բոլոր պետութիւններու կառաւարման միակ ձեւը։ Մուավիան կարողացաւ հնազանդեցնել ոչ միայն շիաներուն ու խարիջիներուն, այլեւ Արաբիայի վերնախաւին։ Յազիդին յաջորդեց Մուաուիա II-ը, որ սակայն ժանտախտի զոհ դարձաւ։ Յաջորդ խալիֆի ընտրութիւնը կանգ առաւ Մրուան Ըպն ալ-Հաքիմի վրայ։ Նոր խալիֆա դառնալով գահը Օմայաններու Աբու Սուֆյանի ճյիղէն անցաւ Մրուանեան ճիւղին։ Մրուանի որդի Աբդ ալ-Մալիքը (685-705) շարունակեց նախորդներու նուաճողական քաղաքականութիւնը։ Ապտ ալ-Մալիքի օրոք սկսաւ նաեւ Հայաստանի նուաճումը։ Արաբները գրաւեցին Հայաստանը, ապա Վիրքը, Աղվանքը, մերձկասպեան տարածքները։ Նուաճուած տարածքներուն մէջ 701 թուականին անոնք ստեղծեցին նոր վարչական տարածք՝ Արմինիա կուսակալութիւն՝ Դվին կեդրոնով։ Մինչ այդ Հայաստանը կ՛ընդունէր արաբներու գերագահութիւնը՝ Դամասկոսի պայմանագրով (652), սակայն կը պահպանոէր իր ինքնուրոյնութիւնը։ Ապտ ալ-Մալիքի որդի եւ յաջորդ Ուալիտը 711-716 թուականներուն նուաճեց Իսպանիան. անով արաբական նվուճումները Եվրոպային մէջ կանգ առին։ Արեւելքին մէջ 713-715 թուականներուն հպատակեցուեցաւ Միջին Ասիան։

8-րդ դարու 20-30-ականներէն կը սկսի տնտեսական վիճակի վատթարացումը՝ կապուած պետական գանձարան եկամուտներու մուտքի պակասելու հետ։ Արաբները արդեն նուաճած էին այն, որ հնարաւոր էր եւ այլեւս եկամուտներու աղբիւր չկար։ Օմայյաններէն վերջնականապէս երես թեքեց Մեքքէյի եւ Մատինէյի արաբական վերնախաւը։ Միայն 744 թուականին գահին վրայ եկած է 4 խալիֆ՝ Ուալիդ II (743-744), Յազիդ III (744), Իպրահիմ (744) եւ վերջապէս Օմայյան վերջին խալիֆ Մրուան II (744-750)։ Օգտուելով խալիֆայութեան ներքին դժվարութիւններէն, աշխուժացան շիաները, ապստամբեց Միջին Ասիան (721-728), Սիրիայի բնակչութիւնը (744-745), Իրաքի խարիջիները, Արմինիան (748-750

Այսպիսով ամբողջ խալիֆայութիւնը հը համակէր ապստամբական շարժումներով եւ Օմայյաններուն տապալելու համար անհրաժեշտ էր վճռական հարուած, որ հասցուցին Ապպասյանները՝ Մուհամմատ մարգարէի հօրեղբօր՝ Ապասի ժառանգները։ Ժխտելով Օմայյաններու իրավունքները գահի նկատմամբ՝ հայտարարեցին, որ իրենք են միակ օրինական կառաւարիչները եւ 747 թուականին ապստամբութեան դրօշ բարձրցրացուցին Մերվի ովազիս։ Այն կը ղեկաւարէր ծագումով պարսիկ Ապու Մուսլիմը։ անոր հրամանով սեւ շորեր հագած ապստամբները Յունիսի 9-ի վաղ առաւօտեան վառեցին խարոյկները եւ բարձրացուցին սեւ դրօշները։ Սեւը հենց այդ ժամանակէն դարձան Ապպասյաններու պաշտօնական գոյնը։ Անոնք գրաւեցին ամբողջ Իրանը եւ շարժեցան դէպի Իրաք եւ գրաւեցին Քուֆան։ Օմայաններու եւ Աբբասյաններու միջեւ վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցաւ 750 թուականին Միջագետքին մէջ՝ Մեծ Զաբ գետի ափին, որտեղ Օմայանները պարտութիւն կրեցին եւ Մրուանը փախաւ Եգիպտոս։ Օմայյան դինաստիան, որ կը կառավարուէր 90 տարի, տապալեցաւ։

