Հայոց Ցեղասպանութիւն

Jump to navigation Jump to search
Marcharmenians.jpg

Հայոց Ցեղասպանութիւն կամ Մեծ Եղեռն (թուրք.՝ Ermeni Soykırımı, անգլ.՝ Armenian Genocide, ֆրանսերէն՝ Génocide arménien), Օսմանեան կայսրութեան իշխանութեան ղեկին կանգնած «Իթթիհատ վէ թերաքքը» (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն) կուսակցութեան կողմէ կազմակերպուած ցեղասպանութիւն[1][2], որուն հետեւանքով 1915-1923 թուականներուն[3][4][5] զանգուածային տեղահանութեան ենթարկուած եւ բնաջնջուած է Օսմանեան կայսրութեան նահանգներուն, ներառեալ՝ Արեւմտեան Հայաստանի հայ բնակչութիւնը։ Պայմանականօրէն Ցեղասպանութեան օր կը համարուի 24 Ապրիլ 1915-ը, երբ շուրջ 600 հայ մտաւորականներ կը ձերբակալուէին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ։

Լայն իմաստով Հայոց Ցեղասպանութիւնը կը ներառնէ 1894-1923 թուականներուն Օսմանեան կայսրութեան եւ Թուրքիոյ տարբեր վարչակարգերուն կողմէ ծրագրուած ու հայ ժողովուրդին դէմ շարունակաբար իրականացուած ցեղասպանական քայլերը, հայրենազրկումը, հայութեան ոչնչացման ուղղուած զանգուածային կոտորածները, ցեղային զտումները, հայկական մշակութային ժառանգութեան ոչնչացումը, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան ժխտումը, պատասխանատուութենէն խուսափելու, կատարուած ոճիրներն ու անոնց հետեւանքները լռութեան մատնելու կամ արդարացնելու բոլոր փորձերը իբրեւ ոճիրի շարունակութիւն եւ նոր ցեղասպանութիւններ իրականացնելու խրախուսանք:

Հայոց ցեղասպանութիւնը իրականացած է քանի մը հանգրուաններով՝ զինուորներու զինաթափում, ընտրողական տարհանում սահմանամերձ շրջաններէն, տեղահանութեան մասին օրէնքի որդեգրում, զանգուածային տեղահանութիւն եւ սպանութիւն։ Կարգ մը պատմաբաններ անոր մէջ կ'ընդգրկեն 1890-ական թուականներու ջարդերը, Զմիւռնիոյ ջարդը եւ թրքական զօրքերու գործողութիւնները Անդրկովկասի մէջ։

Ցեղասպանութեան հիմնական կազմակերպիչները կը համարուին Երիտասարդ Թուրքերու (Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն կուսակցութեան) գլխաւոր առաջնորդները՝ Թալէաթ, Էնվեր եւ Ճեմալ, ինչպէս նաեւ «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհաէտտին Շաքիր: Հայոց ցեղասպանութեան զուգահեռ, Օսմանեան կայսրութեան մէջ տեղի ունեցած են ասորիներու եւ Պոնտոսի յոյներու ջարդերը։ Օսմանեան կայսրութենէն բռնագաղթած եւ Մեծ Եղեռնը վերապրած հայերը յառաջացուցած են Սփիւռքի մեծ մասը։

Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայոց[6][7][8] եւ նացիական Գերմանիոյ կողմէ հրեաներու զանգուածային ոչնչացումը բնութագրելու համար Ռաֆայէլ Լեմքին (Raphael Lemkin) ստեղծած է «ցեղասպանութիւն» եզրը: Հայոց ցեղասպանութիւնը ամէնէն աւելի ուսումնասիրուածը կը համարուի պատմագրութեան մէջ՝ Ողջակէզէն (Holocaust) ետք[9]։ 24 Մայիս 1915-ի համատեղ յայտարարութեամբ դաշնակից երկիրները (Մեծն Բրիտանիա, Ֆրանսա եւ Ռուսական կայսրութիւն) առաջին անգամ ըլլալով «մարդկութեան դէմ ոճիրներ» բանաձեւումը կը մուծեն՝ հայոց զանգուածային սպանութիւնները որակելու համար[10]։

Օսմանեան Կայսրութեան Բնակչութիւն Եւ Եզրաբանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայ բնակչութեան տեղաբաշխումը Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան շրջաններուն մէջ (Արեւմտեան Հայաստան) 1896-ին:

ԺԹ. դարու վերջերուն Օսմանեան կայսրութեան բնակչութիւնը ցեղային առումով բազմազգ էր։ Անոր մէջ կը մտնէին քանի մը իսլամական ժողովուրդներ՝ թուրքեր, քիւրտեր, արաբներ, չերքէզներ, եւ Հիւսիսային Կովկասէն ու այլ տեղերէ վերաբնակուածներ։ Քրիստոնեայ ժողովուրդներէն կ'առանձնանային հայերը, յոյները, պուլկարացիները եւ այլն։ Օսմանեան կայսրութեան մէջ կ'ապրէին նաեւ հրեաներ եւ այլ ժողովուրդներ։

Մինչեւ Ի. դարու սկիզբը «թուրք» (թուրք.՝ Türk) ազգանունը կ'օգտագործուէր նուաստացուցիչ իմաստով։ «Թուրքեր» կը կոչուէին Անատոլիոյ թրքալեզու բնակիչները՝ ակնյայտ արհամարհանքով անոր տգիտութեան հանդէպ (օրինակ՝ kaba türkler՝ «կոպիտ թուրքեր»)[11]։ Ի. դարու սկիզբը, երիտթուրքերու իշխանութեան գալով, թրքական ազգայնամոլ քաղաքականութիւնը աւելի ակնյայտ կը դառնայ. փանթուրքիզմը կը դառնայ հիմնական գաղափարախօսութիւնը, իսկ «թուրք» ազգանունը կը կորսնցնէ բացասական իմաստը։ Բայց կարգ մը արաբներ կը շարունակէին իրենք զիրենք «օսմաններ» համարել մինչեւ կայսրութեան գոյութեան վերջը[12]։

Օսմանեան կայսրութեան անկման նախորդող ժամանակաշրջանին, Իսլամ բնակչութեան նոյնացման համար, անոնք որոշ ցեղային խումբերու համար (ինչպէս քրտական քոչուոր ցեղերը), կ'օգտագործէին «իսլամներ» կամ «օսմաններ» եզրերը, թէեւ աւելի խիստ դիտարկելու պարագային «օսմաններ» կարելի էր անուանել նաեւ հայերը։ Նախքան Ա. Համաշխարհային պատերազմին աւարտը, կայսրութեան պետական մարմինները բնութագրելու համար, հիմնականօրէն կ'օգտագործուէր «օսմանեան» եզրը, աւելի հազուադէպ՝ «թրքական», թէեւ այս ընդունուած անուանում է ռուսական պատմագրութեան մէջ (օրինակ՝ Ռուս-թրքական պատերազմ (1877-1878))։

հայոց սպանութիւններուն մէջ մասնակցութիւն բերած են մեծ թիւով իսլամ ցեղեր, ինչպէս՝ քիւրտերը եւ չերքէզները, բայց այս գործողութիւնները կը կատարուէին հիմնականօրէն թուրք պաշտօնեաներու կարգադրութեամբ[Ն 1][13]։

Օսմանեան Կայսրութիւն եւ Հայկական Հարցի Յառաջացում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օսմանեան կայսրութեան հայերը, մահմետականներ չըլլալով, կը համարուէին երկրորդ տեսակի քաղաքացիներ՝ զիմմիներ: հայերուն արգիլուած էր զէնք կրել, անոնք պէտք է վճարէին աւելի բարձր հարկեր: Հայ քրիստոնեաները իրաւունք չունէին վկայելու դատարանին մէջ:

Հակառակ անոր, որ հայ բնակչութեան 70%-ը աղքատ էր, մահմետականներուն մօտ տարածուած էր «գործարար յաջողութիւններով խորամանկ ու յաջողակ» հայու կարծրատիպը: հայերուն հանդէպ թշնամանքը կ'աւելնար քաղաքներուն մէջ չլուծուած ընկերային հարցերու եւ գիւղական տնտեսութիւններու մէջ միջոցներու համար պայքարի հետեւանքով: Իրադրութիւնը կը բարդանար մուհաժիրներու՝ Կովկասէն (Կովկասեան եւ 1877-78 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմէն ետք) եւ նոր կազմաւորուած պալքանեան պետութիւններէն փախստականներու ներգաղթի պատճառով: Քրիստոնեաներու կողմէ իրենց հողերէն վտարուած փախստականները իրենց ատելութիւնը կը թափէին տեղացի քրիստոնեաներուն վրայ։ Անձնական կեանքի եւ համընդհանուր անվտանգութեան դէմ ոտնձգութիւնները, ինչպէս նաեւ անոնց վիճակի միաժամանակեայ վատթարացումը Օսմանեան կայսրութեան մէջ կը յանգեցնեն այսպէս կոչուած «Հայկական Հարց»ի յառաջացման՝ իբրեւ աւելի ընդհանուր Արեւելեան հարցին մէկ մասը:

1882-ին Էրզրումի նահանգին մէջ կը ստեղծուի առաջին հայկական միաւորումներէն «գիւղատնտեսական միաւորումը», որ կոչուած էր պաշտպանելու հայերը, քիւրտերը եւ այլ քոչուոր ցեղերը՝ կողոպուտներէն: 1885-ին կը ստեղծուի առաջին հայկական քաղաքական կուսակցութիւնը՝ Արմենական կուսակցութիւնը, որուն գաղափարախօսութեան հիմքին մէջ տեղի հայերուն ինքնորոշման ձեռքբերումն էր լուսաւորականութեան եւ քարոզչութեան ճամբով, ինչպէս նաեւ ռազմական պատրաստութեան իրականացում՝ պետական ահաբեկումը դիմակայելու համար: 1887-ին կը հիմնուի Սոցիալ-Դեմոկրատական Հնչակեան Կուսակցութիւնը, որուն նպատակն էր բոլոր ժողովրդական խումբերու մասնակցութեամբ յեղափոխութեան ճամբով Թրքահայաստանի ազատագրումը եւ անկախ սոցիալիստական պետութեան ձեւաւորումը: Եւ վերջապէս, 1890-ին Թիֆլիսի մէջ կը կայանայ ամէնէն արմատական կուսակցութեան՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան առաջին համագումարը: Կուսակցութեան ծրագիրը կը նախատեսէր ինքնավարութիւն՝ Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ, բնակչութեան բոլոր խումբերուն համար ազատութիւն եւ հաւասարութիւն, իսկ ընկերային դրոյթները կը հիմնուէին գիւղական համայնքներուն համար՝ նոր հասարակութեան հիմնական տարրերու ստեղծման վրայ:

Հայոց Զանգուածային Ջարդերը 1894-1896 Թուականներուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Էրզրումի կոտորածները, 1895:

Հարիւր հազարաւոր հայոց կեանք խլած 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները, կ'ունենան երեք հիմնական հանգրուաններ՝

  1. ջարդեր Սասունի մէջ,
  2. 1895-ի աշնան ու ձմրան հայոց կոտորածներ կայսրութեան ողջ տարածքին մէջ,
  3. ջարդեր Իսթամպուլի եւ Վանի մէջ, որուն պատճառ կը հանդիսանան տեղի հայերուն բողոքները։

Ամէնէն արիւնալին եւ ամէնէն ուսումնասիրուածը երկրորդ հանգրուանն է։ Իշխանութիւններուն մասնակցութիւնը սպանութիւններու կազմակերպման գործին մէջ, մինչեւ օրս ամէնէն խիստ բանավէճերու առարկայ է[14]։

Սասունի մէջ, քրտական առաջնորդները հարկատու դարձած էին հայ բնակչութեան։ Միաժամանակ թրքական կառավարութիւնը կը պահանջէր պետական հարկերուն պարտքերը, որոնք կը բաշխուէին՝ առանց նկատի առնելու քրտական կողոպուտները։ Յաջորդ տարին, քիւրտերն ու օսմանեան պաշտօնեաները հայերէն կը պահանջեն հարկերու վճարում, բայց դիմադրութեան կը հանդիպին. այդ դիմադրութիւնը ճնշելու համար կ'ուղարկուի չորրորդ բանակային զօրաբանակը։ Կը սպաննուի աւելի քան 3,000 հոգի։ Մեծն Բրիտանիոյ, Ֆրանսայի եւ Ռուսական կայսրութեան դեսպանները կ'առաջարկեն համատեղ հետաքննող յանձնաժողով մը ստեղծել, բայց առաջարկը կը մերժուի Բարձր Դրան կողմէն[14][15][16][17]։ Այս իրադարձութիւններուն մասին Էրզրումի Անգլիոյ հիւպատոս Քլիֆորտ Լոյտն ըսած է.

Aquote1.png «Սուլթանին հայ հպատակները բառացիօրէն անպաշտպան են, ինչպէս գայլերով շրջապատուած ոչխարի հօտը»։ Aquote2.png
Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի ծաղրանկարը։ «Le Rire», Փարիզ, 29 Մայիս, 1897

Բողոքելով հայերուն հարցերը չլուծուած մնալուն դէմ՝ Սեպտեմբեր 1895-ին հնչակեանները կ'որոշեն մեծ ցոյց մը կազմակերպել Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, բայց անոնց ճամբան կը փակէ ոստիկանութիւնը։ Ցոյցի ճնշման իբրեւ արդիւնք, կը սպաննուին տասնեակ եւ կը վիրաւորուին հարիւրաւոր հայեր։ Ոստիկանութիւնը կը բռնէր հայերը եւ կը յանձնէր սոֆթերին՝ Իսթամպուլի իսլամական ուսումնական հաստատութիւններու ուսանողներուն։ Անոնք կը ծեծէին հայերը, մինչեւ, որ մահամերձ դառնային։ Ջարդերը կը շարունակուին մինչեւ՝ 3 Հոկտեմբեր[14][18]։8 Հոկտեմբերին Տրապիզոնի մէջ իսլամները կը սպաննեն եւ ողջ- ողջ խարոյկին մէջ կը հրկիզեն հազարաւոր հայեր։ Այս իրադարձութիւնները կ'ազդարարեն Փոքր Ասիոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ՝ Երզնկայի, Էրզրումի, Գիւմուշխանէյի, Բաբերդի, Ուրֆայի եւ Պիթլիսի մէջ, Օսմանեան իշխանութիւններուն կողմէն կազմակերպուած հայոց զանգուածային սպանութիւններու մեկնարկը[19][20]։

Հակառակ անոր, որ դաշնակցականները ձեռնպահ էին հանրային բողոքի միջոցառումներէն, 1895-ի ջարդերը կը յանգեցնեն Իսթամպուլի Օթոմանեան պանքի գրաւման որոշումը ընդունելուն։ 26 Օգոստոս 1896-ին խումբ մը զինուած դաշնակցականներ կը գրաւեն Օսմանեան դրամատան շէնքը, ողջ եւրոպական անձնակազմը գերի կը վերցնեն եւ դրամատունը պայթեցնելու սպառնալիքով՝ կը պահանջեն թրքական կառավարութենէն կատարել խոստացուած քաղաքական բարեփոխումները։ Բանակցութիւններուն իբրեւ արդիւնք, ռուսական դեսպանատան ներկայացուցիչը եւ դրամատան տնօրէն՝ Էտուար Վինսենթ անվտանգութեան սեփական երաշխիքներով կը համոզեն, որ անոնք լքեն դրամատան շէնքը։ Բայց իշխանութիւնները կը հրահանգեն հայերուն վրայ յարձակիլ, մինչ դաշնակցաններուն խումբը կը լքէ դրամատունը։ Երկու օրուան ընթացքին, թուրքերը ծեծելով կը սպաննեն մեծ թիւով հայեր, որոնց իբրեւ արդիւնք՝ կը մահանայ շուրջ 6,000 հոգի[19][21]։

1894-1896 թուականներուն, ջարդերու զոհերուն թիւը անհնար կ'ըլլայ հաշուելը։ Մինչեւ բռնարարքներու աւարտը, Թուրքիոյ մէջ գտնուող լիւթերական քարոզիչ Յովհաննէս Լեփսիուս, օգտագործելով գերմանական աղբիւրները, կը հաւաքէ հետեւեալ վիճակագրութիւնը՝

  • սպաննուածներ՝ 88, 243 հոգի,
  • սնանկացածներ՝ 546, 000 հոգի,
  • կողոպտուած քաղաքներ եւ գիւղեր՝ 2493,
  • իսլամացած գիւղեր՝ 456,
  • պղծուած եկեղեցիներ եւ վանքեր՝ 649,
  • մզկիթներու վերածուած եկեղեցիներ՝ 328[22]։

Սպաննուածներուն ընդհանուր թիւը գնահատելով, Քինռոս կ'ըսէ՝ 50,000-100,000 [19], Պլոքսհեմ՝ 80,000-100,000[14], Յովհաննիսեան՝ շուրջ 100,000[23], Ատալեան եւ Թոթէն՝ 100,000-էն 300,000[24], Տատրեան՝ 250,000-300,000[25], Սունի՝ 300, 000 հոգի[26]։

