Աղթամար կղզի

Jump to navigation Jump to search

Աղթամարը Վանայ լիճի ներկայիս չորս կղզիներէն (միջնադարեան շրջանին Վանայ լճի կղզիներու թիւը 7 էր) ամէնանշանաւորն է։ Կը գտնուի Վանայ լճի հարաւ-արեւելեան մասին մէջ։

Ընդհանուր Տեղեկութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղթամարը կը գտնուի Ովկիանոսի մակարդակէն 1662-1912մ բարձրութեան վրայ։ Ամէնաբարձր կետը Բարձր-Քարն է (1912մ)։ Տարածութիւնը՝ մոտ 0.7քմ², հեռաւորութիւնը ցամաքէն՝ 3-3.5քմ։ Ափերու ընդհանուր երկարութիւնը՝ մօտ 4քմ։ Արեւմուտքէն Աղթամարին մօտ է Առտեր կղզին։ Աղթամարի հարաւային եւ հարաւ-արեւմտեան ափերը ժայռոտ են, երբեմն՝ զառիթափ (լճի մակարդակէն 200-250մ բարձր)։ Առաջացած է չորրորդական ժամանակաշրջանին մէջ։ Կազմուած է կրաքարերէ եւ աւազաքարերէ։ Մթնոլորտային տեղումները՝ մինչեւ 500մմ։ Հիմնականին մէջ ծածկուած է տափաստանային բուսականութեամբ։ Ծառածածկոյթին մէջ կը գերիշխեն թփուտները եւ նշենիները։ Քաղցրահամ ջուրի աղբիւրները բացակային։ Կը գտնուի այժմեան Թուրքիոյ տարածքին վրայ, մեզի համար Արեւմտեան Հայաստան։

Այլ անուանումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնագոյն ժամանակներուն Աղթամար կղզին կը կոչուի Այիտուս[1]։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կղզիին անուանումը եկած է հին հայկական դիցաբանութեան հերոս Թամարի անունէն։ Այդ դիցաբանութեան հիման վրայ հայ մեծանուն գրող Հովհաննէս Թումանեան գրած է իր Ախթամար բանաստեղծութիւնը։ Աղթամար կղզին Վասպուրականի բնակչութեան սրտաձիգ վայրն եղած է Աղթամար կղզին, վասն զի Հոն Հաստատուած էր նոյն աշխարհի կաթողիկոսարանն իր Ս. Խաչ վանքովը: Աղթամար շատ ապառաժոտ կղզի է եւ զուրկ բուսականութենէ, սակայն Վանայ լճի մակերեսէն քանի մը հարիւր ոտնաչափ բարձր ըլլալով՝ ամառ ատեն զով օդ ունի եւ կը փնտռուի օդափոխութեան հաճելի վայր:

Հաւանօրէն Աղթամար Հին դարերուն ցամաքի հետ միացած էր (Մուրճ, 1902, էջ 181---187) ու ետքէն բաժնուած եւ ջրերու հարուածներու լափումներու հետեւանքով նոյն իսկ պզտիկցած (Բիւզանդիոն , 1901, Թ. 1505) :

Աղթամարի անունը դեռ կարելի չէ եղած ճշդիւ ստուգաբանել : Ոմանք զայն կը մեկնեն «յաղթուած կամ յաղթող Մարաց» , ուրիշներն Աղ կամ Ախղ՝ ժողովուրդ , Թամար՝ դառնութիւն === ժողովուրդ դառնութեան» (Բաղմավէպ , 1897 , էջ 150 --- 152) : Իսկ Վասպուրականի ժողովուրդն իր պարզութեամբը եւ բանաստեղծական աւիւնովը կ’երգէ սէրը զոյգի մը եւ կ’ողբայ մահը դժբախտներու : Այս անանուն կղզիին վրայ Թամար անունով գեղեցիկ աղջիկ մը կ’ապրէր : Նա սիրահարուած էր Վռշիկ (Ռշտունի) ազնուականին , որ ամէն գիշեր լողալով անոր այցելութեան կու գար ու կ’երթար :