Ապպասեան Խալիֆայութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ապպասյան խալիֆայութեան հիմնադիրն է Ապու ալ-Ապպասը (750-754)։ Ան սերէր Մուհամմատ մարգարէի հօրեղբայր Ապպասի գերդաստանէն։ Այս դինաստիան ամենաերկարակեացն էր (750-1258)։ Ապու ալ-Ապպասը խալիֆ հռչակուած էր դեռեւս 749 թուականին, երբ ապստամբները մտան Իրաքի Քուֆա քաղաք։ Ան իրեն կոչեց «առատաձեռն» (արաբերէն՝ السفّاح‎‎‎՝ ալ-սաֆահ)։ Օմայաններէն միայն մեկը, որ հաջողած էր կենդանի մնալ՝ Ապտ ալ-Ռահման Ըպն Մուաուիան, փախաւ Իսպանիա, ուրտեղ 756 թուակնին հիմնադրեց Կորդովայի Օմայան խալիֆայութիւնը։ Օմայաններու տոհմի բնաջնջումէն հետոյ ընդվզեց Սուրիան, որ պետութեան կեդրոնը Իրաք տեղափոխուելէն հետոյ վերածուած էր սովորական նահանգի մը։ Լարուեցան հարաբերութիւնները նաեւ շիաներու հետ, որոնք կ՛օգնէին Ապպասյաններուն Օմայաններու դեմ պայքարին։ Յաղթելով թշնամիներուն՝ Ապու ալ-Ապպասը յաջողութեամբ գահը ժառանգեց եղբօրը՝ Ապու Ճաֆար ալ-Մանսուրին (754-775)։ Անոր անուան հետ է նաեւ կապուած Պաղտատի կառուցումը 762 թուականին։ Նոր մայրաքաղաքը կոչուեցաւ «Մադինաթ ալ-Սալամ» (արաբերէն՝ مدينة السلام‎‎)՝ «խաղաղութեան քաղաք»։ 786 թուականին գահ բարձրացած է ալ-Մանսուրի հայտնի թոռը՝ Հարուն ալ-Ռաշիտը (786-809

Նոր խալիֆի օրոք պետութիւնը կը հասնի է հզօրութեան գագաթնակէտին։ Ան առաջին խալիֆն էր, որ մեծ ուշադրութիւն դարձուց մուսուլման հոգեւոր առաջնորդներու աջակցութեանը եւ քաղաքական օժանդակութիւնը շահելուն՝ տալով անոնց մեծ հողաբաժիններ եւ կալուածքներ։ Ան ուներ 2 որդի՝ Մամունն ու Ամինը։ Առաջինի մայրը պարսկուհի հարճ էր, միւսինը՝ արաբուհի ազնուական։ 799 թուականին ան գահի ժառանգորդ կը նշանակուի զոյգ որդիներուն. Ամինին՝ Իրաքի, Սուրիոյ, Արաբիայի, Եգիպտոսի եւ Հիւսիսային Աֆրիկայի, իսկ Մամունին՝ Իրանի, Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի ու արեւմտեան Հնդկաստանի կառաւարիչ։ Ամինը իրաւունք չուներ Մամունին երբեւէ զրկել այդ պաշտօնէն, վերջինս լ պետք է հաւատարիմ մնար Ամինին։ Այսպիսով ան խալիֆայութիւնը բաժնեց 2 մասի, որոնցմէ իւրաքանչիւրը ունէր իր կառաւարիչն ու մայրաքաղաքը՝ Պաղտատը եւ Մերվը։ Հարուն ալ-Ռաշիտը զոհուած է 809 թուականին՝ Թուս քաղաքի մօտ, որտեղ ուղեւորուած էր՝ ճնշելու միջինասիական ապստամբութիւնը։

Մամունը Ամինին ընդունեց որպէս խալիֆ եւ հավատարմութեան երդում տուաւ։ Ամինը 810 թուականին գահի ժառանգորդ նշանակեց ոչ թե Մամունին, այլ իր որդիին։ Մամունը հայտնեց իր անհամաձայնութիւնը, ոուն համար Ամինը հրուարտակ արձակեց անոր արեւելեան շրջաններու փոխարքայի պաշտոնէն զրկելու համար։ Մամունը չընդունեց նանոր որոշումը։ Եղբայրներու միջեւ պատերազմի ընթացքին Մամունի զօրքերը շրջապատեցին Պաղտատը։ Ամինը հայտարարեց, որ պատրաստ է հրաժարիլ գահէն ի օգուտ Մամունի։ 813 թուականին Պաղտատը գրաւուեցաւ, իսկ Ամինը սպանուեցաւ։ Գահը անցաւ Մամունին (813-833