Երիտթուրքերու Իշխանութեան Անցնիլը՝ Կիլիկիոյ Ջարդեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1907-ին, Թուրքիոյ սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ. գահընկեց կ'ըլլայ եւ կ'աքսորուի Սալոնիկ։ Կ'ընդունուին իսլամական՝ հայոց նկատմամբ իրաւասութիւններուն վերջ դնող նոր օրէքներ։ Բայց երբ Ապտիւլ Համիտի կողմնակիցները Իսթամպուլի մէջ խռովութիւն կը յառաջացնեն, պահպանողական իսլամները, Ատանայի մէջ, կը յարձակին հայերուն վրայ, որոնք կը կազմէին քաղաքին բնակչութեան մէկ քառորդը։ Իշխանութիւնները կը միջամտեն միայն երկու օր ետք, երբ արդէն սպաննուած էր 2000 հայ։ Քաղաք ժամանած բանակային ստորաբաժանումները ջարդարարներուն հետ, կը յարձակին քաղաքին հայկական մասին վրայ, որ ամբողջութեամբ կը հրկիզուի։ Ջարդերը կ'անցնին ամբողջ Կիլիկիայով՝ հասնելով Մարաշ եւ Քեսապ[27][28]։

1908-ի սահմանադրական յեղափոխութենէն ետք, երիտթուրքերը փաստացի կը ճանչնան Ապտիւլ Համիտի կողմէն հայկական բնակչութեան հողերու բռնագրաւումը, բայց անոնք նաեւ կը խրախուսէին այս տարածքներուն մէջ, մուժահիրներու վերաբնակեցումը։ Ռուս պատմաբան՝ Եւգենի Տառլէն նշած է, որ երիտթուրքերը իշխանութեան գլուխ կ'անցնին այն հաստատ համոզումով, որ «ազգային հարցերը կը լուծեն բոլոր ազգութիւններուն ֆիզիքական ոչնչացմամբ, բացի թուրքերէն եւ անոնցմէ, որոնք կը համաձայնին անյապաղ թրքանալ»։ Անոնք կը յայտարարեն, որ Օսմանեան կայսրութեան մէջ, այլեւս «չկան» հայ, յոյն, արաբ եւ այլն, որ հոն ապրող բոլոր ազգութիւնները «օթոմաններ են» եւ պէտք է դառնան թուրքեր, հակառակ պարագային «մենք զանոնք կը կոտորենք»[29]։ Իսթամպուլեան խռովութիւնը ճնշելէ ետք, երիտթուրքերը կը նախաձեռնեն բնակչութեան բռնի թրքացման գործընթացին եւ կ'արգիլեն ոչ թրքական էթնիկական խումբերու հետ կապ ունեցող կազմակերպութիւնները։ 400,000 մուժահիրներ կը բնակին Անատոլիոյ մէջ, որ կը յանգեցնէ կայսրութեան մէջ իսլամներու ճնշող մեծամասնութեան, հակառակ անոր, որ ԺԹ. դարու կէսերուն ոչ իսլամները կը կազմէին բնակչութեան 56%-ը։ Թուրք պուրժուական յեղափոխականներու Իթթիհատ կուսակցութեան հետ համագործակցութիւնը դադրեցնելով՝ հայկական քաղաքական կուսակցութիւնները օգնութեան խնդրանքով կրկին կը դիմեն եւրոպական տէրութիւններուն։ Ռուսական կայսրութեան աջակցութեամբ՝ 1914-ին թոյլցած Օսմանեան կայսրութեան կը պարտադրուի նախագիծ մը, ըստ որուն կը նախատեսուէր հայկական վեց նահանգներէն եւ Տրապիզոն քաղաքէն ստեղծել երկու գօտի, որոնք պէտք է ղեկավարուէին Բարձր դրան հետ համաձայնուած եւրոպական տէրութիւններու ներկայացուցիչներուն կողմէն[30][31][32]։

Օսմանեան Կայսրութեան հայ բնակչութեան թուաքանակը Մեծ Եղեռնի նախօրեակին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կարգ մը հետազօտողներու կարծիքով, 1914-ին Թուրքիոյ մէջ կ'ապրէր շուրջ 2,5 միլիոն հայ[33]։ Բնակչութեան թուաքանակը խիստ կը պակսի նաեւ ստիպողական գաղթերու հետեւանքով, որոնք տեղի կ'ունենան 1894-1921 թուականներուն։ Հազարաւոր հայեր հարկադրուած կը գաղթեն իրենց հայրենիքէն՝ 100,000-ը՝ Ռուսական կայսրութիւն, իսկ 200,000-ը՝ Ամերիկայի, Եւրոպայի, Ափրիկէի եւ Ասիոյ տարբեր երկիրներ։ Փաստեր եւ վկայութիւններ պահպանուած են նաեւ շուրջ 200,000 հայոց բռնի մահմետականացման մասին[34][35][36]։

Ա. Համաշխարհային Պատերազմ՝ Հայոց Ցեղասպանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պատմական Նախադրեալներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թալէաթ փաշայի՝ 1910-ի Սելանիկի վեհաժողովին ընթացքին կատարած յայտարարութիւնը.[37]

«Սահմանադրութեան տրամադրութիւններով եւ մահմետականներու եւ քրիստոնեաներու միջեւ հաւասարութիւնը հաստատ է, բայց այս մէկը անիրականալի իտէալ մըն է։ Շերիաթը, մեր անցեալ ամբողջ պատմութիւնը եւ հարիւր հազարաւոր մահմետականներու զգացումները, եւ նոյնիսկ զգացումները քրիստոնեաներու, որոնք յամառ կերպով կ'ընդդիմանան օսմանցիութեան ամէն փորձի, անխորտակելի պատուար կը ներկայացնեն հաւասարութեան մը հաստատումին դէմ։ Քրիստոնեան օրինական օսմանցի մը դարձնելու անյաջող փորձեր կատարած է..., ուրեմն հաւասարութեան մասին ոչ մէկ խօսք չի կրնար ըլլալ այնքան ատեն, որովհետեւ տակաւին չէ յաջողած կայսրութիւնը օսմանցիի դարձնելու մեր գործը - երկար եւ սպառիչ աշխատանք մը, որուն մէջ, սակայն, կը համարձակինք ըսելու, թէ վերջապէս պիտի յաջողինք»։

Մինչեւ Ա. Համաշխարհային պատերազմը երիտթուրքերու կառավարութիւնը կը ջանար պահպանել քայքայուող Օսմանեան կայսրութեան մնացորդները, ուստի կ'որդեգրէ փանթուրքիզմի եւ փանիսլամիզմի քաղաքականութիւնը։ Ան կը ծրագրէր հսկայածաւալ կայսրութեան մը ստեղծումը, որ պիտի տարածուէր մինչեւ Չինաստան՝ իր մէջ ներառելով Կովկասը եւ Միջին Ասիոյ բոլոր թրքախօս ժողովուրդները։ Ծրագիրը կը նախատեսէր բոլոր քրիստոնեայ ու իսլամացած եւ այլ ազգային փոքրամասնութիւններուն թրքացումը։ Այս բոլորէն ելլելով՝ ծրագիրին իրականացման ճամբուն՝ հայ բնակչութիւնը կը դիտուէր իբրեւ հիմնական խոչընդոտ[38]։

1908-ին, երիտթուրքերու յեղափոխութեան եւ սուլթան Ապտիւլ Համիտի գահընկեցութեան իբրեւ արդիւնք, կը վերականգնի Սահմանադրութիւնը, որ հաւասար իրաւունքներ կը սահմանէր Օսմանեան կայսրութեան բոլոր քաղաքացիներուն համար: հայերուն մեծ մասը կը հաւատայ երիտթուրքերու խոստումներուն՝ կարծելով, թէ վերջ կը տրուի իրենց տառապանքներուն։ Սկիզբը, երիտթուրք առաջնորդները հմտօրէն կը թաքցնէին իրենց ազգայնամոլ էութիւնը՝ ներկայանալով իբրեւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ ապրող բոլոր ժողովուրդներու իրաւունքներու պաշտպաններ[39]։ Սակայն նախկինին մէջ, իրաւազուրկ հպատակներու կարգավիճակի հնարաւոր փոփոխութիւնը աւելի կը մեծցնէ թուրքերու թշնամանքը քրիստոնեաներուն հանդէպ։ Այդ թշնամանքը կը ձեւաւորուէր կանուխէն, որովհետեւ նոյնիսկ իրաւազուրկ պայմաններուն մէջ, կայսրութեան հայ բնակչութիւնը հասարակական, մշակութային եւ տնտեսական առումով՝ ապահով կը զարգանար ։ Ցեղասպանութիւնը լաւագոյն միջոցն էր կասեցնելու ազգային այդ յառաջադիմութիւնն ու վերելքը, ինչպէս նաեւ տիրանալու տասնամեակներու աշխատանքով ստեղծուած հայկական հարստութեան։

Հայոց ցեղասպանութիւնը ծրագրուած էր 1910-1911 թուականներուն, Սալոնիկի մէջ տեղի ունեցած ժողովներու ընթացքին, որոնց որոշումներուն մէջ կարեւոր էր հայոց ֆիզիքական բնաջնջման ծրագիրը, որուն իրագործումն ալ կը լուծէր հետեւեալ հարցերը[40]՝

  1. Անմիջապէս վերջ կը տրուէր Հայկական Հարցին,
  2. Օսմանեան կայսրութիւնը կ'ազատէր հայ տարրէն. հետեւաբար, ամբողջ Անատոլիան կը դառնար թուրքերով բնակուած միատարր երկիր,
  3. հայերուն հարստութիւնը կը դառնար թրքական պետութեան սեփականութիւնը,
  4. Ամէնէն մեծ խոչընդոտին անհետացմամբ, ճամբայ կը հարթուէր համաթրքական գաղափարին իրագործման համար։

Սակայն երիտթուրքերը իրենց ծրագիրները իրականացնելու համար իբրեւ յարմար առիթ կ'օգտագործէին Ա. Համաշխարհային Պատերազմը[38]։

Հայոց Ցեղասպանութեան Կազմակերպում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ցեղասպանութեան գլխաւոր կազմակերպիչներէն մէկը՝ Թալէաթ փաշան

Իթթիհատի յեղափոխութենէն ետք՝ 1908-ին, թուրքերուն դիմաց կը յառաջանայ ինքնահաստատուելու եւ ազգային ինքնութիւնը դիրքորոշելու նոր հարց մը։ Կայսրութեան օսմանեան ինքնութեան ձեւաւորումը կ'աւարտի սահմանադրութեամբ, որ կը հաւասարեցնէ Օսմանեան կայսրութեան բնակչութեան տարբեր խումբերը եւ թուրքերը կը զրկէ կայսրութեան կարգավիճակէն։ Բացի ատկէ, այս գաղափարախօսութիւնը կ'ընկրկէր փանթուրքիզմի զայրացուցիչ գաղափարախօսութեան եւ իսլամական ուսմունքին առջեւ։ Իր հերթին, իսլամական գաղափարախօսութեան դիրքերը կը խարխլէին շիիտական Պարսկաստանի առկայութիւնը եւ Իթթիհատի ղեկավարներու աթեիստական աշխարհայեացքները։ Երիտթուրքերու ամէնէն կարկառուն գաղափարախօսը հոգեբան եւ բանաստեղծ Զիա Գյոքալփն էր, որ սկզբունքներ կը ձեւակերպէ, որոնցմով Օսմանեան կայսրութիւնը կը մասնակցի Ա. Համաշխարհային Պատերազմին։ Այս սկզբունքները կը ներառէին թրքախօս իսլամներով բնակած Թուրան երկիրը, ընդ որում, Թուրանի տարածքը պէտք է ընդգրկէր թուրք ցեղին ողջ տարածութիւնը։ Փաստացիօրէն ոչ թուրքերը ոչ միայն իշխանութենէն, այլեւ քաղաքացիական հասարակութենէն բացառող այս ըմբռնումը ընդունելի չէր հայերուն եւ Օսմանեան կայսրութեան այլ ազգային փոքրամասնութիւններուն համար։ Կայսրութեան հիմնական բնակչութեան համար ամէնէն յարմար փանթուրքիզմը՝ իբրեւ հիմնական գաղափարախօսութիւն, քանի մը տարիներու ընթացքին կ'ընդունուի Իթթիհատի բոլոր ղեկավարներուն կողմէն։ Առաջին հերթին կրօնապէս ինքնորոշուած հայերը թիւրիմացաբար կը գտնէին թուրքիզմը իբրեւ չարեաց փոքրագոյնը, քան իսլամութիւնը[Ն 2]։ 1912-ին, պալքանեան պատերազմին, հայերը մեծամասնութեամբ հակած էին օսմանիզմի գաղափարախօսութեան կողմը, իսկ հայ զինուորները, աւելի քան 8,000 կամաւորներ, որոշիչ դեր կը խաղային թրքական զօրքերուն մէջ։ Ըստ անգլիական դեսպանին վկայութիւններուն՝ բազմաթիւ հայ զինուորներ բացարձակ խիզախութիւն կը ցուցաբերէին։ Հայկական կուսակցութիւնները՝ Հնչակեանն ու Դաշնակցութիւնը, կ'ունենան հակա-օսմանեան դիրքորոշում։ Դաշնակցականներու ներկայացուցչութիւնը Թիֆլիսի մէջ կը կազմակերպէ հայամէտ ջոկատներ՝ Թուրքիոյ դէմ գործողութիւններուն համար, իսկ հնչակեաններու ներկայացուցիչները իրենց ռազմական օգնութիւնը կ'առաջարկէին Կովկասի ռուսական զօրամասին։

2 Օգոստոս 1914-ին, Թուրքիա գաղտնի պայմանագիր մը կը կնքէ Գերմանիոյ հետ, որուն յօդուածներէն մէկը Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան սահմաններու փոփոխումն էր դէպի Ռուսական կայսրութեան իսլամական ազգերը տանող միջանցք ստեղծելու նպատակով, որ կ'ենթադրէր փոխուած տարածքներուն մէջ հայերուն բնաջնջումը։ Այս քաղաքականութիւնը օսմանեան կառավարութեան կողմէն կը բարձրաձայնուի 30 Հոկտեմբեր 1914-ին՝ պատերազմի մէջ մտնելէն ետք։ Յայտարարութեան մէջ պնդում կար թրքական ցեղի բոլոր ներկայացուցիչներուն «բնական» միաւորման մասին[41][42]։

Միլիոնաւոր հայեր սպաննուած եւ տեղահանուած են։ New York Times, 15 Դեկտեմբեր, 1915

Գերմանիոյ հետ պայմանագիր կնքելէն անմիջապէս ետք, Օսմանեան կայսրութեան մէջ կը սկսի քրիստոնեաներու հանդէպ ոչ համաչափ կիրարկուող ունեցուածքի բռնագրաւումը։ Նոյեմբեր 1914-ին, կը յայտարարուի «ժիհատը», որ կը բոցավառէ իսլամ բնակչութեան հակաքրիստոնէական ազգայնամոլութիւնը։ Էնվերի ու Ճեմալի հրամանով Պոլսոյ անգլիական եւ ֆրանսական բնակչութիւնը իբրեւ կենդանի վահան կ'օգտագործուէր ճակատին մէջ, յարձակումներու ատեն։ Լայն տարածում կը գտնէ թշնամական տարածքներուն մէջ, խռովարար էթնիկական համայնքներու օգտագործման ռազմավարութիւնը. այսպէս՝ Թուրքիա կը դիմէ Ռուսական կայսրութեան իսլամներուն՝ կոչ ընելով անոնց միանալ ժիհատին, Մեծն Բրիտանիա աշխուժօրէն կ'աջակցէր արաբական խռովութիւններուն, իսկ Գերմանիա՝ ուքրանական ազգայնականներուն։ Օսմանեան կառավարութիւնը կը փորձէ Դաշնակցութիւնը օգտագործել ռուսական Անդրկովկասի մէջ, բնակող հայոց ապստամբութիւնը կազմակերպելու համար՝ յաղթանակի պարագային խոստանալով թրքական իշխանութեան տակ ստեղծել հայկական շրջան, բայց Դաշնակցութեան ներկայացուցիչները կը յայտարարեն, որ իւրաքանչիւր կողմի հայ պէտք է հաւատարիմ մնայ իր կառավարութեան: Այս մերժումէն կատղած «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհայէտտին Շաքիր կը հրամայէ գնդակահարել դաշնակցական ղեկավարները։ Ճակատին միւս կողմէն Ռուսական կայսրութեան արտաքին գործերու նախարարը կ'առաջարկէր Թուրքիոյ հայերն ու քիւրտերը օգտագործել՝ երկրին մէջ խռովութիւն յառաջացնելու համար։ Կովկասի փոխարքայ Վորոնցով-Դաշքով հայերուն կոչ կ'ընէ միանալու Ռուսական կայսրութեան եւ կը խոստանայ, որ Ռուսական կայսրութիւնը հաւատարիմ կը մնայ Թուրքիոյ հայկական շրջաններու ինքնավարութեան նախագիծին, բայց այս խոստումները կանխամտածուած խաբկանք էին։ Վորոնցով-Դաշքովին նախագիծը կ'ենթադրէր Կովկասի, Թրքահայաստանի եւ Պարսկաստանի մէջ, ստեղծել ռուսերուն կողմէն ղեկավարուող զօրաջոկատներ։ Կը ձեւաւորուի հինգ գումարտակ՝ համալրուած 1878-ին, Թուրքիայէն գրաւուած տարածքներու եւ Թուրքիայէն փախած հայերէն։ Հայկական ստորաբաժանումները կը տեղակայուին Թուրքիոյ սահմանին այն նկատառումով, որ սահմանին այն կողմին մէջ գտնուող հայերը ընդդիմութիւն կը բարձրացնեն։ Անատոլիոյ հայերը կը պատրաստուէին ինքնապաշտպանութեան՝ օգնութիւն ստանալով Ռուսական կայսրութեան կամաւորներէն։ Նմանատիպ ինքնակազմակերպում մը տեղի կ'ունենայ Թուրքիոյ կողմէն հրահրուող Կովկասի իսլամներուն մօտ։ Ընդհարումներ տեղի կ'ունենան հայերուն եւ թուրքերուն միջեւ, օրինակ՝ Վանի հեռագրագիծի Ռազմական կողմնակի գործողութիւնը եւ 1914-ի վերջին եւ 1915-ի սկիզբները Պիթլիսի բախումները, բայց անոնք տեղային բնոյթ ունէին։ Հայկական հիմնական բնակչութիւնը կողմնակից չէր հակա-օսմանեան քաղաքականութեան։ Ռուսական քարոզչութիւնը քիւրտերու շրջանին մէջ, դեռ քիչ յաջողութիւններ ունէր։ Հակամարտութեան կողմերու՝ «էթնիկ եղբայրներու» մասին ճարտարաբանութիւնը հակառակորդին տարածքին մէջ, կը քողարկէին այդ բնակչութեան իբրեւ թնդանօթի միս գործածելը[43]։