Փոթորկալից գիշեր մը Վռշիկ կրկին ծով կը նետուի Թամարին երթալու համար , սակայն յուղուած ալիքները կը ձգտին խափանել անոր սիրոյ ճամբան : Նա ամէն ճիգ կը թափէ կղզին հասնելու համար , սակայն անկարող կ’ըլլայ եւ «Ա՜խ Թամար , Թամար» հեծեծելով իր վերջին շունչը կու տայ : Անդիէն՝ կղզեակին վրայէն սիրատենչիկ աղջիկը այս տխուր պատկերն սրտի դառն ցաւով ականատես կ’ըլլայ եւ ինքն ալ ախ ու վախով կը մեռնի : Այդ տխուր արկածէն ի վեր կղզին Աղթամար կը կոչուի (Արաքս ,1898 , էջ 70---72 , Բազմավէպ , 1897 , էջ 150---152 եւ Լումայ , 1896 , Բ. , էջ 111---112) :

Դարեր յառաջ այս կղզին Ռշտունիներու կը վերաբերէր : Հոն Բարզափրան Ռշտունին Հրեաներ կը բնակեցնէ , իսկ Թէոդորոս Ռշտունին Է. դարուն զայն բերդերով եւ պարիսպներով կ’ամրացնէ : Հ. Չամչեան (Պտմ. Հայոց Բ. , էջ 355) կը գրէ՝ «Սա (Թէոդորոս) ըստ գրելոյ Ասողկայ եւ Վարդանայ... շինեաց վանս ի նմա» , մինչ Հ. Էփրիկեան (Բազմավէպ , 1897 , էջ 155) ասոր հակառակ կ’արտայայտուի ըսելով «Թէոդորոս Ռշտունւոյ կղզւոյս վրայ վանք շինելու յիշատակութիւն չկայ Ասողիկի եւ Վարդանայ մօտ» եւ այնպէս կը համարի թէ «վանք» պէտք է բնակարան իմաստով առնուլ (անդ , էջ 156---157) , դարձեալ նոյն հայրը կը հակառակի Saint-Martinի (Memoires historiques… I , էջ 140) որ կ’ըսէ թէ՝ 653-ին Թէոդորոս ԱղԹամարի վրայ վանք մը շինած ըլլայ : Սակայն Սամուէլ Անեցիի այն արտայայտութենէն թէ «Ի Տէր Եղիայէն Էառ զԱղԹամար Գագիկ եւ ետ նմա զԻլի» Հ. Էփրիկեան կը խորհի թէ Գագիկէն յառաջ ԱղԹամարի մէջ «Մենաստան մը սկսեր է լինել» (Անդ էջ 156) : Իսկ Գագիկ Արծրունի կղզին ամրացնելէ զանազան շինութիւններով օժտելէ յետոյ կը սկսի Ս. Խաչ վանքի եւ եկեղեցւոյ շինութիւնը --- 915-ին :

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Թովմա Արծրունի, Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց, ՍՊԲ, 1887
  • Լալայան Երեւան, Վասպուրական. նշանաւոր վանքերը, Թ., 1912
  • Орбели И.А., Памятники армянского зодчества на острове Ахтамар, Избр. труды, т.1, М., 1968
  • Der-Nersessian S., Aghtamar, Cambridge, 1965
  • Ispirogly M., Die Kirche von Achtamar, B.-Meinz, 1963

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Հակոբեան Թ. Խ., Մելիք-Բախշեան Ստ. Տ., Բարսեղեան Հ. Խ., Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 1 [Ա-Գ] (խմբ. Մանուկեան Լ. Գ.), Երեւան, 1986, էջ 230 — 992 էջ։
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է «Հայաստանի բնաշխարհ» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png