Կեդրոնական իշխանութեան եւ խալիֆի ինստիտուտի դիրքերու թուլացման արդիւնքով 9-րդ դարուն խալիֆայութիւնը սկսաւ բաժնուիլ մասերու։ Սկզբնական շրջանին խալիֆները կը կարողանէին արաբա-պարսկական հակամարտութիւնը պահել իրենց հսկողութեան տակ։ Սակայն այս հակամարտութիւնը կը գործէր նաեւ Ամինին եւ Մամունին յաջորդած խալիֆաներու գահակալութեան շրջանին մէջ։ Տեղական կառաւարիչները կը ստեղծէին իրենց սեփական զինուած ուժերը։ Դեռ Հարուն ալ-Ռաշիտի ժամանակ Պաղտատ բերուած միջինասիացի թուրքական գուարդիաները դարձած էին կարեւոր ռազմական ուժ։ Անոնք 847 թվականին խալիֆա Ուասիքի մահէն հետոյ խալիֆ «դարձրին» անոր եղբօրը՝ Մութաուաքիլին, որ սպանուեցաւ 861 թուականին՝ իր թուրք հրամանատարներու ձեռքով՝ աւագ որդի Մուսթանսիրու գիտութեամբ։ Այսպիսով, Արաբական խալիֆայութիւնը որպէս պետութիւն թուլցած էր, եւ սկսած էր իր տրոհումը։

Պետութեան թուլացում եւ անկում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

8-րդ դարի ընթացքին տեղի ունեցած ապստամբական ելոյթները 9-րդ դարուն վերածուած էին ազատագրական հզօր շարժման, ինչի արդիւնքով խալիֆայութեան շարք նահանգներ անկախութեան կարգավիճակ ձեռք բերին։ 8-րդ դարու 50-ական թուականներուն՝ կապուած քաղաքական կեդրոնը Սուրիայէն Իրաք տեղափոխելու Աբբասյաններու որոշման հետ՝ ապստամբութեան դրօշ բարձրացուցած էին Դամասկոսի, Հաուրանի եւ այլ քաղաքներիու բնակիչները։ 759–760 թուականներուն խալիֆայութեան դեմ ապստամբեց ժամանակակից Լիբանանը, 774-775 թուականներուն՝ Արմինիան։ Գորդոպայի մէջ նախկին գահի առաջնորդները՝ Օմայյանները, ապստաբութիւն բարձրացուցին, որուն արդիւնքով արաբական Իսպանիան անկախացաւ՝ որպես Գորդոպայի (Անդալուսի) իշխանութիւն։ Այս առաջին անջատումն էր։

9-րդ դարի 10-ական թուականներուն խռովութեան ալիք բարձրանայ Եգիպտոսի արաբ եւ ղպտի բնակչութիւնը։ 816-837 թուականներուն խալիֆայութիւնը հիմնահատակ կը ցնցար Բաբեկի ապստամբութիւնը Ատրպատականի մէջ, որ արագ կը տարածուի։ Հերթական գիւղացիական ընդվզումներու մեջ հատկապէս աչքի ինկաւ Ստրուկ-զանջիներու ապստամբութիւնը, որ տեւեց շուրջ 15 տարի (869-883

Արաբական խալիֆայութենէն մէկը միւսին հետեւելով անջատուեցան հետեւյալ նահանգները.