Թուրքիոյ կողմէն Պարսկաստանի եւ ռուսական Անդրկովկասի որոշ տարածքներու գրաւումէն ետք, քանի մը հազար իսլամ կամաւորներու միացումը օսմանեան զօրքերուն պատճառ կը հանդիսանան ռուսական սահմաններէն ռուսական իսլամներու արտաքսման, ինչպէս նաեւ՝ ջարդին։ Նմանատիպ քաղաքականութիւն կը տարուէր նաեւ Թուրքիոյ հայերուն դէմ։ Ցուցադրական այս դաժան միջոցները ցոյց կու տան, որ զինուորականներու եւ արեւելեան Անատոլիոյ ոչ կանոնաւոր ձեւաւորումներուն համար ասիկա արդէն «կանոնաւոր խաղ» էր, անոնք չէին տատաներ դաժան միջոցներ կիրարկելու որեւէ միջադէպ զսպելու համար, որոնք ըստ անոնց տեղային չէին համարուեր։ Բայց մինչեւ Մարտ 1915-ի վերջը, հայերուն ջարդերը կը կրէին հրապարակային եւ նախազգուշական բնոյթ մը՝ ընդդէմ հնարաւոր յուզումներու, որոնք որակապէս կը տարբերէին Իթթիհատի ղեկավարներուն կողմէն քողարկուող աւելի ուշ տեղի ունեցած արտաքսումներէն եւ սպաննութիւններէն[43]։

Հալէպի հրապարակին մէջ կախաղան հանուած հայ բժիշկներ (1916)
Շուրջ 5.000 երեխայ աւանակներու մէջքին եւ ոտքով Խարբերդէն ճանապարհ ինկած
Հայ կինը մահացած երեխային դիակին մօտ

Ա. Համաշխարհային պատերազմը հնարաւորութիւն կ'ընձեռէ երիտթուրքերուն հաշուեհարդար ընելու կայսրութեան հպատակ հայերուն հետ՝ իրականացնելով 1911-ին Սալոնիկ քաղաքին մէջ, տեղի ունեցած գաղտնի ժողովին որոշումը։ Ան կը նախատեսէր, որ կայսրութեան տարածքին մէջ բնակող իսլամները պէտք է թրքանան, իսկ քրիստոնեաները՝ բնաջնջուին։ Համագումարին մէջ, որոշուած էր.

Aquote1.png Վաղ թէ ուշ պէտք է իրագործուի Թուրքիոյ բոլոր հպատակներուն օսմանականացումը, բայց մէկ բան պարզ էր, որ այդ երբեք չի կատարուիր համոզելով, այլ պէտք է իրականացուի զէնքի ուժով[44]։ Aquote2.png


Ծրագիրին հեղինակներն էին Թալէաթ փաշան (ներքին գործերու նախարար), էնվեր փաշան (ռազմական գործերու նախարար), Ճեմալ փաշան (Պաղեստինեան ճակատի հրամանատար), Պեհայէտտին Շաքիր բէկ (երիտթրքական կեդրոնական կոմիտէի անդամ) եւ ուրիշներ։ Մտադրելով հայերը ոչնչացնել՝ անոնք կը ցանկային վերացնել Հայկական հարցը։ Հայերը եւ Հայաստանը արգելք կը հանդիսանային Երիտթրքական ծրագիրին իրականացման։ Անոնց երազած «Մեծ Թուրան»-ը պէտք է ձգուէր Պոսֆորէն մինչեւ Ալթա։ Ա. Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն երիտթուրքերը ջարդեր կը կազմակերպէին նաեւ կայսրութեան տիրապետութեան տակ գտնուող ասորիներուն, յոյներուն եւ արաբներուն նկատմամբ։

Առաջին Սպանութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործոց նախարար Թալէաթ ԱՄՆ դեսպան Մորկընթաուի հետ զրոյցին ընթացքին կ'ըսէ[45].

«…մենք արդէն ազատած ենք հայերուն երեք քառորդէն, անոնք այլեւս չկան Պիթլիսի, Վանի եւ Էրզրումի մէջ: Հայոց եւ թուրքերու միջեւ հիմա ատելութիւնը այնքան զօրաւոր է, որ մենք պէտք է վերջ տանք ատոր։ Եթէ մենք չընենք այդ, անոնք վրէժ կը լուծեն»։

Թուրք-գերմանական գաղտնի համաձայնագիրին կնքումէն արդէն քանի մը ժամ անց Իթթիհատ կը յայտարարէ համընդհանուր զօրակոչ, որ իբրեւ արդիւնք, գրեթէ բոլոր առողջ հայ տղամարդիկ կը զօրակոչուին։ Առաջին զօրակոչը կը վերաբերէր 20-45 տարեկաններուն, յաջորդ երկուքը՝ 18-20 եւ 45-60 տարեկաններուն։ Ա. համաշխարհային պատերազմի մէջ մտելէն ետք, Օսմանեան կայսրութիւնը քանի մը ճակատներով կը ներգրաւէ ռազմական գործողութիւններուն մէջ։ Օսմանեան զօրքերու ներխուժումը Ռուսական կայսրութեան եւ Պարսկաստանի տարածք կը մեծցնէ հայոց հանդէպ բռնութիւններու շրջանները. 1914 Նոյեմբերէն Ապրիլ 1915, ինկած ժամանակահատուածին մէջ կը կողոպտուին 4,000-5,000 հայկական գիւղեր եւ ընդհանուր առմամբ կը սպաննուի 27,000 հայ եւ մեծ թիւով ասորիներ[46][47]։

Արեւելեան ռազմաճակատին՝ Սարիղամիշի մօտ, 1915-ին Էնվերի զօրքերը պարտութիւն կը կրեն ռուսական զօրքերուն կողմէն։ Իբրեւ արդիւնք, օսմանեան բանակը կը շպրտուի Թաւրիզէն եւ Խոյէն։ Ռուսական բանակին յաղթանակին էականօրէն կ'օգնեն Ռուսական կայսրութեան մէջ բնակող հայ կամաւորականներուն գործողութիւնները, որոնք կ'ազդեն Իթթիհատի մէջ հայերուն մասին ընդհանուր պատկերացում կազմելուն[46][47]։

հայոց տեղափոխումը Մեզիրէի բանտ թուրք զինուորներու կողմէն։ Խարբերդ, Հայաստան, Օսմանեան կայսրութիւն, Ապրիլ, 1915։

Էնվեր հրապարակայնօրէն շնորհակալութիւն կը յայտնէ Թուրքիոյ հայերուն Սարիղամիշի ճակատամարտին ընթացքին, հաւատարմութեան համար՝ նամակ յղելով Գոնիայի արքեպիսկոպոսին։ Էրզրումէն Կոստանդնուպոլսոյ ճամբուն վրայ, ան նոյնպէս երախտագիտութիւն կը յայտնէ հայերուն «Օսմանեան կառավարութեան ամբողջական նուիրուածութեան» համար։ Բայց Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, Էնվեր«Թանին» թերթին խմբագրին եւ Օսմանեան խորհրդարանի փոխնախագահին կը յայտարարէ, որ պարտութիւնը հայոց դաւաճանութեան արդիւնքն էր, եւ եկած է ժամանակը արեւելեան շրջաններէն հայերը արտաքսելու։ Պատմագէտ Ստ. Աստուրեան դիրքորոշման նմանատիպ փոփոխութիւնը կը դիտարկէ իբրեւ՝ Էնվերի սեփական հեղինակութիւնը փրկելու փորձ եւ պարտութեան համար արդարացում։ Փետրուարին, օսմանեան հայերուն դէմ կը ձեռնարկուին արտակարգ միջոցներ։ Մինչեւ ցեղասպանութիւն երիտթուրքերը կը սկսին հայերուն եւ կայսրութեան տարածքին մէջ գտնուող այլ քրիստոնեաներուն զինաթափումն ու ոչնչացումը։ Օսմանեան կայսրութեան մէջ ծառայող քրիստոնեաները պարտադրաբար կը կատարէին ամէնէն դաժան եւ հիւծալի աշխատանքները։ Այնուհետեւ կը տանէին հեռու վայրեր եւ կը գնդակահարէին զիրենք։ Օսմանեան բանակին շուրջ 100,000 հայ զինուորներ կը զինաթափին, քաղաքացիական հայ բնակչութենէն, կը գրաւուի 1908-էն թոյլատրուած զէնքը։ Ըստ ականատեսներու՝ զինաթափման կը յաջորդէ հայ զինծառայողներու դաժան սպանութիւնը. անոնց վիզերը կը կտրէին եւ ողջ -ողջ կը թաղէին։

Թուրքիոյ մէջ, ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուն այս զինաթափումը կը բնորոշէ իբրեւ հայոց բնաջնջման նախերգանք[48]։ Ֆրանսացի հրապարակախօս Ռենէ Պինոն կը գրէ.

Aquote1.png «Հայերու բռնագաղթը լոկ նենգամտօրէն քողարկուած մահուան դատավճիռ էր»[49]։ Aquote2.png

Կարգ մը քաղաքներու մէջ, իշխանութիւնները կը սպառնային զանգուածային պատիժներով, ինչպէս նաեւ բանտերուն մէջ, իբրեւ պատանդ կը պահէին հարիւրաւոր մարդիկ։ Հայերը կը զինաթափէին եւ դաժանօրէն կը խոշտանգէին։ Հաւաքուած զէնքը յաճախ կը լուսանկարուէր եւ իբրեւ «դաւաճանութեան» ապացոյց կ'ուղարկուէր Իսթամպուլ, որ կը դառնայ հայոց համընդհանուր հետապնդման պատճառներէն մէկը[46][47]։

Հայոց Տեղահանման Կազմակերպում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայոց զինաթափումը հնարաւոր կը դարձնէ Օսմանեան կայսրութեան հայկական ազգաբնակչութեան դէմ պարբերական գործողութիւնը, որ կը ներառէր հայոց համընդհանուր տեղահանումը դէպի անապատ, ուր անոնք դատապարտուած էին մահուան կողոպտիչ աւազակախումբերէն կամ սովէն ու ծարաւէն։ Տեղահանման կ'ենթարկուին կայսրութեան գրեթէ բոլոր հիմնական կեդրոններու, ինչպէս նաեւ սահմանամերձ շրջաններու հայերը, ինչպէս նաեւ ռազմական գործողութիւններ կը ծաւալին [50][51]։

Սկիզբը իշխանութիւնները կը հաւաքեն առողջ տղամարդիկը՝ յայտարարելով, որ բարեացակամ տրամադրուած կառավարութիւնը, մեկնելով ռազմական անհրաժեշտութենէն, կը պատրաստուի հայերը վերաբնակեցնել նոր տուներու մէջ։ Հաւաքուած տղամարդիկ կը բանտարկուին բանտերու մէջ, այնուհետեւ կը քշուին անմարդաբնակ վայրեր եւ կ'ոչնչացուին հրազէնի կամ սառէ զէնքի օգնութեամբ։ Ապա կը հաւաքագրուին ծերունիները, կանայք եւ երեխաները, որոնց նոյնպէս կը յայտնեն, որ անոնք պէտք է վերաբնակին։ Զանոնք կը քշեն շարասիւներով՝ ժանտարմներու հսկողութեան տակ։ Անոնք, որոնք ի վիճակի չէին այլեւս երթալու, կը սպաննէին. բացառութիւն չէին նաեւ յղի կիները։ Ոստիկանները ըստ հնարաւորութեան, կ'ընտրէին երկար երթուղիներ կամ մարդոց կը ստիպէին ետ երթալ նոյն երթուղիով, մինչեւ ծարաւէն ու քաղցէն մեռնէին:

Թալէաթ հրամայած էր սպաննել բոլոր աքսորեալ հայերը՝ ինչպէս տղամարդիկ, այնպէս ալ կիներն ու երեխաները։ Ան բազմաթիւ հեռագիրեր ուղարկած է այդ մասին, «Հալէպի կուսակալին: Վրայ կը հասնի արտաքսումներու վերջը։ Սկսէ՛ք գործել նախկին հրամաններու համաձայն, եւ այդ կատարեցէ՛ք որքան կարելի է շուտ, Ձեզի արդէն հաղորդուածն է, որ ճեմիյէթի ցուցմունքով որոշուած է լիովին ոչնչացնել Թուրքիոյ մէջ ապրող հայերը։ Ով որ դուրս կու գայ այդ որոշման դէմ, չի կրնար մնալ պաշտօնական դիրքին մէջ։ Ինչքան ալ դաժան ըլլան ձեռնարկուող միջոցները, պէտք է վերջ տրուի հայոց գոյութեան։ Որեւէ ուշադրութիւն մի դարձնէք ո՛չ տարիքին, ո՛չ սեռին եւ ո՛չ ալ խղճմտանքին»[52]։

Տեղահանման առաջին հանգրուանը կը սկսի Ապրիլ 1915-ին Զէյթունի եւ Տորթյոլի հայոց տեղահանմամբ։ 24 Ապրիլին կը ձերբակալուի եւ կ'աքսորուի Իսթամպուլի հայկական վերնախաւը (Այդ օրը երբեմն կ'անուանեն Կարմիր կիրակի), իսկ հետագային՝ նաեւ կայսրութեան այլ համայնքներու յայտնի ներկայացուցիչները կը ձերբակալուին եւ կը տեղափոխուին երկու համակեդրոնացման վայրեր Անգարայի մօտ՝ ղեկավարուելով 24 Ապրիլ 1915-ին, ներքին գործերու նախարար՝ Թալէաթ փաշային արձակած հրամանով։[53]

1915 Ապրիլ 24-ին ձերբակալուած հայ մտաւորականներէն ոմանք՝
առաջին շարք՝ Գրիգոր Զօհրապ, Դանիէլ Վարուժան, Ռուբէն Զարդարեան, Արտաշէս Յարութիւնեան, Սիամանթօ,
երկրորդ շարք՝ Ռուբէն Սեւակ, Տիգրան Չեոկուրեան, Տիրան Քելէկեան, Թլկատինցի եւ Երուխան

Այդ գիշեր հայ մտաւորականներու առաջին հոսքը՝ թիւով 235 հոգի, կը ձերբակալուիԿոստանդնուպոլսոյ մէջ։ Ձերբակալուածներուն ընդհանուր թիւը այս գործողութեան իբրեւ արդիւնք, կը կազմէ 2345[54] հոգի։ Տեղահանութեան մասին օրէնքի ընդունումէն ետք՝ 30 Մայիս 1915-ին, ձերբակալուածները կը տեղաբաշխուին ամբողջ կայսրութեան տարածքով, եւ անոնց մեծամասնութիւնը կը սպաննուի։ Շատ քիչեր, ինչպէս՝ Վրթանէս Փափազեան եւ Կոմիտաս կը փրկուին առանձնայատուկ միջամտութեան իբրեւ արդիւնք։ Թէեւ հայերը օրէնքին մէջ չէին յիշուած, բայց պարզ էր, որ օրէնքը գրուած էր անոնց համար։

