Արգիշտի Ա․

Jump to navigation Jump to search
Արգիշտի Ա - տուֆ եւ բազալտ, հեղինակ` Լեւոն Թոքմաճեան, ճարտարապետը՝ Եդուարտ Պասրոեան։ Տեղադրուած է 2002 թուականին Էրեբունի հրապարակը, «Էրեբունի» թանգարանի շէնքի դիմաց:

Արգիշտի Ա (ծննդեան թուականն անյայտ - մօտ մ.թ.ա. 764), Վանի թագաւորութեան արքայ մօտ մ.թ.ա. 786 թուականից։ Մենուայ թագաւորի որդին եւ յաջորդը։ Արգիշտի Ա-ի գահակալութեան տարիներունն Վանի հայկական թագաւորութիւնը հասած է հզօրութեան գագաթնակէտին։ Արգիշտի Ա. գործունէութիւնը վերականգնուած է ճշգրիտ ժամանակագրութեամբ շնորհիւ «Խորխոռեան տարեգրութեան», որուն իրադարձութիւնները կը ներկայացուին հանգամանօրէն։

Արգիշտի Ա-ն իր ժամանակագրական եւ պատմաքաղաքական գործունէութեան առումով համընկնում  է՝ Մ. Խորենացիի կողմից գրառուած <<Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ>> աւանդազրոյցին յիշատակուող, Հայոց արքայազն Արա Գեղեցիկի կերպարի հետ: Այդ հանգամանքը ներկայիս որոշ ուսումնասիրողներու առիթ կու տայ ենթադրելու, որ աւանդազրոյցը ձեւաւորուած է իրական – պատմական հէնքի վրայ :

Տարեգրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արգիշտի Ա-ի կառավարման տարիներու պատմութեան համար արժէքաւոր աղբիւր են անոր անունով Հայկական լեռնաշխարհի զանազան վայրերուն պահպանուած սեպագիր արձանագրութիւնները (աւելի քան 30), մասնաւորապէս Վան քաղաքի միջնաբերդի Խորխոր կոչուող ժայռին փորագրուած տարեգրութիւնը եւ անոր կրկնօրինակը։ Խորխոռեան տարեգրութիւնը փորագրուած է Վանի ժայռի հարաւ արեւմտեան կողմում, որու ոչ լրիւ պահպանուած մասերը գրուած ութ սիւնակով, կը կազմեն, 380 տող։ Խորխոռեան տարեգրութեան կրկնօրինակի Վանի Սուրբ Սահակ եկեղեցւոյ մէջ գտնուած երկու հատուածները կը պարունակեն 138 տողեր, որոնք չեն պահպանուած ժայռի վրայ։ Ուստի տարեգրութեան սկզբնական բնագիրը պէտք էր անցներ 500 տողէ։

Արշաւանքները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վանի թագաւորութիւնը դարերու ընթացքին

Արգիշտի Ա-էն մեզ հասած սեպագիր արձանագրութիւններու համաձայն անոր գահակալութեան ճիշդ երկրորդ տարին (Ք.ա. 785 թ) խիստ յագեցած էր հայկական երկրամասերու միաւորման գործի շարունակմանն ուղղուած ձեռնարկումներով։ Այդ նպատակով նախ ան իր թագաւորութեան կը միաւորէ Դիաուխի Տայքը, որ հարուստ էր մետաղահանքերով։ Կեդրոնական իշխանութեանը հարկատուութեան եւ պատերազմի ժամանակ զօրքերու տարադրման պայմանաւորուածութիւն կը կայանայ։

Արգիշտի Ա-ն նմանապէս Արարատեան թագաւորութեան սահմաններու մէջ կը ներառէ թիունեան դաշնութեան երկրամասերը եւ հարեւան տարածքները։ Ի թիւս միացած երկրամասերու կը յիշատակուին Լուշայ, Կատարզա եւ Վիտէրուխի միութիւնը, էրիախին, Աբունին (յետագային Հաւնունիք)։ Կարսի սարահարթով Արգիշտին կ'անցնի Զաբախայ (Ջաւախք) այնտեղէն հասնելով Հզօր Սիրիմի լերան (յետագային Սուրամի լեռներ)։ Ան կը վերադառնայ Վիտէրուխիի ճանապարհով։ Տարեգրութեան մէջ Արգիշտին կը յայտնէ, որ «այս մեծագործութիւնները կատարեց մէկ տարուան մէջ»։ Արգիշտի Ա-ի հիւսիսային արշաւանքները շարունակեցին յաջորդ տարի։ Ան իր տէրութեան կը միացնէ Աբիլեանի երկիրը (յետագային Աբեղեանք գաւառը), էթիունեան միութեան մաս կազմող Ուդուրի-Էթիունի («Ջրային էթիունի») երկրամասը Սեւանայ լիճի հիւսիսային աւազանին մէջ, նաեւ այլ փոքր իշխանութիւններ։

Քաղաքականութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գրեթէ Հայկական ամբողջ լեռնաշխարհը միաւորելով վանի թագաւորութեան մէջ` Արգիշտի Ա-ն հետեւողականօրէն վարած է անհնազանդ ցեղային իշխանութիւններու կենտրոնախոյս ձգտումները ճնշելու քաղաքականութիւն, թուլացրած է անոնց ուժերու, հարկերու եւ պարտաւորութիւններու ենթարկել, անոնց տիրոյթներուն ռազմական յենակէտեր ստեղծել, վերաբնակեցրած իր տիրապետութեան տակ եղած այլ վայրերու մէջ (ըստ խորխորեան տարեգրութեան, աւելի քան 200 հազար մարդու):

սեպագիր արձանագրութիւն Էրեբունի ամրոցի հիմնադրման մասին

Շինարարական աշխատանքները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեպագիր արձանագրութիւն Էրեբունի ամրոցի հիմնադրման մասին

Արգիշտի Ա-ն ունեցած է նաեւ եռանդուն շինարարական եւ տնտեսական գործունէութիւն։ Արին-բերդին մէջ յայտնաբերուած արձանագրութիւններու համաձայն Արգիշտի Ա-ն գահակալման հինգերորդ տարին կառուցած է Էրեբունի քաղաքը, որտեղ վերաբնակեցած է 6600 հոգի՝ Խաթէ եւ Ծուպայ երկիրներէն։ Էրեբունի քաղաքի բերդն ունեցած արքունի պալատներ եւ կրօնական տաճարներ, պահեստներուն մէջ պահուածլ է զինամթերք եւ պարէն։ Էրեբունին եղած է ուրարտական խոշոր ռազմա-վարչական կեդրոն, որտեղէն Արգիշտի Ա-ն եւ անոր յաջորդները ռազմարշաւներ կատարած դէպի երկրի հիւսիս արեւելեան շրջանները։ Կառավարման 11-րդ տարին (մ.թ.ա. 776 թուականին) Արարատեան դաշտին մէջ Արգիշտի Ա-ն կառուցած է վարչա-տնտեսական կարեւոր նշանակութիւն ունեցող մէկ ուրիշ քաղաք՝ Արգիշտիխինիլին։ Արմաւիրի բլուրին մէջ յայտնաբերուած արձանագրութիւնները կը պատեն Արգիշտիխինիլի մէջ եւ անոր մերձակայ շրջանին մէջ Արգիշտի Ա-ի շինարարական աշխատանքներու եւ ոռոգող ջրանցքի կառուցման մասին։ Գտնուած են Արգիշտի Ա-ին վերաբերուող արձանագրութեամբ պատկերազարդ բրոնզէ սաղաւարտներ, վահաններ եւ այլ իրեր, որոնց մէկ մասը կը պահուին Էրեբունի թանգարանին մէջ։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Գ. Ղափանցեան, Ուրարտուի պատմութիւնը, Երեւան 1940 էջ 143-152
  • Ն. Ադոնց, Հայաստանի պատմութիւն, Երեւան 1972
  • Пиотровский Б. Б.5 Ванское царство (Урарту) Москва 1959
  • Марр Н. Я. и Орбели И. А., Археологическая экспедиция 1916 г. в Ван5 Петербург 1922
  • Меликишвили Г. А., Наири-Урарту, Тбилиси 1954
  • Меликишвили Г. А., Урартские клинообразные надписи, Москва 1960
  • Бациева С. М., Борьба между Ассирией и Урарту за Сирию, «Вестник древней историиէ, 1953 № 2
  • Арутюнян Н. В., Хорхорская летопись Аргишти I, «Эпиграфика Востокаէ, 1953

Տես նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]