Պետութիւն Ժամանակակից տարածք Թուականներ անցած տարածքները
Ռուստամիներու պետութիւն Ալժիր (778-909) Ֆաթիմեան խալիֆայութիւն
Իտրիսիներու պետութիւն Մարոք (789-985) Ալ-Մոհատներու պետութիւն
Աղլաբիներու պետութիւն Թունիս եւ Լիպիա (800-909) Ֆաթիմեան խալիֆայութիւն
Սամանիներու պետութիւն Իրան, Աֆղանիստան եւ Միջին Ասիա (819-999) Սելջուկեան սուլթանութիւն
Թահիրիներու պետութիւն Իրան, Աֆղանստան եւ Միջին Ասիա (821-873) Սաֆֆարիներու պետութիւն
Թուլունիներու պետութիւն Եգիպտոս (868-905) Ֆաթիմեան խալիֆայութիւն
Սաֆֆարիներու պետութիւն Իրան, Աֆղանստան եւ Միջին Ասիա (873-900) Սամանիներու պետութիւն
Բագրատունիներու թագաւորութիւն
(Արմինիա կուսակալութիւն)
Հայաստան, Վրաստան, Ազրպպէյճան
Թուրքիոյ արեւելեան հատուած
(885-1045) Սելջուկեան սուլթանութիւն
Զէյդիներու պետութիւն Եմեն (901-1962) Եմենի Արաբական Հանրապետութիւն
Համտանիներու պետութիւն Սուրիա եւ Իրաքի հիւսիը (945-1004) Ֆաթիմեան խալիֆայութիւն

Այսպիսով՝ թուլցած ու տրոհուած խալիֆայութեան վերահսկողութեան տակ մնացած էին միայն Իրաքը եւ Արաբական թերակղզին։ Ուստի պետութիւնը կարող էր հեշտօրեն նուաճվել օտարներու կողմէն։ 945 թուականին Պաղտատը գրաւուեցաւ Բուիներու կողմէ, որոնք դարձան աշխարհիկ տիրակալներ (945-1055)։ Խալիֆը այսուհետ դարձաւ միայն հոգեւոր պաշտօն։ Այդ ընթացքին Հիւսիսային Աֆրիկայի մէջ հիմնադրուեցաւ Ֆաթիմեան (909-1171), իսկ Իսպանիայի մէջ՝ Կորդովայի խալիֆայութիւնը (929-1031)։

Բուիներուն յաջորդեցին սելճուկները, ապա 1258 թուականին Պաղտատը գրաւեցին ու հրկիզեցին մոնղոլները։ Արաբական խալիֆայութեան պատմութիւն աւարտեցաւ։

Կառաւարման համակարգ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վարչական բաժանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արաբական պետութըան կառավարման համակարգը կ՛անցնի կատարել ցեղային միութիւններու մակարդակէն մինչեւ կազմակերպուած պետութեան ստեղծում։ Այդ ճանապարհին զգալիօրէն նպաստած են Մերձաւոր Արեւելքի նախկին երկու հզօր կայսրութիւնները՝ Բիւզանդիան եւ Սասանեան Պարսկաստանը։ Եթէ բարեպաշտ խալիֆները կ՛ապրէին Մեքքէյի կամ Մատինէյի սովորական տուներուն եւ ճոխութիւններու չէին ձգտէր՝ արաբական սովորիւթներու համաձայն, ապա Օմայյան խալիֆները արդեն կը փորձէին նմանիլ բյուզանդական կայսրերուն։ Խալիֆը իր ձեռքին մէջ կեդրոնացած էր ոչ միայն քաղաքական ու կրօնական, այլեւ ռազմական ու դատական բարձրագոյն իշխանութիւնը։ Ան պետութիւնը կը կառաւարուէր տեղական փոխարքաներու կամ կուսակալներու միջոցաւ։

Օմայյաններու ժամանակ խալիֆայութիւնը կը բաժանվէր 9 կուսակալութեան՝

Սիրուիա եւ Պաղեստին (Դամասկոս) Միջագետք (Քուֆա) Իրանական բարձրաւանդակ (Պասրա) Արմինիա (Դվին) ալ-Հիջազ (Մեքքէ եւ Մատինէ) Արևմտեան Հնդկաստան եւ Աֆղանստան Եգիպտոս (Ֆուստատ) Հիւսիսային Աֆրիկա (Կայրաւան) Յեմէն Հետագային նվուաճեցին նաեւ ամբողջ Միջին Ասիան եւ Պիրենեան թերակղզին։ Վարչական միաւորները հաճախ ենթարկուած են փոփոխութիւններու։ Փոխարքաները խալիֆի հենարանն էին պետականութեան կազմակերպողը։ Անոնց պաշտօնը ընտրովի էր։ Ազդեցիկ փոխարքաները կարող էին հասնիլ խալիֆի աստիճանի։