24 Ապրիլ 24 1915-ին, ներքին գործերու նախարար Թալէաթ փաշայի արձակած հրամանին բնօրինակը

Տեղահանման կ'ենթարուի նաեւ Ալեքսանտրեթի եւ Ատանայի հայ ազգաբնակչութիւնը։ 9 Մայիսին Օսմանեան կայսրութեան կառավարութիւնը կ'որոշէ տեղահանել նաեւ արեւելեան Անատոլիոյ համակեդրոնացման ճամբարներու հայերը։ Այն մտահոգութեամբ, որ տեղահանուող հայերը կրնան համագործակցիլ ռուսական բանակին հետ, ապա տեղահանութիւնը պէտք է իրականացուէր դէպի հարաւ, բայց պատերազմական թոհուբոհի մէջ այդ հրամանը չի կատարուիր։ Վանի հերոսամարտէն ետք, սկսաւ տեղահանման չորրորդ հանգրուանը, ըստ որուն պէտք է տեղահանուէին սահմանամերձ շրջաններուն մէջ եւ Կիլիկիոյ մէջ բնակող բոլոր հայերը[55]։

21 Յունիսին՝ տեղահանումներու եզրափակիչ հանգրուանին, Թալէաթ կը հրամայէ տեղահանել Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան շրջանի տասնեակ գաւառներուն մէջ ապրող «բոլոր հայերը», բացի անոնցմէ, որոնք պետութեան համար պիտանի կը համարուէին ։ Տեղահանումը կ'իրականացուէր երեք սկզբունքներու համաձայն՝

  1. «տասը տոկոսի սկզբունքը», որուն համաձայն հայերը պէտք է կազմէին տարածաշրջանի իսլամներուն 10%-ը,
  2. տեղահանուածներուն տուներուն թիւը պէտք չէ գերազանցէր յիսունը,
  3. տեղահանուածներուն կ'արգիլուէր փոխել նախանշուած վայրերը։

հայերուն կ'արգիլուէր բանալ սեփական դպրոցներ, հայկական գիւղերը իրարմէ պէտք է հեռու ըլլային հինգ ժամուան ճամբով։ Հակառակ առանց բացառութեան բոլոր հայերուն տեղահանելու պահանջին՝ Իսթամպուլի եւ Էտիրնէի (Ադրիանապոլսոյ) հայ ազգաբնակչութեան զգալի մասը չի տեղահանուիր այն մտահոգութեամբ, որ օտարերկրեայ քաղաքացիները այդ գործողութեան ականատեսը կ'ըլլան։ Իզմիրի հայկական բնակչութիւնը կը փրկուի նահանգապետ Ռահմի բէկին կողմէն, որ կը կարծէր, թէ հայոց տեղահանումը մահացու վտանգի կ'ենթարկէր քաղաքին առեւտուրը։ 5 Յուլիսին տեղահանման սահմանները արեւմտեան նահանգներու (Անգարա, Էսքիշեհիր եւ այլն), Կիրկուկի, Մոսուլի, Եփրատի հովիտի հաշուին մէկ անգամ եւս կ'ընդարձակուին եւ մօտաւորապէս 13 Յուլիս 1915-ին Թալէաթ կը յայտարարէ, որ տեղահանութիւնը կ'իրականացուի «Հայկական հարցին վերջնական լուծման համար», որ փաստացի կը նշանակէր Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայոց հարցին վերացումը[55]։

Առաջին Տեղահանումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մարտ 1915-ի կէսերուն, անգլիա-ֆրանսական ուժերը կը յարձակին Տարտանելի վրայ։ Իսթամպուլի մէջ մայրաքաղաքը Էսքիշեհիր տեղափոխելու եւ տեղի բնակչութեան տարհանելու նախապատրաստական աշխատանքները կը սկսին։ Վախնալով հայոց դաշնակիցներուն միանալէն՝ Օսմանեան կայսրութեան կառավարութիւնը կը մտադրէր տեղահանել Իսթամպուլի եւ Էսքիշեհիրի միջեւ ինկած ողջ հայ բնակչութիւնը։ Այն ատեն տեղի կ'ունենան Իթթիհատի կեդրոնական կոմիտէի քանի մը համագումարներ, որոնց ժամանակ «Յատուկ կազմակերպութեան» ղեկավար Պեհայէտտին Շաքիր ապացոյցներ կը ներկայացնէ արեւելեան Անատոլիոյ մէջ, հայկական խումբերու գործունէութեան վերաբերեալ։ Խորհրդակցութեան ղեկավար Թալէաթ փաշա կատաղի ատելութեամբ կ'ազդարարէ, որ «պէտք է մաքրել հայերուն հաշիւը» եւ կը խոստանայ այդ մէկը իրականացնելու համար ոչինչ խնայել։ Երիտթուրքերու ղեկավար գործիչները (Նազըմ, Շաքիր, Շիւքրի, Ճաւիթ եւ ուրիշներ) միաբերան կը պահանջեն բնաջնջել բոլոր ոչ թուրք ժողովուրդները, ներառեալ՝ քիւրտերն ու արաբները, բայց առաջնահերթութիւն կը համարեն հայերուն ոչնչացումը․

Aquote1.png Պէտք է, որ հայ ազգը արմատախիլ ըլլայ, մեր հողին վրայ անհատ մը անգամ չմնայ, հայ անունը մոռցուի, «ոչ-թուրք տարրերը թող ջնջուին, որ ազգութեան եւ կրօնքին ալ պատկանած ըլլան[56]։ Aquote2.png

Կ'ընդունուի հայոց բնաջնջման որոշումը եւ կը յանձնարարուի կառավարութեան իրականացնել զայն։ Կը կազմուի այդ հարցով զբաղող գործադիր կոմիտէ (բժիշկ՝ Նազըմ, բժիշկ Պեհայէտտին Շաքիր ու լուսաւորութեան նախարար Միտհաթ Շիւքրի) եւ լիազօրներ կը կարգուին վիլայեթներու մէջ։ Կը յանձնարարուի՝ հայերը բնաջնջել բոլոր միջոցներով։ Թալէաթի գլխաւորութեամբ կը ստեղծուի հայոց բնաջնջման տաս հազարանոց յատուկ կազմակերպութիւն մը՝ Թեշքիլաթ-ը մահսուսէ»՝ լայն ճիւղաւորմամբ (50-ական հոգիով), եւ համապատասխան հրահանգներ կ'ուղարկուին բոլոր նահանգները։ 18 Փետրուար 1915-ի գաղտնի հրահանգին մէջ ըսուած էր.

Aquote1.png «Ճեմիյեթը Իթթիհատի կեդրոնը Թուրքիոյ մէջ ապրող բոլոր հայերը, առանց անհատ մը ողջ ձգելու, փճացնել որոշած եւ այս մասին կառավարութեան ընդարձակ իրաւասութիւններ տուած է։ ․․․Պիտի չթոյլատրուի, որ հայ մը օգնութեան եւ պաշտպանութեան արժանանայ»[57]։ Aquote2.png


15 Ապրիլին Թալէաթի, էնվեր փաշայի ու Նազըմի ստորագրութեամբ տեղական իշխանութիւններուն կ'ուղարկուի հայերուն համատարած բռնագաղթի ու ջարդերու կազմակերպման հրաման, ուր նշուած Էր․

Aquote1.png Իսլամ եւ թուրք ժողովուրդը ներկայացնող կառավարութիւնը եւ «Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն» կոմիտէն, միացած ուժերով, ինչ որ ալ պատահի, որեւէ հաշտութեան սեղանի վրայ, որեւէ ձեւով հայկական հարցի մը դրուիլը կանխելու համար, օգտուելով պատերազմին մեզի բերած սա անկախութենէն, որոշեցինք վերջնական հաշուեհարդարի ենթարկել զայն, բնաջնջելով անհարազատ այդ տարրը, քշելով զանոնք դէպի Արաբիոյ անապատները, համաձայն տրուած մեր գաղտնի հրահանգին․․․ Արդ, կառավարութիւնը ու Իթթիհատի մեծ կոմիտէն կոչ կ'ընենք ձեզի եւ ձեր հայրենասիրութեան եւ կը հրամայենք, որ ձեր բոլոր տրամադրելի ուժերով աջակցիք «Միութեան եւ յառաջադիմութեան» տեղական մարմիններու, որոնք 24 Ապրիլի արեւածագէն սկսեալ, գաղտնի ծրագիրի մը համաձայն, գործադրութեան պիտի դնեն այս հրամանը։ Որեւէ պաշտօնատար ու անհատ, որ կը հակառակի այս սրբազան ու հայրենասիրական գործին ու չի տրամադրուիր երեն յանձնուած պարտականութեան եւ որեւէ ձեւով այս կամ այն հայը պաշտպանելու կամ պահելու փորձ կ'ընէ, հայրենիքին եւ կրօնքին թշնամի կը նկատուի եւ ըստ այնմ ալ կը պատժուի[58]։ Aquote2.png


Երիտթրքական կառավարիչները պատերազմի սկիզբէն ձեռնամուխ կ'ըլլան հայոց բնաջնջման գործին։ Առաջին ծանր հարուածը կը տրուի թրքական «Սեֆերպերլիք»ով (զօրահաւաք), որ իսկական պատուհաս կը դառնայ հայոց գլխուն։ Մինչ այդ բանակին մէջ, գտնուող հայ զինուորականներուն (1908-ի յեղաշրջումէն ետք, քրիստոնեաները եւս ենթակայ էին զինուորական ծառայութեան) կը միանան բազմահազար զօրակոչիկներ (18-45 տարեկան բոլոր «ռազմունակ» տղամարդիկ), որոնք մուտք կը գործեն աշխատանքային գումարտակներու (ամելէ թապուրի) մէջ (կը փոխադրէին բեռներ, ճամբաներ կը շինէին եւ այլն) եւ մաս-մաս կ'ոչնչացնեն։ Թրքական կառավարութիւնը կարգադրած էր սպաննել օսմանեան բանակի բոլոր հայ զինուորականները։ Ահա ռազմական նախարար էնվեր փաշայի հրամանը, ուր ըսուած էր․

Aquote1.png Կայսերական բանակներուն մէջ ծառայող բոլոր հայ անհատները, առանց դէպքի մը տեղի տալու՝ իրենց զօրաբաժիններէն զատելով, ընդհանուրին աչքէն հեռու ծածուկ վայրերու մէջ գնդակահար պիտի ըլլան[57]։ Aquote2.png


Գազանաբար կը հոշոտուի 60, 000 հայ զինուորական։ Թրքական զօրահաւաքը կ'ուղեկցուէր համատարած շուրջկալներով, որոնց ատեն մարդոցմէ «զէնքեր» հաւաքելու եւ պատերազմական տուրք գանձելու պատրուակով կ'աւերուէին հայերուն տուները, կը կողոպտուէր անոնց ունեցուածքը, կը ձերբակալուէին ու կ'աւերուէին շատերը։ Ռուսական հետախուզութիւնը 15 Մարտ եւ 3 Ապրիլ 1915-ին, Թուրքիոյ վերաբերեալ կը հաղորդէր․

Aquote1.png Ամբողջ երկրին մէջ, տեղի կ'ունենան հայերու ձերբակալութիւններ․․․ Կոտորածներ էրզրումի, Տորթյոլի, Զէյթունի եւ շրջակայքին մէջ։ Արիւնալի ընդհարումներ՝ Պիթլիսի, Վանի եւ Մշոյ մէջ․․․ բռնութիւններ, թալան, սպանութիւններ Ակնի եւ ամբողջ Փոքր Հայքի մէջ։ Ժողովուրդի տնտեսական քայքայում եւ ընդհանուր կոտորած։ Aquote2.png


Շաքիրի, որ կը պնդէր, որ «ներքին թշնամին» ոչ պակաս վտանգաւոր է, քան «արտաքին թշնամին», կը տրուին լայն իրաւասութիւններ։ Մարտի վերջին եւ Ապրիլի սկիզբին «Յատուկ կազմակերպութիւնը» կը փորձէ կազմակերպել Էրզրումի հայոց ջարդերը եւ հակահայկական քարոզչութեան համար նահանգ կ'ուղարկէ Իթթիհատի ամէնէն գլխաւոր գործակալները, ինչպէս՝ Ռեշիտ բէկին (թրք.՝ Reşit Bey), որ աւելի դաժան ձեւերով՝ ներառեալ ձերբակալութիւններն ու կտանքները, Տիարպեքիրի մէջ, զէնք կը փնտռէր, այնուհետեւ կը դառնայ հայոց ամէնէն մոլեռանդ մարդասպանը։ Թաներ Աքչամի կարծիքով հայոց զանգուածային տեղահանութեան որոշումը ընդունուած էր Մարտին[59], բայց այն փաստը, որ «Իսթամպուլէն տեղահանութիւնը այդպէս ալ չ'ըլլար», կը նշանակէ, որ այդ պահուն հայոց ճակատագիրը կախուած էր պատերազմի հետագայ ընթացքէն[60]։

Հակառակ երիտթուրքերու պնդումներուն, որ հայոց տեղահանութիւննները կը պատասխանէին Արեւելեան ռազմաճակատին ընթացքին հայոց անհնազանդութեան, Ճեմալի ղեկավարութեամբ առաջին տեղահանութիւնները կը կատարուին ոչ թէ Արեւելեան ռազմաճակատին հարեւան շրջաններուն մէջ, այլ Անատոլիոյ կեդրոնէն դէպի Սուրիա: Եգիպտական գործողութիւններուն մէջ, պարտութենէն ետք ան Զէյթունի եւ Տորթյոլի բնակչութիւնը կ'որակէ «հնարաւոր վտանգաւոր» եւ դաշնակիցներու հնարաւոր յառաջխաղացման պարագային կ'որոշէ փոխել իրեն ենթակայ տարածքներու ժողովուրդը՝ առաջարկելով հայոց առաջին տեղահանութիւնները: Հայոց տեղահանութիւնները կը սկսին Զէյթուն քաղաքէն 8 Ապրիլ-ին, որուն բնակչութիւնը դարերով ունէր մասնակի անկախութիւն եւ թրքական իշխանութիւններուն հետ կը գտնուէր առճակատման մէջ։ իբրեւ հիմնաւորում՝ կը բերուէր իբր Զէյթունի հայոց եւ ռուսական ռազմական շտաբի մէջ գաղտնի համաձայնութեան տեղեկատուութիւնը, բայց Զէյթունի հայերը ոչ մէկ թշնամական քայլ չէին ձեռնարկած[61][62][63]։

Փախստական հայ կիներ՝ սատկած ձիու մարմինի մօտ Տէր-Զօրի համակեդրոնացման ճամբարին

Քաղաք կը մտնէ երեք հազար թուրք զինուոր։ Թուրք զինուորներու վրայ յարձակած Զէյթունի երիտասարդ տղամարդոցմէ մաս մը, ներառեալ քանի մը դասալիք, կը փախչի հայկական եկեղեցի եւ ինքնապաշտպանութիւն կը կազմակերպէ՝ համաձայն հայկական աղբիւրներու՝ վերցնելով 300 զինուոր (թուրքերը կը նշեն մէկ մայոր եւ ութ զինուոր), բայց եկեղեցին կը գրաւուի։ Հայկական կողմի յաղորդմամբ զինուորներու վրայ յարձակումը վրեժ էր հայկական գիւղերուն մէջ, այդ նոյն զինուորներու անհարիր կեցուածքին դիմաց։ Զէյթունի հայութեան մեծ մասը ապստամբներուն չէր աջակցեր, հայ համայնքի ղեկավարները ապստամբները կը համոզէին յանձնուիլ եւ կառավարական զօրքերուն թոյլ կու տան հաշուեհարդար տեսնել անոնց հետ։ Բայց օսմանեան պաշտօնեաներու մէկ մասը միայն պատրաստ էր ընդունելու հայոց հաւատարմութիւնը, մեծամասնութիւնը կը համոզուի, որ Զէյթունի հայերը կը համագործակցին թշնամիին հետ։ Ներքին գործերու նախարար Թալէաթ Կոստանդնուպոլսոյ հայոց պատրիարքին շնորհակալութիւն կը յայտնէ դասալիքները բռնելու գործին մէջ, հայ բնակչութեան աջակցութեան համար, բայց աւելի ուշ հաղորդագրութիւններուն մէջ, ատիկա կը ներկայացնէ իբրեւ օտար տէրութիւններու հետ հայկական ապստամբութեան մէկ մասը. տեսակէտ մը, որ ընդունելի է թրքական պատմագրութեան կողմէն։ Հակառակ անոր, որ հայկական բնակչութեան մեծ մասը կողմ չէր օսմանեան բանակին ընդդիմանալուն, բայց այնուամենայնիւ անոնք եւս կը տեղահանուին դէպի Գոնիա եւ Տէր Զօրի անապատ, ուր հայերը կա՛մ կը սպաննէին, կա՛մ կը ձգէին, որ մեռնէին սովէն ու հիւանդութիւններէն։ Զէյթունէն ետք, նոյն ճակատագրին կ'արժանանան Կիլիկիոյ միւս քաղաքներու բնակիչները։ Տեղահանութիւնները տեղի կ'ունենան Վանի դէպքերէն առաջ, որոնք օսմանեան իշխանութիւնները, կ'օգտագործէին հակահայկական քաղաքականութիւնը հիմնաւորելու համար։ Օսմանեան կառավարութեան գործողութիւնները իրենց ծաւալներով ակնյայտօրէն անգերազանցելի էին, բայց անոնք չէին ընդգրկեր կայսրութեան ողջ տարածքը[61][62][63]։ Զէյթունի հայոց տեղահանութիւնը լոյս կը սփռէ ցեղասպանութեան կազմակերպման ժամկէտներու հետ կապուած կարեւոր հարցի մը վրայ: Հայոց որոշ մասը կ'աքսորուի Գոնիա քաղաք, որ հեռու կը գտնուէր Սուրիայէն ու Իրաքէն. տեղեր, ուր աւելի ուշ հիմնականին մէջ, կը տեղահանուին հայերը։ Ճեմալ կը պնդէր, որ անձամբ ընտրած է Գոնիան, այլ ոչ թէ Միջագետքը, իբր թէ, որպէսզի զինամթերքի տեղափոխման համար արգելքներ չստեղծուին։ Բայց Ապրիլէն ետք եւ Ճեմալի իրաւասութիւններէն դուրս տեղահանուած հայոց մէկ մասը կ'ուղղուէր Գոնիա, որ կրնայ նշանակէր, թէ տեղահանման ծրագիր կար արդէն Ապրիլ 1915-ին[63]։

