Արժանթին

Jump to navigation Jump to search
Flag of Argentina (1816).svg
Argentina orthographic.svg
ViñedoCafayate.jpg

Արժանթին, պետութիւն Հարաւային Ամերիկայի տարածքին։ Տարածութեամբ՝ կը գրաւէ աշխարհի ութներորդ տեղը։

Աշխարհագրական դիրք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կը գտնուի Հարաւային Ամերիկայի հարաւային մասին մէջ, որ կը կոչուի Բաթակոնիա։ Սահմանակից է արեւմուտքէն՝ Չիլիին, հիւսիսէն՝ Պոլիվիային եւ Բարակուէյին, հիւսիս-արեւելքէն՝ Պրազիլին եւ Ուրուկուէյին։ Արեւելեան կողմի ափերը կ՚ողողեն Ատլանտեան ովկիանոսի ջուրերը։ Արժանթինի կը պատկանին Ֆոլգլենտեան կղզիները, ինչպէս նաեւ՝ «Հրոյ Երկիր» կղզիի արեւելան հատուածը։ Արժանթինի արեւմտեան հատուածը լեռնային է, ուր կը գտնուի՝ ամբողջ արեւմտեան կիսագունդին, ամենաբարձր լեռը՝ Ագոնգակուան՝ 6960 մ., իսկ արեւելքէն կը հոսի՝ Բարանա, Ռիօ Նեկրօ, Բարակուէյ եւ այլ գետերը։ Արժանթինը ժամանակին եղած է Սպանիոյ գաղութ, սակայն հետագային՝ 25 Մայիս 1810-ին ազատագրուած է սպանական լուծէն՝ շնորհիւ «Խոսէ Սան-Մարթին»ին եւ այլ պայքարողներու։

Արժանթինը հարուստ է նաֆթով եւ այլ օգտակար հանածոներով։ Ունի հարուստ բուսական եւ կենդանական աշխարհ (կատուառիւծ, լամա, նանտի ջայլամ)։ Քաղաքներէն ամենամեծը՝ մայրաքաղաք Պուէնոս Այրէսն է՝ Լա-Բլաթայի ծովախորշի ափին։

Կլիմա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արժանթինը կը գտնուի երեք կլիմայական գօտիի մէջ` արեւադարձային, մերձարեւադարձային եւ ամոք: Ամառը երկրի հարաւը ցուրտ է. միջին ջերմաստիճանը նոյնիսկ ամենատաք ամսուն (Յունուար) +15°C է: Հիւսիսը գտնուող Կրան Չաքոյի արեւադարձային շրջանն Արժանթինի մէջ կ'անուանեն «Շոգի բեւեռ»: Ամառը օդը կը տաքնայ մինչև + 30 ... + 40°C, իսկ ձմեռը միջին ջերմաստիճանը կը հասնի + 17 ... + 20°C: Տարեկան տեղումներու քանակը կը նուազի արեւելքէն արեւմուտք ինկած հարթավայրերուն մէջ՝ 1400-1600-էն մինչեւ 100-300 միլիմեթր, լեռներուն մէջ այն կրկին կ'աճի։ Ամէնէն շատ տեղումներ կ'ըլլան Հարաւային Անտերի արեւելեան լանջերը (մինչեւ 2000 միլիմեթր, իսկ տեղ-տեղ նոյնիսկ տարեկան մինչեւ 5000 միլիմեթր), իսկ հարթավայրային շրջաններէն` Արժանթինի հիւսիս-արեւելքը գտնուող Էնթրէ Ռիոսի մէջ (տարեկան մինչեւ 1600 միլիմեթր):

Կենդանական աշխարհ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արժանթինի ազգային խորհրդանիշ թռչուն` Furnarius rufus

Արժանթինի կենդանական աշխարհը թէեւ այնքան ալ հարուստ եւ բազմազան չէ, ինչպէս Լատինական Ամերիկայի այլ երկրներուն մէջ, բայց ունի բաւական շատ էնդեմիկ տեսակներ:Գրեթէ բոլոր այդ կենդանիները կը բնակին Անտերիի մէջ եւ այդ շրջանի նախալեռներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Փաթակոնիայի քիչ բնակեցուած շրջանին մէջ: Փունա էքոտարածքին մէջ կը հանդիպի մնացուկային ակնոցաւոր արջը:

Փաթակոնիայի բաց կիսանապատային տարածքներուն մէջ եւ Չաքոյի սաւանաներուն մէջ տարածուած է փուման: Անտերիի մէջ կը հանդիպին նաեւ փափուկ բուրդ ունեցող վիքունեան եւ նուրբ արծաթափայլ մորթով շինշիլան:Սակայն ինչպէս անոնք, այնպէս ալ միւսները ենթարկուեր են գրեթէ ամբողջական ոչնչացման: Շատ են կրծողները եւ զրահակիրները: Չաքոյի մէջ, Արժանթինական Միջագետքի մէջ, Փաթակոնիայիի մէջ լայնօրէն տարածուած են նութրիաները, ջրասամոյրները:

Ճահճուտներուն մէջ եւ լիճերուն ամենուրէք կը բնակին ջրային թռչունները, որոնցմէ շատերը կ'առանձնանան իրենց վառ գոյնով։ Ջրամբարներու ափերուն կարելի է տեսնել ֆլամինկօ, ձկնկուլ: Անտառներուն մէջ կան Քոլիպրիներ, որոնց թիւին մէջ կան էնտեմիք տեսակներ, օրինակ, այսպէս կոչուած, ճախրող զմրուխտը Փաթակոնիական Անտերուն մէջ: Արժանթինի մէջ բնակուող Furnarius rufus թռչունը 1928 թուականին դարձեր է երկրի ազգային խորհրդանիշներէն մէկը:

Վալտես թերակղզին կենդանիներու եղանակային չուի կեդրոններէն մէկն է: Յունիսէն մինչեւ Դեկտեմբեր այստեղ լողալով ափ կը հասնին հարաւային հարթ կէտերը, Սեպտեմբերէն մինչեւ Մարտ-Ապրիլը` մակելանեան փինկուինները եւ խոյատելֆինները, Դեկտեմբերէն մինչեւ Մարտը` մոխրագոյն տելֆինները: Ողջ տարին այստեղ կարելի է հանդիպիլ պիսակաւոր տելֆիններ, ծովափղեր, ծովառիւծներ, կուանաքօ, Փաթակոնիական ճագարներ, նանտուներ, գորշ աղուէսներ եւ զրահակիրներ։

Անուանի մարզիկներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արժանթինցի աշխարհահռչակ մարզիկներէն են՝ Տիէկօ Արմանտօ Մարատոնան, Լիոնէլ Մեսսին, ինչպէս նաեւ հայազգի թենիս խաղացող Դաւիթ Նալպանտեանը։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Երուանդ Մոնոֆարեան(1968),«Հանրագիտակ», Համազգայինի Վահէ Սէթեան տպարան, Պէյրութ:

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]