Խալիֆ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Խալիֆը (արաբերէն՝ خليفة‎‎, փոխանորդ) աշխարհիկ ու քաղաքական միապետական պաշտօն էր, որ պետք է տրուեր Մուհամմատ մարգարէի իրավահաջորդներուն։ Անոր յաջորդած առաջին 4 բարեպաշտ խալիֆներն էին՝

Անուն Արաբերէն Թուականներ Նշումներ
Աբու Պաքր أبو بكر 632-634 Մուհամմադի կնոջ՝ Այիշայի հայր
Օմար Ըպն Էլ Խաթապ عمر ابن خطاب 634-644 Մուհամմադի կնոջ հայր
Օսման Ըպն Աֆֆան عثمان ابن عفان 644-656 Մուհամմադի 2 դուստրերու՝
Ումմ Քուլսումի եւ Ռուկայյայի ամուսին
Ալի Ըպն Ապի Թալէպ علي ابن أبي طالب 656-661 Մուհամմադի հորեղբօր՝ Ապու թալէպի որդին
եւ 4-րդ դստեր՝ Ֆատիմայի ամուսինը

Օմայյան թագաւորութեան անկումէն հետոյ խալիֆի ինստիտուտի զարգացումը շարունակուեցաւ արդեն արեւելեան ոճով։ Պետութեան կեդրոնը տեղափոխուեցաւ նախկին Սասանեան Իրանի մայրաքաղաք Տիզբոնի մօտ, ուրտեղ կառուցուեցաւ Պաղտատ քաղաքը։ Օմայյան դարաշրջանին գահակալած են հետեւեալ խալիֆները՝

Անուն Ամբողջական Արաբերէն Թուականներ Նշումներ
Մուաուիա I Մուաուիա Ըպն Ապի Սուֆյան معاوية ابن أبي سفيان‎ 661-680 Աբու Սուֆյան Օմայյայի որդին
Յազիդ I Յազիդ ըպն Մուաուիա يزيد بن معاوية 680-683 Մուաուիայի որդին
Մուաուիա II Մուաուիա Ըպն Յազիդ معاوية بن يزيد 683-684 Յազիդի որդին
Մրուան I Մրուան Ըպն Էլ-Հաքամ مروان بن الحكم 684-685 Օսման Ըպն Աֆֆանի եղբայր
Մրվանիներու ճիւղի հիմնադիր
Ապդ Էլ-Մալէք Ապտ Էլ-Մալէք Ըբն Մրուան عبد الملك بن مروان 685-705 Մրուանի որդին
Ալ-Ոզալիտ I Ալ-Ուալլիտ իբն Ապտ Էլ-Մալէք الوليد بن عبد الملك‎ 705-715 Ապտ Էլ-Մալէքի որդին
Սուլէյման Սուլէյման Ըպն Աբդ ալ-Մալէք سليمان بن عبد الملك 715-717 Ապտ Էլ-Մալէքի որդին
Օմար II Օմար Ըպն Ապտ Էլ-Ազիզ عمر بن عبد العزيز 717-720 Ապտ Էլ-Մալէքի եղբօր՝ Ապտ Էլ-Ազիզի որդին
Յազիտ II Յազիդ Ըպն Ապտ Էլ-Մալէք يزيد بن عبد الملك‎ 720-724 Ապտ ալ-Մալէքի որդին
Հիշամ Հիշամ Ըպն Ապտ Էլ-Մալէք هشام بن عبد الملك 724-743 Աբդ ալ-Մալէքի որդին
Ալ-Ուալիտ II Ալ-Ուալիտ Ըպն Յազիտ الوليد بن يزيد‎ 743-744 Ալ-Ուալիտ I-ի որդին՝ Յազիտի որդին
Յազիտ III Յազիտ Ըպն Էլ-Ուալիտ Ըպն Աբտ Էլ-Մալէք يزيد بن الوليد بن عبد الملك 744 Ալ-Ուալիտ I-ի որդին, Ալ-Ուալիդ II-ի հայրը
Իպրահիմ Իբրահիմ Ըպն Էլ-Ուալիտ ابراهيم ابن الوليد بن عبد الملك‎ 744 Ալ-Ուալիտ I-ի որդին
Մրուան II Մրուան Ըպն Մուհամմատ Ըպն Մրուան مروان بن محمد بن مروان 744-750 Մրուան I-ի որին՝ Մուհամմատի որդին