Վանի Հերոսամարտը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սարիղամիշի պարտութենէն ետք, Վան քաղաքը ռազմավարական մեծ նշանակութիւն ունէր ոչ միայն թուրքերու, այլեւ ռուսերու համար։ 1914-էն, Հ.Յ.Դ.-ն, քաղաքին մէջ մեծ ազդեցութիւն ունենալով, գաղտնի, մեծ թիւով զինամթերք պաշարած էր։ Անդրանիկի հրամանատարութեամբ ռուսական կամաւորականներու՝ Սարային մօտենալէն Օսմանեան իշխանութիւնները դաշնակցականներէն կը պահանջեն յանձնել թրքական բանակէն փախած հայ դասալիքները, քաղաքը կը կտրեն հեռախօսային կապէն եւ կը սկսին տեղի բնակչութենէն շորթումները։ Փետրուար 1915-ին, Վանի մէջ՝ կայսրութեան միակ շրջանին մէջ, ուր հայերը մեծամասնութիւն կը կազմէին, նահանգապետ կը նշանակուի Էնվերի աներձագը՝ Ճեւտէթ բէկ, որ նշանաւոր էր բռնութիւններու հանդէպ իր հակումներով եւ զէնքի հաւաքագրման ատեն հայոց ահաբեկումներով։ Ճեւտէթ նոր վերադարձած էր Պարսկաստանի անյաջող արշաւանքէն, եւ իրեն կ'ուղեկցէր քանի մը հազար քիւրտ ու չերքէզ ոչ կանոնաւոր զինուորներ, այսպէս կոչուած «մսագործի գումարտակները»։ Թրքական կառավարութիւնը 1914-ի, վերջին նշելն էր Վանի մէջ, ապստամբութեան հնարաւորութիւնը՝ պնդելով, որ Վանի մէջ հայեր ու քանի մը պարսկական ցեղեր կը զինեն Թուրքիոյ թշնամիները։ Վանի հայ ղեկավարները կը փորձեն հանգստացնել իշխանութիւնները եւ հաւատարմութիւն կը յայտնեն Ճեւտէթին։ Մարտ 1915-ի սկիզբը Ճեւտէթը Շատախի հայերէն մահուան եւ աքսորի սպառնալիքով կը պահանջէ 18-45 տարեկան բոլոր տղամարդիկը (4000 տղամարդ, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ դասալիքներ) բանակին մէջ, աշխատելու համար։ Հայերը կը տրամադրեն միայն 400 հոգի, իսկ մնացեալին փոխարէն կ'առաջարկեն վճարել այսպէս կոչուած «ազատման հարկ» (բանակին մէջ, ծառայելու փոխարէն օրէնքով թոյլատրուած որոշակի գումարի վճարում), որ կը մերժուի Ճեւտէթին կողմէն։ Միջադէպ մըն ալ տեղի կ'ունենայ, երբ Ճեւտէթ հայ-թրքական ութ հոգինոց խումբ մը կ'ուղարկէՇատախ գիւղ, ուր պէտք է քննարկէին հայը բանտին մէջ պահելու պատմութիւնը։ Ճամբան խումբի բոլոր չորս հայ անդամները կը սպաննուին։ 17 Ապրիլին Ճեւտէթ «մսագործի գումարտակները» կ'ուղարկէ վերացնելու Շատախի հայերը, բայց անկարգապահ զօրքը կը յարձակի մօտակայ գիւղերուն վրայ[64][65][66]։

Զանգուածային սպաննութիւնները կը սկսին 19 Ապրիլին, երբ Վանի շրջակայքը, կը սպաննուի շուրջ 2,500 հայ, իսկ մօտակայ քանի մը օրերուն՝ եւս 50,000: Հայոց վրայ յարձակումները կը հրահրուէին Իթթիհատի կողմէն, որ հետագային կը խոստանան Վանի երկու ժեներալ-նահագապետերը՝ Իպրահիմ Արուաս եւ Հասան Թաշին[47]։ իսլամներուն մահուան սպառնալիքով արգիլուած էր օգնել հայերուն։ Վանի հայերը, սպասելով յարձակման, քանի մը շաբաթ կ'ամրացնեն քաղաքին իրենց հատուածը եւ չորս շաբաթներու ընթացքին, արդիւնաւէտ դիմադրութիւն կը ցուցաբերեն։ Վանի հայ բնակչութիւնը կը կազմէր մօտաւորապէս 30, 000 հոգի, որոնցմէ միայն 1500-ը զինուած էին։ Զէնքը շատ յաճախ կ'ըլլար ինքնաշէն տարբերակով։ 16 Մայիսին, երբ ռուսական բանակը կը մօտենայ Վանի, թուրքերը հարկադրուած կը հեռանան, եւ ռուս ժեներալ Նիքոլաեւ Վանի մէջ, կը հռչակէ հայկական կառավարումը։ Վեց շաբաթէն, արդէն կը պահանջէին ռուսերը՝ տանելով այն հայերուն, որոնք կրնային հեռանալ[64][65][66]։

Վանի իրադարձութիւնները նախապէս մշակուած բնոյթ չունէին, հայերը կը փորձէին հնարաւոր փախուստի միջանցք պահել դէպի Պարսկաստան, իսկ Ճեւտէթ պատժամիջոցներ կ'օգտագործէր իրեն տեսանելի «հայկական վտանգը» ճնշելու համար։ Անոր գործողութիւնները այն ատենուան համար բնորոշ չէին։ Նոյն ժամանակահատուածին մէջ, տեղին կ'ունենան նաեւ Պիթլիսի քիւրտերու եւ Պաշկալէի ասորիներու ապստամբութիւնները:

Տեղահանութիւններու Շարունակութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուի հեռագիրը պետութեան (16 Յուլիս 1915, ) կը նկարագրէ հայոց բնաջնջումը իբրեւ «ռասայական բնաջնջման կազմակերպուած փորձ»
Օսմանեան պաշտօնեայ Սահիտ Ահմետի կողմէն Տրապիզոնէն հայոց տեղահանման նկարագրութիւնը[Ն 3]։

Սկիզբը, օսմանեան պաշտօնեաները կը խլեն երեխաները, որոնցմէ շատերը կը փորձէ փրկել Տրապիզոնի ամերիկեան հիւպատոսը։ Տրապիզոնի իսլամները նախազգուշացուած էին հայերը պաշտպանելու պարագային, մահապատիժի ենթարկելու մասին։ Աւելի ուշ, կ'առանձնացնեն տղամարդիկը՝ յայտարարելով, որ անոնք պէտք է մասնակցին աշխատանքներուն։ Կիները եւ երեխաները պահապաններու հսկողութեամբ եւ անվտանգութեան երաշխիքներով կը տարագրուին Մոսուլի ուղղութեամբ, որմէ ետք, տղամարդիկ քաղաքէն կը հանուին ու կը գնդակահարուին նախապէս փորուած խրամատներու մէջ։ Կիներուն եւ երեխաներու վրայ կը կազմակերպուին «չեթերու» յարձակումներ, որոնք կը կողոպտէին ու կը բռնաբարէին կանանց, ապա՝ կը սպաննէին։ Զինուորականները յստակ հրաման ունէին չխանագարել «չեթերու» գործողութիւնները։ Ընտրուած երեխաները նոյնպէս կը տարագրուին ու կը սպաննուին։ Ամերիկեան հիւպատոսին խնամակալութեան տակ գտնուող երեխաները, կ'ընտրուին իբր թէ Սեբաստիա ուղարկելու համար, նաւակներով ծով կը հանուին, կը սուինահարուին, մարմինները կը դրուին պարկերու մէջ եւ կը նետուին ծով։ քանի մը օրէն, կարգ մը մարմիններ կը գտնեն Տրապիզոնի ափերուն մօտ։ Յուլիսին 1915-ին Սահիտ Ահմետին կը հրամայեն ուղեկցիլ Տրապիզոնի հայոց վերջին խումբին՝ կազմուած 120 տղամարդոցմէ, 400 կիներէ եւ 700 երեխաներէն։ Սկիզբը՝ խումբէն կ'առանձնացուին տղամարդիկ, աւելի ուշ Սահիտ Ահմետի կը յայտնեն, որ անոնք բոլորը սպաննուած են։ Ամբողջ ճամբան կային հազարաւոր հայերու մարմիններ։ «Չեթերու» քանի մը խումբեր կը փորձեն խումբէն վերցնել կիները եւ երեխաները, բայց Սահիտ Ահմետ կը հրաժարի յանձնել տալ հայերը։ Ճամբան ան մօտաւորապէս 200 երեխայ կու տայ իսլամ ընտանիքներու, որոնք կը խոստանան հոգ տանիլ անոնց։ Կամախի մէջ, Սահիտ Ահմետ հրաման կը ստանայ հայերը պահպանել, մինչեւ այն ատեն, որ անոնք ողջ են։ Ան կը յաջողի հայերու այդ խումբին միացնել Էրզրումէն եկող խումբը, որ կը գլխաւորէր ոստիկանութեան ներկայացուցիչ Մուհհամէտ Էֆենտին։ Այնուհետեւ Էֆենտին Սահիտ Ահմետի կը յայտնէ, որ այդ խումբը հասած է Եփրատի ափերը, ուր առանձնացուած է խումբէն եւ ոչնչացուած՝ «չեթ» հրոսակներու կողմէն։ Գեղեցիկ հայ աղջիկները պարբերաբար հրապարակայնօրէն կը բռնաբարուէին, ապա՝ կը սպաննուէին, տրապիզոնեան պաշտօնեաներու կողմէ: Հայոց սպանութիւններու կազմակերպիչներէն՝ Սահիտ Ահմետ կը տեղեկացնէր Էրզրումի մէջ Պեհայէտտին Շաքիրին, Տրապիզոնի մէջ՝ Նայիլ բէկին եւ Կամախի՝ Երզնկայի խորհրդարանի անդամներուն։ «Չեթերու» կեդրոնակայանը կը գտնուէր՝ Կամախ։

Եթէ ընդհանուր տեղահանութիւնները նախապէս ծրագրուած չէին, այնուամենայնիւ Մարտ 1915-ին խորհրդակցելէն ետք Իթթիհատի ներկայացուցիչները կը սկսին քարոզել հայոց զանգուածային սպանութիւնները։ Վանի իրադարձութիւնները ու համաձայն թրքական պաշտօնական վիճակագրութեան՝ 150,000 իսլամներու սպանութիւնները (Խալիլ Պերքթայ կը ներկայացնէ հայոց կողմէն 1915-ին, Անատոլիոյ մէջ, սպաննուած 12, 000 իսլամներու թիւը) նոյնպէս իբրեւ առիթ կ'օգտագործուին իշխանութիւններուն կողմէն հակահայ գործողութիւններուն համար։ 24 Ապրիլ 1915-ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, կը ձերբակալուին 235 երեւելի հայեր, որոնք հետագային կ'աքսորուին։ Անոնց կը հետեւի 600 հայերու ձերբակալութիւնը, այնուհետեւ 5000-ի։ Անոնց մեծամասնութիւնը կը սպաննուի Իսթամպուլի մերձակայքը։ Այս գործողութիւնները որեւէ հիմք չունէին, եւ ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուի հետ զրոյցի մը ընթացքին, Թալէաթը այս գործողութիւնները կը բնութագրէ իբրեւ «ինքնապաշտպանութիւն»։ 30 Մայիս, 1915-ին Օսմանեան կայսրութեան նախարարներուն խորհուրդով կ'ընդունուի Տեղահանութեան մասին օրէնքը, ըստ որուն ռազմական հրամանատարութիւնը լիազօրուած ճնշած էր բնակչութեան զինուած ապստամբութիւնները եւ տեղահանած դաւաճանութեան կամ լրտեսութեան մէջ կասկածուողները։ Օրինակ հաղորդելու նպատակով, կը նախատեսուէին տեղահանուածներուն պահակներ եւ կորսնցուցած ունեցուածքի փոխհատուցում տրամադրել, բայց գործնականին մէջ այս պայմաններէն ոչ մէկը չ'իրականանար: Հայոց բնաջնջման գործին մէջ, գլխաւոր դերակատարութիւնը ունէր Էրզրումի մէջ տեղակայուած «Յատուկ կազմակերպութիւնը» (օսման.՝ تشکیلات مخصوصه), որ ունէր մինչեւ 34, 000 անդամ, որոնց գերակշիռ մասը կը կազմէին «չեթերը»՝ բանտերէն ազատ արձակուած յանցագործները։ «Յատուկ կազմակերպութիւնը» անմիջապէս կ'ենթարկուէր Թալէաթին։ Առաջին անգամ ան ինքզինք կը ցուցադրէ 1914 -ին, ռուսական զօրքերու նահանջի շրջաններուն մէջ, հայոց դէմ բռնութիւններուն ատեն՝ Վանի դէպքերէն վեց ամիս առաջ, որ հայոց տեղահանութեան պաշտօնական պատճառը կ'ըլլայ։ Զանգուածային սպանութիւններուն մէջ, գործօն մասնակցութիւն կ'ունենայ նաեւ երկիրի յատուկ ծառայութիւնները ղեկավարող եւ մահուան յատուկ գումարտակներ ստեղծած Պեհայէտտին Շաքիրը[Ն 4][Ն 5]։

18 Ապրիլին Էրզրումի մերձակայքը, տեղի կ'ունենայ թրքական զանգուածային հանրահաւաք մը, որուն ընթացքին, հայերը կը մեղադրեն դաւաճանութեան մէջ, իսկ անոնց օգնող իսլամները կը նախազգուշացնեն, որ անոնք նոյնպէս կը կիսեն հայոց ճակատագիրը։ Յաջորդող շաբաթներու ընթացքին, Էրզրումի նահանգի հայերը թրքական յարձակումներու առարկայ կը դառնան։ Մայիսի կէսերուն ջարդեր տեղի կ'ունենան Խնուսի մէջ եւ անոր մերձակայքը, ուր կը սպաննուի 19,000 հայ։ Նահանգի միւս գիւղերուն հայերը կը տեղահանուին Էրզրում, անոնցմէ շատերը կը մահանայ անօթութենէն, ծարաւէն եւ տանջալլկութենէն, իսկ ողջ մնացածները Կամախի կիրճի լանջերէն կը նետեն գետը։ Էրզրումի 65,000 հայ բնակչութեան մեծամասնութիւնը Յունիս-Յուլիս 1915-ին, կը տեղահանուի կամ կը սպաննուի Կամախի կիրճերուն մէջ, մնացեալները կը տեղահանեն Հալէպ կամ Մուսուլ, ուր քանի մը հոգի կը յաջողի ողջ մնալ։ Էրզրումի մէջ, կը ձգեն շուրջ 100 հայ, որոնք կ'աշխատէին ռազմական կարեւորագոյն հարցերուն մէջ։ Երզնկայի հայերը նոյնպէս հիմնականին մէջ, կը սպաննուին Կամախի կիրճերուն մէջ։ Պեյպուրթի՝ Էրզրումի նահանգին եւս մէկ քաղաքի հայերէն սկիզբը՝ դրամ կը վերցնեն եւ երիտասարդ աղջիկներուն՝ անվտանգութեան երաշխիքներ կու տան, ապա անոնց վրայ կը յարձակին «չեթերը»։ Դէպի Երզնկա ետ փախչողները կը գնդակահարեն ոստիկանները[67]։