Խալիֆը միջնադարեան աւատատիրական պետութեան գլխաւոր ղեկաւարն էր ու առաջնորդը, ոո իրավունքներն ու լիազորությինները անսահմանափակ էին։ Անոնք հոգեւոր եւ աշխարհիկ առաջնորդներ էին, եւ կը համարուէին Ալլահի ստուերը երկրի վրայ (ինչպյս փարաւոնները Եգիպտոսի կամ շահերը Իրանի մէջ)։

Անուն Ամբողջական անուն Արաբերէն Թուականներ Նշումներ
Ապու ալ-Ապպաս Ապու ալ-Ապպաս Ապտալլահ
Ըպն Մուհամմատ ալ-Սաֆահ
أبو العباس عبد الله بن محمد السفّاح 750-754 Ապպասեան թագաւորութեան հիմնադիր
Ապու ալ-Մանսուր Ապու Ճաֆար Ապտալլահ
Ըպն Մուհամմատ ալ-Մանսուր
أبو جعفر عبدالله بن محمد المنصور 754-775 Ապու ալ-Ապպասի եղբայր
Ալ-Մահտի Ապու Ապտալլահ Մուհամմատ
Ըպն Ապտալլահ ալ-Մանսուր
أبو عبد الله محمد بن عبد الله المنصور 775-775 Ապու ալ-Մանսուրի որդի
Ալ-Հադի Ապու Մուհամմատ Մուսա
ԸՊն ալ-Մահտի ալ-Հատի
أبو محمد موسى بن المهدي الهادي 785-786 Ալ-Մահդիի որդի
Հարուն ալ-Ռաշիտ Հարուն ալ-Ռաշի
Ըպն Մուհամմատ ալ-Մահտի
هارون الرشيد بن محمد المهدي 786-809 Ալ-Մահտիի որդի
Ալ-Ամին Մուհամմատ ալ-Ամին
Ըպն Հարուն ալ-Ռաշիտ
محمد الأمين بن هارون الرشيد 809-813 Հարուն ալ-Ռաշիտի որդի
Ալ-Մաըմուն Ապու ճաֆար Ապտալլահ ալ-Մաըմուն
Ըպն Հարուն ալ-Ռաշիտ
ابو جعفر عبدالله المأمون 813-833 Հարուն ալ-Ռաշիտի որդի
Ալ-Մութասէմ Ապու Իսհակք Ապպաս
Ըպն Հարուն ալ-Ռաշիտ
أبو إسحاق عباس بن هارون الرشيد 833-842 Հարուն ալ-Ռաշիտի որդի
Ալ-Ուասիկ Ապու Ջաֆար Հարուն
Ըպն Մուհամմատ ալ-Մութասէմ
أبو جعفر هارون بن محمد المعتصم 842-847 Ալ-Մութասէմի որդի
Ալ-Մութաուաքքէլ Ճաֆար Ըպն Մուհամմատ
ալ-Մութասէմ պիլլահ
جعفر بن محمد المعتصم بالله 847-861 Ալ-Ուասիկի որդի
Ալ-Մունթասէր Ապու Ճաֆար Մուհամմատ
Ըպն ալ-Մութաուաքքէլ
أبو جعفر محمد 861-862 Ալ-Մութաուաքքէլի որդի
Ալ-Մուսթային Ահմատ Ըպն Մուհամմատ أحمد بن محمد 862-866 Ալ-Մահտիի որդի
Ալ-Մութազզ ալ-Մութազզ
Ըպն ալ-Մութաուաքքէլ
المعتز‎ 866-869 Ալ-Մութաուաքքէլի որդի
Ալ-Մուհթատի Ալ-Մուհթատի Ըպն ալ-Ուասիկ المهتدي‎ 869-870 Ալ-Ուասիկի որդի
Ալ-Մութամէտ Ահմատ Ըպն Մուհամմատ المعتمد 870-892 Ալ-Մութաուաքքէլի որդի
Ալ-Մութատէտ Ալ-Մութատէտ պիլլահ المعتضد بالله 892-902 Ալ-Մութամէտի որդի
Ալ-Մուքթաֆի Ալ-Մուքթաֆի պիլլահ المكتفي بالله 902-908 Ալ-Մութամէտի որդի
Ալ-Մուքթաէրր Ալ-Մուքթատէր պիլլահ المقتدر بالله‎ 902-932 Ալ-Մութամէտի որդի
Ալ-Կահէր Ալ-Կահէր պիլլահ القاهر بالله‎ 932-934
Ալ-Ռատի Ալ-Ռատի պիլլահ الراضي بالله‎ 934-940 Ալ-Մուքթատէրրի որդի
Ալ-Մութթաքի المتقي‎ 940-944
Ալ-Մուսթաքֆի Ալ-Մուսթաքֆի պիլլահ المستكفي بالله 944-946 ալ-Մուքթաֆիի որդի
Ալ-Մութի Ալ-Մուտի պիլլահ المطيع لله‎ 946-974 ալ-Մուքթատէրի որդի
Ալ-Տաէ Ալ-Տաէ պիլլահ الطائع لله‎ 974-991
Ալ-Գատէր االقادر‎‎ 991-1031 Ալ-Մուքթատէրի թոռ
Ալ-Կաէմ Ալ-Կաէմ պի-ամրի Ալլահ القائم بأمر الله 1031-1075 Ալ-Գատէրի որդի
Ալ-Մուգթատի المقتدى 1075-1094 Ալ-Կաէմի որդի
Ալ-Մուսթազհէր Ալ-Մուսթազհէր պիլլահ المستظهر بالله‎ 1094-1118 Ալ-Մուգթատիի որդի
Ալ-Մուսթարշէտ Ալ-Մուսթարշէտ պիլլահ المسترشد بالله 1118-1135 Ալ-Մուսթազհէրի որդի
Ալ-Ռաշէտ الراشد‎ 1135-1136 Ալ-Մուսթարշէտի որդի
Ալ-Մուգթաֆի Ալ-Մուգթաֆի լի-ամրի Ալլահ المقتفي لأمر الله‎ 1136-1160
Ալ-Մուսթանճէտ Ալ-Մուսթանճէտ պիլլահ المستنجد بالله 1160-1170 Ալ-Մուգթաֆիի որդի
Ալ-Մուսթատա Ալ-Մուսթատի պի-ամրի Ալլահ المستضيء بأمر الله 1170-1180 Ալ-Մուսթանճէտի որդի
Ալ-Նասէր Ալ-Նասէր լի-տին Ալլահ الناصر لدين الله 1180-1225 Ալ-Մուգթաֆիի որդի
Ալ-Զահէր Ալ-Զահէր պի-ամրի Ալլահ الظاهر بأمر الله 1225-1226 Ալ-Նասէրի որդի
Ալ-Մուսթանսէր Ալ-Մուսթանսէր պիլլահ المستنسر الله 1226-1242 Ալ-Զահէրի որդի
Ալ-Մուսթասէմ المستعصم 1242-1258 Ալ-Մուսթանսէրի որդի