Օրտուէն կիները եւ երեխաները Սամսոն տեղափոխուելու պատրուակով կը բարձրացնեն բեռնանաւերը, ապա, կը տարուին բաց ծով եւ նաւէն դուրս կը նետուին։ Կարմիր մահիկի հիւանդանոցի հայուհիները կ'անարգուէին. Տրապիզոնի նահանգապետը կը բռնաբարէր զանոնք եւ կը պահէր իբրեւ հարճեր[68]։ Թրքահայաստանի հարաւային մասը հայերէն կը մաքրուի։ Հակառակ Պիթլիսի հայոց օրինապաշտութեան՝ Ճեւտէթ սկիզբը՝ անոնցմէ փրկագին կը պահանջէ, ապա շատերը կախաղան կը բարձրացնէ։ 25 Յուլիսին քաղաքը կը շրջապատուի Ճեւտէթի զօրքերուն կողմէն, եւ կարճ պաշարումէն ետք քաղաքին հայկական մասը անձնատուր կ'ըլլայ։ Տղամարդիկ կը սպաննուին, իսկ երիտասարդ աղջիկներուն կու տան տեղացի թուրքերուն ու քիւրտերուն, մնացեալ հայ բնակչութիւնը, կ'ուղարկուի հարաւ, որոնք խեղդամահ կ'ըլլան Տիգրիսի մէջ։ Պիթլիսի մէջ, ընդհանուր առմամբ կը սպաննուի 15,000 հայ, անոնց տուները կը տրուին թուրք եւ քիւրտ մուժահիրներուն[67]։

Միաժամանակ սպանդի կ'ենթարկուի Պիթլիսի շրջակայ գիւղերու հայ բնակչութիւնը։ Պիթլիսէն ետք, Ճեւտէթ կ'ուղեւորուի Մշոյ նահանգ, ուր թուրքերու ու քիւրտերու մայիսեան յարձակումներէն ետք, կը տիրէր ժամանակաւոր խաղաղութիւն։ Ճեւտէթի՝ նահանգ այցելելէն ետք, կը սկսին հայութեան ղեկավարներու կտտանքները, տղամարդիկ կը սուինահարուին, կիները եւ երեխաները կը փակուին ախոռներուն մէջ եւ ողջ-ողջ կը հրկիզուին։ Ապա, Ճեւտէթն ու թուրք-քրտական ջոկատները կը յարձակին Սասունի հայութեան վրայ, որոնք կը պաշտպանուին, մինչեւ որ կը վերջանայ զինամթերքն ու սնունդը։ Սեւ ծովու ծովափնեայ քաղաքներուն մէջ, հայերը նաւերու մէջ կը նստեցնէին, այնուհետեւ ջրախեղդ կ'ընէին։ Բնաջնջման կ'ենթարկուին նաեւ աւետարանական եւ կաթողիկէ դաւանանքի հայերը։ Խարբերդի մէջ, 13, 000 հայ զինուորներու հետ կը սպաննուի նաեւ ամերիկացի միսիոնարներու կողմէն հիմնադրուած Եփրատ վարժարանի ուսանողներն ու դասախօսները։ Նոյն բախտին կ'արժանանան նաեւ՝ Մերզիֆոնի հայերը, ուր ամերիկեան աւետարանական միսիոնարներու ղեկավարութեամբ կը գործէր Անատոլիոյ վարժարանը։ Մարզուանի 12, 000 հայոց մեծամասնութիւնը տեղահանելէն ետք, վարժարանի նախագահը ամերիկեան դեսպանի միջոցով Էնվերէն ու Թալէաթէն վարժարանի անդամներուն համար անվտանգութեան երաշխիքներ կը ստանայ, բայց նահանգապետը կը յայտարարէ, որ ինք տեղեակ չէ երաշխիքներու մասին եւ մնացեալ հայերը կը տարհանէ անապատ, ուր անոնք կը մահանան։ Տեղահանման կ'ենթարկուին նաեւ Անգարայի հայերը, որոնցմէ շատեր կաթողիկէ էին[67]։

1900 -ին ծնած Թագուհի Լեւոնեանի յուշերէն[69]։
Բալուէն Տիգրանակերտ (Տիարպեքիր) մեզ կը տանջէին, եւ մենք կը տանջուէինք։ Չկար հաց ու ջուր։ Մօրս պայուսակին մէջ, ինչ-որ բան կար, որ ան երբեմն մեզի կու տար։ Մենք 10-15 օրուան ընթացքին, ամբողջ օրը կը քալէինք։ Ոտքերուս կօշիկներ չէին մնացած։ Վերջապէս մենք հասանք Տիգրանակերտ։ Հոն մենք լուացուեցանք, մեր մօտ եղած չոր հացը թրջեցինք եւ կերանք։ Շշուկներ տարածուեցան, որ նահանգապետը հայերէն կը պահանջէ 12-ամեայ գեղեցիկ աղջիկ մը.. Գիշերը անոնք լապտերներով եկան՝ փնտրելու այդպիսի աղջիկ մը։ Գտան զինք, խլեցին ողբացող մօրմէն եւ ըսին, որ զինք յետոյ կը վերադարձնեն։ Աւելի ուշ անոնք գրեթէ մեռած երեխան վերադարձուցին, սոսկալի վիճակի մէջ՝ զինք ձգելով մօր ծունկներուն։ Մայրը աղեկտուր կ'ողբար, իսկ երեխան, չկարենալով հանդուրժել տեղի ունեցածին, մահացաւ։ Կիները չէին կրնար հանգստացնել մայրը։ Վերջապէս կանայք փորձեցին ոստիկանի մը զէնքով փոս մը փորել եւ թաղեցին աղջիկը։ Հոն մեծ պատ մը կար, եւ իմ մայրս ու քանի մը կիներ անոր վրայ գրեցին. «Հոս թաղուած է Շուշանը»։

Ի տարբերութիւն այլ տեղահանութիւններու, որոնք տեղի հայ համայնքներու շրջանակներուն մէջ, չէին տարբերիր իշխանութիւններու տեսանկիւնէն անմեղներուն «մեղաւորներէն», Կիլիկիոյ տեղահանութիւնները արդէն տարբերութիւն չէին դներ հայ յեղափոխական եւ այլ համայնքներու միջեւ։ Այս տեղահանութիւնները կապ չունէին նաեւ սահմանի մօտիկութենէն եւ կը վերաբերէին Օսմանեան կայսրութեան բոլոր հայերուն։ Այս տեղահանուածներուն չէին տրամադրեր սնունդ, որ փաստացի կը նշանակէր սովամահութիւն։ Անոնք պաշտպանուած չէին եւ ճանապարհին կ'ենթարկուէին օսմանեան անկանոն ուժերու, քիւրտերու, չերքէզներու եւ այլ իսլամական ցեղերու կողոպուտին ու բռնութիւններուն, որուն իբրեւ արդիւնք, անապատին մէջ գտնուող վերջնակէտ կը հասնէր տարհանուողներուն մօտաւորապէս 20%-ը միայն։ Նոյն բանը տեղի կ'ունենայ ողջ Արեւելեան Անատոլիոյ հայերուն հետ։ Արեւմտեան նահանգներու հայերը համեմատաբար անխոչընդոտ կը հասնին մինչեւ Տէր Զօր, ուր հետագային, շատերը կա՛մ կը մահանան, կա՛մ կը սպաննուին։ Անատոլիոյ հայ համայնքներու ընդհանուր կազմաքանդման գործընթացը կը սկսի 24 Ապրիլ, 1915-ին, երբ կը ձերբակալուին եւ Անգարա կը տարհանուին Կոստանդնուպոլսոյ հայ համայնքին ղեկավարները։ Յունիսի կէսերուն անոնք գրեթէ բոլորը սպաննուած էին։ Այդ ընթացքին, գրեթէ ամբողջութեամբ ոչնչացուած էին Պիթլիսի եւ Էրզրումի հայ համայնքները։ 9 Յունիսին Ներքին գործերու նախարարութիւնը Էրզրումի նահանգապետին նամակ կ'ուղարկէ՝ պահանջելով վաճառել տեղահանուած հայոց ունեցուածքը, որոնց վերադարձը չէր ակնկալուէր։ 1915-ի ամրան, տեղահանութեան աշխարհագրութիւնը կ'ընդարձակի՝ ներառելով ներկայիս Սուրիոյ շրջանները։ Ըստ տեղահանութիւններու նախագիծին՝ հայերը պէտք չէ գերազանցէին տեղի բնակչութեան 10%-ը, որ կ'արտացոլէր երիտթուրքերու վախը հայոց կուտակումներէն։ Հիմքեր կան կարծելու, թէ Տէր Զօրի անապատին շուրջ գտնուող ճամբարներու մինչեւ 150, 000 հոգիի սպաննութիւնը կատարուած է չերքէզներու, չեչեններու եւ արաբներու կողմէն[51]։

Սպանութիւններու վերաբերեալ ամէնէն արժէքաւոր վկայութիւններէն մէկը ձգած են օսմանեան արաբ չորս պաշտօնեաներ, որոնք ռուսական կողմ կ'անցնին եւ հետագային տեղահանութիւններու մանրամասնութիւնները կը պատմեն Մարք Սայքսին։ 1915-ին Տրապիզոնի մէջ գտնուող հրամանատար Սաիտ Ահմետ Մուխտերա ալ-Պահաժայի խօսքերով՝ ան գիտէր, որ հայոց տեղահանութիւնը կը նշանակէր ոչնչացում, եւ ինք տեղեակ էր դասալիքները առանց դատի գնդակահարելու գաղտնի հրամանէն։ Հրամանատար Սաիտ Ահմետ յայտնած է, որ գաղտնի հրամանին մէջ «դասալիքներ» բառին փոխարէն գրուած էր «հայեր», որ կը վկայէ, թէ կեդրոնական իշխանութիւնները կը գիտակցէին իրենց արարքներուն սխալ ըլլալը եւ ամէն ձեւով կը փորձէին քողարկել զանոնք[70]։

Հայոց սպանութիւնները կ'ուղեկցուէին կողոպուտով ու գողութեամբ։ Վաճառական Մեհմետ Ալիի (թրք.՝ Mehmed Ali) խօսքերով՝ Ասենթ Մուսթաֆա եւ Տրապիզոնի նահանգապետ Ճեմալ Ազմի իւրացուցած էին հայոց՝ 300, 000-400, 000 թրքական ոսկէ ֆունտ արժողութեամբ թանկարժէք իրեր (այդ օրերուն՝ շուրջ 1, 500, 000 ԱՄՆ տոլար)։ Հալէպի, ԱՄՆ հիւպատոսը կը զեկուցէր Ուաշինկթըն, որ Թուրքիոյ մէջ կը գործէր «յափշտակութիւններու հսկայական համակարգ մը»։ Տրապիզոնի հիւպատոսը կը յայտնէր, որ ամէն օր կը տեսնէ, ինչպէս է «թուրք կիներուն եւ երեխաներուն ամբոխը գիշանգղերու պէս կը հետեւէր ոստիկանութեան ու կը տանէր ամէն ինչ, որ կրնային», եւ որ Տրապիզոնի մէջ Իթթիհատի Քոմիսարին տունը լեցուն էր ոսկիով եւ թանկարժէք իրերով, որոնք կողոպուտներէն իր բաժինը կը կազմէին[68]։

1915-ի ամրան վերջը, կայսրութեան հայ բնակչութեան զգալի մասը սպաննուած էր։ Հակառակ օսմանեան կայսրութեան իշխանութիւններու փորձերուն՝ ծածկելու ատիկա՝ Եւրոպա հասած փախստականները կը պատմէին հայ բնակչութեան ոչնչացման մասին։ 27 Ապրիլ 1915-ին Ամենայն հայոց կաթողիկոսը կոչ կ'ընէ ԱՄՆ-ին եւ Իտալիոյ թոյլ չտալու եւ դադրեցնելու ջարդերը։ Դաշնակից պետութիւնները հրապարակայնօրէն կը դատապարտեն օսմանեան իշխանութիւններու թոյլտուութեամբ թուրքերու եւ քիւրտերու կողմէն հայոց ջարդերը, բայց պատերազմի պայմաններուն մէջ այլ բան անկարող էին ընելու հայոց վիճակը թեթեւցնելու համար։ Մեծն Բրիտանիոյ մէջ պաշտօնական հետաքննութենէն ետք, կը հրատարակուի «Օսմանեան կայսրութեան մէջ, վերաբերմունքը հայոց նկատմամբ» փաստաթուղթերու գիրքը[71], իսկ Եւրոպայի եւ ԱՄՆ-ի մէջ, փախստականներու համար հանգանակութիւններ կը սկսին։ Կեդրոնական եւ Արեւմտեան Անատոլիոյ հայոց ոչնչացումը կը շարունակուի նաեւ 1915-ի Օգոստոսէն ետք[72]։

Բժշկական Փորձարկումներ հայոց Վրայ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյցի կողմէն խնամակալութեան տակ վերցուած երեխաներ[73]:

Օսմանեան հայոց ոչնչացման իբրեւ արդարացում, կը գործածուէր նաեւ կենսաբանական հիմնաւորումը։ Հայերը կ'անուանուէին «վտանգաւոր մանրէներ», որոնց կը վերագրուէր կենսաբանական աւելի ցած կարգավիճակ մը, քան իսլամներուն։ Այս քաղաքականութեան գլխաւոր քարոզիչը բժիշկ Մեհմետ Ռեշիտն էր՝ Տիարպեքիրի նահանգապետը, որ առաջինը կը հրամայէ տեղահանուողներուն ոտքերը պայտել։ Ռեշիտ նաեւ կը կիրարկէր հայոց խաչելութիւնը՝ նմանակեղծելով Քրիստոսի խաչելութիւնը[74]։ 1978 -ին թրքական պաշտօնական հանրագիտարանը Ռեշիտը կը բնութագրէ իբրեւ «հոյակապ հայրենասէր»[75]։

Տանելի կենցաղային պայմաններու եւ դեղորայքի բացակայութիւնը թրքական բանակին մէջ, կը յանգեցնեն համաճարակի տարածման՝ խլելով իւրաքանչիւր տասներորդ զինուորին կեանքը։ Երրորդ բանակի բժիշկ Թեւֆիկ Սալիմի հրամանով բծաւոր տիֆի դէմ պատուաստանիւթ գտնելու նպատակով Երզնկայի կեդրոնական հիւանդանոցին մէջ, փորձեր կը կատարուին հայ զինուորներու եւ ռազմական ուսումնարաններու սաներուն վրայ, որոնցմէ շատերը կը մահանան։ Ապացոյցները ցոյց կու տան այս բոլորին մէջ, Պեհայէտտին Շաքիրի մասնակցութիւնը։ Փորձերը անմիջականօրէն կ'անցընէր Իսթամպուլի բժշկական դպրոցի պրոֆեսոր Համտի Սուաթ, որ հիւանդները կը ներարկէր տիֆով վարակուածի արիւնով։ Պատերազմի աւարտէն ետք, այս գործին քննման ատեն Իսթամպուլի ռազմական դատարանին կողմէն Համտի Սուաթ կը տեղափոխուի բժշկական դպրոցին դարմանատունը «սուր փսիխոզ» ախտորոշմամբ հարկադիր բուժման[76]։

Այսօր Թուրքիոյ մէջ, Համտի Սուաթ կը համարուի թրքական մանրէաբանութեան հիմնադիրը, եւ անոր նուիրուած է Իսթամպուլի յիշատակի տուն-թանգարանը։ Անոր փորձարկումները կը հաստատուին Օսմանեան զինուած ուժերու գլխաւոր համաճարակային տեսուչ Սուլէյման Նումանի (թրք.՝ Süleyman Numan) կողմէն։ Փորձարկումներուն կ'ընդդիմանան Թուրքիոյ գերմանացի բժիշկներ, ինչպէս նաեւ քանի մը թուրք բժիշկներ։ Անոնցմէ մէկն էր՝ Ճեմալ Հայտար (թրք.՝ Cemal Haydar), որ անձամբ ներկայ, գտնուած էր փորձարկումներուն եւ 1918 -ին ներքին գործոց նախարարին բաց նամակով զանոնք բնութագրած է իբրեւ «բարբարոսական» եւ «գիտական յանցագործութիւն»։ Հայտարի կ'աջակցի Երզնկայի Կարմիր մահիկ հիւանդանոցի գլխաւոր բժիշկ Սալահետտին, որ իր աջակցութիւնը կ'առաջարկէ իշխանութիւններուն բժշկական փորձարկումներու կազմակերպիչներուն եւ իրագործողները գտնելու գործին մէջ։ Պաշտպանութեան նախարարութիւնը կը հերքէ իր հասցէին հնչող մեղադրանքները, բայց Հայտար եւ Սալահետտին կը պնդեն իրենց համոզումները։ Անցումային շրջանի քաղաքական խառնաշփոթին իբրեւ արդիւնք, փորձարկումներու մեղաւորները կը յաջողին խոյս տալ պատիժէն։ Համտի Սուաթ կը հրապարակեց իր հետազօտութիւններու արդիւնքները, ուր կը նկարագրէր «դատապարտուած յանցագործներու»ն վրայ իր փորձարկումները[76]։

1919-ին ռազմական դատարանին անցուցած հետաքննութեան իբրեւ արդիւնք, յայտնի կը դառան հայ երեխաներու եւ յղի կիներու թունաւորման փաստեր Տրապիզոնի ծառայութիւններու եւ առողջապահութեան բաժանմունքի ղեկավար Ալի Սաիպի կողմէն (թրք.՝ Ali Saib)։ Թոյնէն հրաժարողները կը ստիպէին զայն ընդունիլ բռնի ուժով կամ կը խեղդէին ծովը։ Տեղահանումներու իբրեւ արդիւնք, ողջ մնացած եւ Միջագետքի ճամբարներ հասած հայերը Սաիպ կը սպաննէր՝ մորֆինի մահացու չափաբաժին մը կամ թունաւոր նիւթեր ներարկելով։ Ֆրանսացի եւ թուրք ականատեսները կը հաստատեն հիւանդանոցներուն եւ դպրոցներուն մէջ, երեխաներու թունաւորուելու փաստերը։ Սաիպ կ'օգտագործէր նաեւ շարժական շոգեբաղնիքներ (թրք.՝ Etüv), որոնց մէջ երեխաները կը սպաննէին գերտաք շոգիով[77]։

Հայոց Ինքնապաշտպանութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Անտիոքէն ոչ հեռու՝ Մուսա լերան շրջանին մէջ, ապրող հայ բնակչութիւնը, կանխազգալով սպանութիւնները, Յուլիս 1915-ին իշխանութիւններէն կը փախչի լեռները եւ հոն յաջող ինքնապաշտպանութիւն մը կը կազմակերպէ՝ թրքական զօրքերուն յարձակումները կանխելով եօթ շաբաթ։ Մօտաւորապէս 4000 հոգի կը փրկուի ֆրանսական ռազմական նաւերով եւ կը տեղափոխուի Պորտ-Սաիտ։ Փրկուողներուն մէկ մասը հետագային կը մտնեն ֆրանսական Արեւելեան լեգէոնի կազմին մէջ եւ իրենք զիրենք կը դրսեւորեն յատկապէս 1918-ին Արարի մէջ, թուրքերու դէմ կռուելու համար։ Մուսա լերան ինքնապաշտութեան մասին գրուած է Ֆրանց Վերֆելի հանրաճանաչ «Մուսա լերան քառասուն օրերը» վէպը[78]։

Հայկական ինքնապաշտպանութիւններ տեղի ունեցան նաեւ Ուրֆայի,[79] Մշոյ [80] եւ քանի մը այլ վայրերու մէջ։

Թուրքերն ու Գերմանացիները Ընդդէմ հայոց Բնաջնջման[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թէոդոր Ռուզվելտ[81]՝ ԱՄՆ նախագահ (1901-1909)։

«Հայերուն պատած սարսափը կատարուած փաստ է։ Զգալիօրէն այս հնազանդեցման քաղաքականութիւն է, որուն կը հետեւի այս ազգը վերջին չորս տարիներուն ընթացքին։ ... Հայոց բնաջնջումը այս պատերազմին ամէնէն մեծ յանցագործութիւնն է, եւ եթէ մենք չյաջողինք Թուրքիոյ դէմ դուրս գալ, կը նշանակէ՝ մենք կը խրախուսենք զիրենք»։

Իսլամներու կողմէն հայերուն օգնութիւն ցուցաբերելը բաւական բարդ խնդիր էր, որովհետեւ հայերուն օգնութիւն ցուցաբերողը մահուան կը դատապարտուէր։ Այնուամենայնիւ, յայտնի են թրքական ընտանիքներու կողմէն հայ երեխաներու փրկութեան, ինչպէս նաեւ օսմանեան իշխանաւորներուն ընդդիմանալու բազմաթիւ դէպքեր, որոնք կը հրաժարէին մասնակցութիւն ունենալ հայ բնակչութեան սպանութիւններու գործին մէջ։ Տեղահանութիւններու դէմ հանդէս կու գան Հալէպի քաղաքապետ Մեհմետ Ճելալ պէյը՝ յայտարարելով, որ հայերը կը պաշտպանուին եւ կեանքի իրաւունքը իւրաքանչիւր մարդու բնական իրաւունքն է, եւ կ'արգիլէ որեւէ ճնշում հայ բնակչութեան դէմ, ինչպէս նաեւ Զմիւռնիոյ եւ Ադրիանապոլիսոյ նահանգապետեր Ռահմի բէկը եւ Ատիլ բէկը։ Ճելիլ բէկ Յուլիս 1915-ին պաշտօնանկ կ'ըլլայ։ Տէր Զօրի անապատին մէջ, համակեդրոնացման ճամբարի հրամանատար Ալի Սուետ Բէկ, կը փոխարինուի հայոց հանդէպ բացառիկ դաժանութիւն ցուցաբերած Զէքի բէկով։ Երիտթուրքերու առաջնորդներէն մէկը՝ Ճեմալ փաշա, իր յուշերուն մէջ կը գրէր, որ սարսափած էր հայոց դէմ կատարուած յանցագործութիւններէն եւ փորձած էր թեթեւցնել անոնց վիճակը, բայց պատմաբանները այս հարցին կը վերաբերին մեծ կասկածով[82]։

Թուրքերու դաշնակից գերմանացիներու ներկայացուցիչներէն շատերը չէզոք կեցուածք կ'որդեգրէին հայոց հանդէպ բռնաճնշումներուն։ Գերմանական դեսպան պարոն ֆոն Վանհենհայմ, հակառակ հիւպատոսներու ներկայացուցած մանրամասն նկարագրութիւններուն, կը բողոքէ ընդամէնը քանի մը մանր խախտումներու դէմ։ Միայն ֆոն Վանհենհայմէն ետք, երրորդ դեսպանը՝ կոմս ֆոն Վոլֆ-Մետերնիխը, Իթթիհատի գործողութիւնները կ'որակէ իբրեւ ազգայնամոլութիւն՝ ուղղուած հայոց բնաջնջման։ Գերմանացի քարոզիչ Յովհաննէս Լեփսիուս 1915-ին կը յաջողի Իսթամպուլ այցելել, բայց անոր խնդրանքը Էնվերին հայոց պաշտպանութեան վերաբերեալ կը մնան անպատասխան։ Գերմանիա վերադառնալէն ետք, առանց ակնյայտ յաջողութիւններու կը փորձէ հասարակութեան ուշադրութիւնը հրաւիրել Թուրքիոյ մէջ հայոց վիճակին վրայ։ Թուրքիոյ մէջ, ֆելդմարշալ ֆոն Հոլցի հրամանատարութեան տակ ծառայող բժիշկԱրմին Վեգներ կը հաւաքէ լուսանկարներու մեծ պահոց մը։ Թրքական պահնորդներու հսկողութեան տակ գտնուող հայ կնոջ՝ անոր արած լուսանկարը դարձած է հայոց ցեղասպանութեան խորհրդանիշներէն մէկը։ 1919-ի Վեգները նամակ մը կը գրէ ԱՄՆ նախագահ Ուիլսընին, որուն մէջ կը յայտնէր հայոց բնաջնջման՝ իրեն յայտնի մանրամասնութիւնները։ Հալէպի մէջ, արհեստից դպրոցի ուսուցիչ Մարթին Նիփաժ (գերմաներէն՝ Martin Niepage) 1916-ին գրուած գիրքին մէջ, նկարագրութիւններ ձգած է հայոց բարբարոսական սպաննութիւններուն վերաբերեալ[82]։

Սպաննուած հայերու մնացորդներ (լուսանկարը հրապարակուած է 1918 թուականին
ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորկընթաուի գիրքին մէջ)
Հալէպի մէջ, ոչնչացուած հայեր[83]
Հայերու շարասիւնը՝ զինուած պահապաններու հսկողութեան տակ։
Ապրիլ 1915

Հայ Բնակչութեան Ոչնչացման Հիմնական Շրջաններու Քարտէսը։ Ճամբարներու Տեղակայում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ցեղասպանութեան քարտէսը

Օսմանեան Կայսրութիւնը եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը 1918-1923 թուականներուն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըստ Մուտրոսեան հաշտութեան պայմանագիրին՝ դաշնակից տէրութիւնները կը պարտաւորուէին պատժել թուրքերը եւ պարգեւատրել հայերը։ Պնդելով ռազմավարական կարեւոր ճանապարհներու վրայ վերահսկողութիւնը, ռազմագերիներու ազատումը եւ Անդրկովկասէն թրքական զօրքերու դուրս բերումը՝ Մեծն Բրիտանիա կը համաձայնի հայկական վեց նահանգներէն թրքական զօրքերու դուրսբերման պահանջը փոխարինելու «անկարգութիւններու դէպքին մէջ» այդ նահանգները զօրք մտցնելու դաշնակիցներու իրաւունքով։ Այնուամենայնիւ, դաշնակից ուժերը չէին պատրաստուած կատարելու պայմանագիրի այդ կէտը։ Երեւանի նահանգէն տարհանման ատեն, թրքական բանակը կը կողոպտէ եւ կը տանի՝ ինչ որ հնարաւոր էր՝ սննդամթերքի պաշար, տնային անասուններ, աշխատանքի գործիքներ, հագուստ, կահոյք ու նոյնիսկ դռներ, պատուհաններ եւ երկաթգիծի գերաններ։ Երբ հայկական բանակը 1918-ին կը գրաւեց Ալեքսանդրապոլը, երկաթագիծի կայարանին մէջ, ոչ մէկ գնացքաքարշ կամ վագոն չկար։ 1918-1919 թուականներու ձմեռը սնունդէն, հագուստէն ու դեղորայքէն զրկուած Հայաստանին մէջ, ուղեկցուեցաւ մարդկանց զանգուածային մահերով։ Քաղցի ու ցուրտի պայմաններուն մէջ, ողջ մնացածները կը դառնային բծաւոր զոհեր։ իբրեւ արդիւնք, մահացաւ մօտ 200 000 հայ, այսինքն՝ Հայաստանի բնակչութեան 20 %-ը։ 1919 -ին 8,7 ծնելու դիմաց մահը կը կազմէր 204,2 մարդ ամէն 1000 բնակչին։ Հայաստանէն նահանջի ժամանակ թրքական բանակի գործողութիւնները որոշ պատմաբաններու կողմէն կը գնահատուին իբրեւ ցեղասպանութեան շարունակութիւն[84]։

Թուրքիոյ հայոց վտարման եւ ոչնչացման գործընթացը աւարտեցաւ 1920 -ին հակառակ ամէն ինչի Կիլիկիա վերադարձած փախստականներու եւ Զմիւռնիայի ջարդերու ռազմական գործողութիւններու իբրեւ արդիւնք, երբ Մուստաթաֆա Քեմալի հրամանատարութեամբ զօրքերը կոտորեցին Զմիւռնիայի հայկական թաղամասի հայերուն, իսկ ետքը՝ արեւմտեան տերութիւններու ճնշման ներքոյ թոյլ տուին կենդանի մնացածներուն տարհանել։ Վերջին կազմակերպուած համայնքի՝ Զմիւռնիայի հայոց ոչնչացումով, Թուրքիոյ հայ բնակչութիւնը իր պատմական հայրենիքին մէջ, փաստացի դադարէն գոյութիւն ունենալ։ Կենդանի մնացած փախստականները ցրուեցան աշխարհով մէկ՝ տարբեր երկիրներու մէջ ձեւաւորելով Հայկական սփիւռքը[85]։

Վիճելի Հարցեր՝ Ժողովրդագրութիւն, Ժամկէտներ ու «Վերջնական Որոշման» Ընդունում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թուրքիոյ Հայ Բնակչութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամենավիճելի հարցերէն մէկը զոհերու թուաքանակն է, որուն պատասխանը շատ յաճախ կախուած է քաղաքական նախապատիւութիւններէն։ Զոհերու ճշգրիտ հաշուարկ հնարաւոր չէ, եւ գնահատականը կը հիմնուի ուղղակի յայտանիշերու եւ վկաներու ցուցմունքներու վրայ։ Նման յայտանիշերէն կը համարուի Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայ բնակչութեան թուաքանակը։

Հայկական հարցի առաջացումէն ի վեր, հայոց ժողովրդագրական կշիռը Թուրքիոյ մէջ դարձաւ քաղաքական հարց՝ ձգտելով ցոյց տալ, որ հայերը իսլամական բնակչութեան կողքին կը կազմէին չնչին փոքրամասնութիւն։ 1864-1866 թուականներու բարեփոխումներու քողի տակ Էրզրումի նահանգի (նախկին Էրմենիստան նահանգութիւն) բաժանուեցաւ պատուաւորներուն (թրք.՝ Mutasarrıf) կողմէն կառավարուող եօթ մասերու։ Էրզրում նահանգի մէկ մասը տրուեցաւ Տիարպեքիր գաւառին։ Բայց այնուամենայնիւ, նահանգի բնակչութեան կազմին մէջ, հայերը մեծամասնութիւն կը կազմէին, եւ 1878 -ին ամբողջական շրջաններու հեռացման եւ ուրիշներու աւելացման հետեւանքով Էրզրումի նահանգը բաժանուեցաւ չորս նահանգներով՝ Էրզրումի նահանգ, Վան, Հաքյարի եւ Մուշ։ 1886 -ին Բարձր դուռը Հայկական լեռնաշխարհը բաժանեց այս անգամ աւելի փոքր վարչական միաւորներու։ Շրջանի վերջին վերաձեւումը տեղի ունեցաւ 1895 -ին. ութ նահանգները միացան՝ ձեւաւորելով վեց նոր վարչական միաւորներ։ Ժողովրդագրական հաշուարկներուն մէջ, օսմանեան կառավարութիւնը ուղղափառ հայերուն կաթողիկէ եւ աւետարանական հայերէն, յոյներէն եւ ասորիներէն առանձին կը հաշուարկէր, մինչդեռ թուրքերը, թուրքմենները, քիւտերը, զլպաշերը, եզդիները եւ այլեր կը հաշուարկուէին միասին[86]։

Պրոֆեսոր Իսրայէլ Չարնի[87].