Պետական Յատկանիշներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օմայյան խալիֆ Ապտ ալ-Մալիքի օրոք արքունի եւ նահանգային գործավարութիւնը սկսան կատարել արաբերենով։ Ան կարեւոր քայլ էր միասնական արաբական պետութեան կայացման ճանապարհին։ Յաջորդ կարեւոր քայլը ազգային արաբական դրամի ստեղծումն էր։ Մինչ այս, արաբների պաշտօնական գրագրութիւնը եւ առեւտուրը, այսինքն՝ քաղաքական ու տնտեսական կեանքը, կ՛իրականացուէր օտար ճանապարհով՝ օտար լեզուներու ու օտար դրամներու հիման վրայ։

Արաբները ցեղային ջոկատներէն կարողացան ստեղծել կանոնաւոր բանակ։ Այն կը բաժնուէր 5 զօրամասի՝ կեդրոն, աջապահ, ձախապահ, առաջապահ, վերջապահ։ Զօրքը բաղկացած էր հետեւակներէ ու հեծելազօրերէ։ Այնտեղ սկսան ներգրաւուիլ ոչ միայն արաբները, այլեւ խալիֆաիւթեան միւս ժողովուրդներու ներկայացուցիչները։ Բացի հիմնական զորքէն՝ խոշոր քաղաքներու ու բերդերու մէջ տեղակայուած էր աշխարհազօր, որ կ՛ենթարկուէր կուսակալին։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Արաբական երկրների պատմություն, Հատոր I . Արաբները VII դարից մինչև 1516 թ., Երևան, 2003, 418 էջ