«հայոց ցեղասպանութիւնը յատկանշական է քանի մը առումներով, հոն անորմով, որ արիւնոտ 20-րդ հարիւրամեակին մէջ, զանգուածային ցեղասպանութեան վաղ շրջանի օրինակ էր, որ շատերը կը համարեն Հոլոքոստի «խաղափորձ»»։

1844 -ին, Օսմանեան կայսրութեան մէջ առաջին մարդահամարը Ասիական Թուրքիոյ մէջ, ցոյց տուաւ մօտաւորապէս 2 000 000 հայոց։ 1867 -ին Փարիզի Համաշխարհային ցուցահանդէսին մէջ, կայսրութեան ղեկավարութիւնը Փոքր Ասիոյ մէջ, յայտարարեց 2 000 000, իսկ եւրոպական Թուրքիոյ մէջ՝ 400 000 հայոց մասին: Հայոց պատրիարքութեան տուեալներով՝ 1878 -ին Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայոց թիւը կը կազմէր 3 000 000, 400 000՝ եւրոպական Թուրքիոյ մէջ, 600 000՝ Փոքր Ասիոյ արեւմուտքին մէջ, 670 000՝ ՍեբաստիոյՏրապիզոնի, Մաժաքի եւ Տարպքիրի նահանգներուն0 000՝ Հայկական լեռնաշխարհի մէջ։ 1881-1893 թուականներու պաշտօնական մարդահամարին մէջ, հայոց թիւը կտրուկ կը նուազի՝ 1 048 143 մարդու։ Նոյնիսկ Կարսի եւ Արտահանի 1878 -ի կորուստը հաշուի առնելով՝ հայոց քանակութեան այդպիսի նուազումը կարելի է բացատրել թիւերուն մէջ մեքենաներով։ Օսմանեան կայսրութեան տարեգիրքին մէջ (թրք.՝ Salname) 1882 -ի՝ ոչ իսլամ տղամարդոց կողմէն վճարուող հարկ հաշուարկուած եղած է 462 870 թրքական ֆունտի չափով, բայց համաձայն հենց նոյն տարեգրքի՝ Թուրքիոյ նախարարներու խորհուրդը կ'ակնկալէր այդ հարկէն մուտքեր երկու անգամ աւելի, որ ուղղակիօրէն կը հիմնաւորէ ոչ իսլամ բնակչութեան թիւի կրկնակի նուազին մէջ։ Պաշտօնական մարդահամարի որոշ քաղաքներուն մէջ, հայոց գոյութեան բացակայութիւն ցոյց տուաւ, որոնց գոյութեան մասին կան հստակ աղբիւրներ։ Օսմանեան կայսրութեան 1907-1908 թուականներու մարդահամարն առաջ կը քաշէ նոյն հարցերը, ինչ նախորդը։ Համաձայն այդ մարդահամարի՝ Էրզրումի, Պիթլիսի ու Վանի հայ բնակչութիւնը մնացած է նոյնը՝ Հակառակ 1894-1896 թուականներու ջարդերը։ Ռայմոնդ Գէորգեանը, մանրամասն ուսումնասիրելով ժողովրդագրական տուեալները, կը կարծէ, որ այդ մարդահամարը կապ չունէր հայ բնակչութեան իրական թիւը արտացոլելու հետ եւ միայն կը կրկնէր նախորդ մարդահամարի տուեալները, որոնք իրենց հերթին կը նուազեցնէին երկու անգամ։ 1912 -ին Հայոց պատրիարքութիւնը Վանի, Պիթլիսի, Խարբերդի եւ Էրզրումի նահանգներու հայ բնակչութեան թիւը գնահատած է 804 500 մարդ։ 1914 -ին պատրիարքութիւնը բերաւ աւելի ստոյգ տուեալներ, որոնք կայսրութեան տարածքին մէջ ցոյց կու տային 1 845 450 հայոց։ Բնակչութեան՝ մէկ միլիոնէն աւելի նուազումը կարելի է բացատրել 1894-1896 թուականներու ջարդերով, Թուրքիայէն փախուստով եւ հարկադրաբար իսլամացումով։ Բացի այդ, մարդահամարն ամբողջական չէր, որովհետեւ պատրիարքութեան գրագիրները մուտք չունէին բոլոր հայաբնակ վայրեր, մանաւանդ եթէ ատոնք կը վերահսկէին քրտական ցեղերու կողմէն։ Այս փաստը աւելի բնորոշ է Տիարպեքիրի նահանգին համար, որուն հայ բնակչութիւնը, համաձայն պաշտօնական տուեալներու, կը կազմէր 73 226 մարդ, համաձայն պատրիարքութեան հաշուարկներու՝ 106 867, իսկ 1915 -ի գարնան, նահանգէն տեղահանուեցաւ 120 000 հայ։ Պաշտօնական օսմանեան վիճակագրութիւնը 1915 -ին կայսրութեան հայ բնակչութիւնը կը հաշուըուէր 1 295 000 մարդ[88]։

Համաձայն «Բրիտանիկա» հանրագիտարանը գոյութիւն ունին 1 միլիոնէն մինչեւ 3,5 միլիոն թուական տուեալներ։ Ժամանակակէն գնահատմամբ Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութեան թիւը կը տատանուի 1 500 000[89] եւ 2 500 000[90] մարդու միջեւ։

Զոհերու Թիւը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Զոհերու թիւի հանգամանօրէն գնահատումը կրնայ կախուած ըլլալ հիմք ընդունուած հայ բնակչութեան ընդհանուր թիւի գնահականէն[91]։ Զոհերու թիւի գնահատման վրայ ազդող եւս մէկ գործոն կը համարուի ժամանակաշրջանը, որ կը դիտարկուի իբրեւ ցեղասպանութեան ընթացք. ժամանակակէն գնահատականները կը տատանուին թերի 1915[92] եւ 1915-1923 -ին իյնկած ժամանակահատուածին մէջ[93]։

1915, Սեպտեմբեր 28-ին, Տիարպեքիրի նահանգապետ Ռեշիդ բեյը Թալէաթին ուղղուած հեռագիրին մէջ կը յայտնէ, որ նահանգէն տեղահանած է 120 000 հայոց, նոյն ժամանակահատուածին մէջ, պաշտօնական օսմանեան վիճակագրութիւնը ցոյց կու տար երկու անգամ քիչ թիւ[94]։ 1915 ,Օգոստոսին Էնվեր փաշան Էրնստ Յաքհին (գերմաներէն՝ Ernst Jackh) կը յայտնէ 300 000 սպաննուած հայոց մասին։ Համաձայն Յովհաննէս Լեփսիուսի՝ սպաննուած է մօտաւորապէս 1 միլիոն հայ, իսկ 1919 -ին՝ Լեփսիուսը կրկին նայեցաւ իր տուեալներուն մինչեւ 1 100 000 մարդ։ Անոր տուեալներով՝ միայն Անդրկովկաս թրքական ներխուժման ժամանակ սպաննուած է 50-էն 100 հազար հայ։ «Օգնութեան գերմանական միութենէն» (գերմաներէն՝ Deutscher Hilfsbund Deutscher Hilfsbund für christliches Liebeswerk im Orient) Էրնստ Զոմմերը տեղահանուածներու քանակը գնահատեց 1 400 000, իսկ ողջ մնացածներունը՝ 250 000[91]։ 1915, Դեկտեմբեր 20-ին Հալէպի մէջ, Գերմանիոյ հիւպատոս Ռյոսլերը յայտնեց, որ ելլելով 2,5 միլիոն հայոց ընդհանուր թիւի՝ 800 000 զոհերու թիւը հաւանական կը թուի եւ կրնայ աւելի շատ ըլլալ։ Միաժամանակ ան կը նշէ, որ եթէ հիմք վերցուի հայ բնակչութեան 1,5 միլիոն թիւը, ապա զոհուածներու թիւը համապատասխանաբար պէտք է նուազեցնել (այսինքն՝ զոհուածներու թիւը կը կազմէ 480 0000)[95]։

Համաձայն Լեփսիուսի՝ բռնի կերպով իսլամացուցին 250 0000-էն 300 0000 հայեր, որ առաջացուց կայսրութեան որոշ իսլամ առաջնորդներու դժգոհութիւնը։ Այսպէս, Կուտինայի մուֆտին իսլամին հակասող համարեց հայոց բռնի իսլամացումը։ Իսլամացումը անհաւատ երիտթուրքերու առաջնորդներու համար չունէր հոգեւոր իմաստ, բայց այդ կը հետապնդէր հայկական նոյնականացումը, աւերելու եւ հայոց քանակը նուազեցնելու քաղաքական նպատակներ, իբրեւզի խափանուի հայոց կողմէն ինքնավարութեան կամ անկախութեան պահանջները[91]։

Զոհերու թիւի մասին ժամանակակէն գնահատականները կը տատանուին 200 000-էն (որոշ թրքական աղբիւրներ[96] եւ «History of the Ottoman Empire and modern Turkey» առաջին հրատարակութեան մէջ Սթենֆորդ Շոուն)) մինչեւ աւելի քան 2 000 000 (որոշ հայ պատմաբաններ[96] եւ Ռուտոլֆ Ռումմելը[93])։ Ռոնալտ Սունին գնահատականներու ընդգրկման սահման կը համարէ քանի մը հարիւր հազարէն մինչեւ 1,5 միլիոնը[97]։ Ըստ «Օսմանեան կայսրութեան հանրագիտարանի»՝ ամենասեղմ հաշուարկները ցոյց կու տան զոհերու 500 000 թիւը, իսկ ամենաբարձր թիւ կը համարուի հայ գիտնականներու 1,5 միլիոն գնահատականը[98]։ Համաձայն Առնոլտ Թոյնբիին (հրապարակուած 1916 -ին) մեջբերող «Բրիտանիկա»-ի՝ զոհուած է մօտ 600 000 հայ[99], Գիւնթեր Լեւին կը յայտնէ 642 000[100], Էրիկ Յան-Ցիւրխերը կ'ենթադրէ 600 000-800 000 զոհ, Ռոճեր Սմիթը՝ «միլիոնէն աւելի»[101], «Ցեղասպանութեան հանրագիտարանը» կը կարծէ, որ ոչնչացած է մինչեւ 1,5 միլիոն հայ[102], ըստ Ռումմելի՝ 2 102 000 հայ[103] (որոնցմէ 258 000-ը Օսմանեան կայսրութենէն դուրս ապրողները)։ Համաձայն Դուգլաս Հովարդի՝ շատ պատմաբաններ զոհերու թիւը կը գնահատեն 800 000-1 000 000-ի սահմաններուն մէջ[104]։ Ռիչարտ Յովհաննիսեանի կարծիքով՝ մինչ վերջերս ամենատարածուածը 1,5 միլիոն գնահատականն էր, բայց վերջին ժամանակներուն մէջ, Թուրքիոյ քաղաքական ճնշումներու հետեւանքով այդ գնահատականը նուազելու միտքին մէջ ունի[105]։ Համաձայն փիլիսոփայական գիտութիւններու, բժիշկ՝ պրոֆեսոր Արմէն Մարսուբեանի՝ պատմաբաններու մեծ մասը զոհերու թիւը կը գնահատէ 1-1,5 միլիոն[106]։ Թեմատիկ հանրագիտարանները կու տան, հետեւեալ գնահատականները՝ «Encyclopedia of Genocide»՝ 1918 -ի դրութեամբ մօտաւորապէս 1 միլիոն[107], «Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity»՝ մօտաւորապէս 1,2 միլիոն, «Dictionary of Genocide»՝ 1 միլիոնէն ոչ պակաս, բայց մոտ 1,5 միլիոն զոհ[108]։

«Վերջնական Որոշման» Ընդունում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միւս վիճելի հարցը կը հանդիսանայ Թուրքիոյ հայ բնակչութեան բնաջնջման վերաբերեալ որոշման ընդունման ժամանակը։ Այս հիմնախնդիրը ուսումնասիրող պատմաբանները (Հոլոքոստի պատմաբաններու նմանութեամբ) կը բաժանուին երկու խումբի՝ «համայնավարներու», որոնք կը կարծեն, որ թուրքերը հայոց բնաջնջման ծրագիրներ ուշ կը մտմտէին, իսկ 19-րդ դարավերջի եւ 20-րդ դարասկիզբի իրադարձութիւնները կը համարուին 1915 -ի հայոց զանգուածային բնաջնջման խաղափորձ, եւ «ֆունկցիոնալիստներու», որոնք կը կարծեն, որ իրադարձութիւնները կը կրէին բաւական դիպուածային բնոյթ եւ տեղի ունեցան Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ծագած հայկական վտանգի մասին պատկերացումներու ազդեցութեան ներքոյ։ Այսպէս, «համայնվար» Վահագն Դադրեանը՝ կարեւոր պատճառ կը տեսնէ հաւատամքի փոփոխութիւններուն անկարող ներկայացող իսլամի մէջ։ Դադրեանը իր հայացքները կը հիմնաւորէ անորմով, որ սպաննութիւնները հիմնականին մէջ, տեղի կ'ունենային Ուրբաթ օրուան աղօթքէն ետք, որուն ընթացքին, մոլլաները հայոց դէմ ճիհատի կը կոչէին։ Անոր ընդդիմադիրները կը յակադարձին՝ օրինակ բերելով իսլամներու կողմէն հայերուն օգնութիւնը եւ ընդգծելով այն փաստը, որ հայոց նկատմամբ բռնութիւնները Օսմանեան կայսրութեան մէջ, սկսան Թանզիմատի ժամանակաշրջանէն ետք, երբ կայսրութիւնը հրաժարեցաւ հոգեգոր օրէնքներու գերակայութենէն եւ կանգնեցաւ արդիականացման ճանապարհին։ «Ֆունկցիոնալիստներ» Ռոնալտ Սունին եւ Տոնալտ Բլոքսհեմը, օրինակ, հայերուն վերացնելու պատճառները կը տեսնէին Սարիղամիշի մէջ, Օսմանեան կայսրութեան պարտութեան մէջ։ Վերլուծելով «ֆունկցիոնալիստներու» տեսակէտները՝ մէկ այլ ուսումնասիրող՝ Ասատուրեանը, կը նշէ, որ ցեղասպանութեան գաղափարները կը հասունցնեն ընկերային տարբերակման հողի եւ նպատակ ունեցող միֆերու վրայ՝ յատուկ տիրող խումբին։ Այնուամենայնիւ ուսումնասիրողներու մէջ գոյութիւն ունի որոշակի համաձայնութիւն այն հարցի շուրջ, որ «վերջնական որոշում» ընդունուած է մինչեւ 1915 -ի Վանի ապստամբութիւնը։ Այս բանավէճին մէջ, ծայրահեղ մոտեցումներ ունին Հայաստանի շատ պատմաբաններ՝ գտնելով, որ Օսմանեան կայսրութեան ողջ պատմութիւնը հայոց բնաջնջման նախերգանքն էր, եւ Թուրքիոյ պատմաբանները, որոնք մեծամասամբ կը մերժեն հայկական համայնքի նպատակաուղղուած ոչնչացումը[109][110]։

Մշակութային Եղեռն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայ բնակչութեան բնաջնջումը, կ'ուղեկցուէր հայկական մշակութային ժառանգութեան դէմ ուղղուած գործողութիւններու շարքով։ Հայկական յուշարձաններն ու եկեղեցիները կը պայթեցնէին, գերեզմանները կը վերածուէին դաշտերու, ուր կը զբաղուէին եգիպտացորենի եւ հացահատիկի մշակմամբ, քաղաքներու հայկական թաղամասերը կ'աւերուէին կամ կը բնակեցուէին թուրք կամ քիւրտ բնակչութեան կողմէն եւ կ'անուանափոխուէին[111]։

1914 -ին Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց պատրիարքութեան հաշուեկշռին մէջ կը հաշուեն ոչ պակաս քան 2549 ծխական համայնք, ատոր մէջ աւելի քան 200 վանք եւ ոչ պակաս 1600 եկեղեցի[112]։ Ցեղասպանութեան քաղաքականութեան իրականացման ընթացքին, եւ հին զտումներէն ետք, վերացուեցան բազմաթիւ հայկական ճարտարապետութեան յուշարձաններ։ Շատ տաճարներ աւերուեցան, աւելի շատերը վերածուեցան մզկիթներու եւ իջեւանատներու։ Մինչեւ 1960 թուականը, թրքական քաղաքականութիւնը կը կայանէր Թուրքիոյ տարածքին մէջ, հայոց գոյութեան վկայություններու վերացման մէջ։ Միայն 1960-ական թուականներուն, գիտնականները հայկական հոգեւոր ժառանգութեան յուշարձաններու գրանցման եւ փրկութեան հարց բարձրացուցին։ 1974-ին, Թուրքիոյ մէջ գիտնականները նոյնականացուցին հայկական եկեղեցիներու եւ վանքերու 913 շինութիւն։ Յուշարձաններու կէսէն աւելին չէր պահպանուած մինչեւ մեր օրերը, իսկ մնացածներէն 252-ը քանդուած են եւ միայն 197-ն կը գտնուին այս կամ այն չափով պիտանի վիճակի մէջ[113]։

Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանք, 20-րդ դարասկիզբի լուսանկար
Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանք, 2010 թուականի լուսանկար

1980-ական թուականներու վերջերուն եւ 1990-ական թուականներու սկզբներուն, անգլիացի պատմաբան եւ գրող Ուիլյամ Դալրիմփլը գտաւ հայկական պատմական յուշարձաններու շարունակական աւերման ապացոյցներ։ Շատ յուշարձաններ խարխլուած էին երկրաշարժերէն ու իշխանութիւններու անուշադրութենէն, բայց կային նաեւ գիւղացի ոսկի որոնողներու կողմէն քանդուած շինութիւններ, որոնք կը փնտրէին հայկական գանձեր, որոնք, ըստ անոնց, թաղուած են եկեղեցիներու տակ, կան նաեւ փլուզումներու կանխամտածուած ակնյայտ օրինակներ։ Աւելի վաղ ֆրանսացի պատմաբան Ջ. Մ. Թիերին հեռակայ կարգով դատապարտուեցաւ երեք ամիս հարկադիր աշխատանքներու այն բանի համար, որ փորձած էր վերստեղծել Վան քաղաքի հայկական եկեղեցւոյ հատակագիծը։ Ան նաեւ կը նշէր, որ 1985 -ին, իշխանութիւնները կը ցանկային քանդել Օշավանք հայկական եկեղեցին, բայց աոնց չյաջողեցաւ, որովհետեւ ընդդիմացան տեղի բնակիչները, որոնք եկեղեցին կ'օգտագործէին իբրեւ հացահատիկի պահեստ։ Ուիլյամ Դալրիմփլի կարծիքով՝ հայկական յուշարձաններու ոչնչացումը արագացաւ թրքական պաշտօնատար անձերուն վրայ յարձակող հայկական ահաբեկչական կազմակերպութիւններու ի յայտ գալէն ետք[113]։

Ուիլյամ Դալրիմփլի կարծիքով՝ հայկական ժառանգութեան ոչնչացման վառ օրինակ է Կարս քաղաքի շրջակայքին մէջ տեղակայուած Խծկոնք վանական համալիրը՝ կազմուած հինգ եկեղեցիներէ, որոնք 1915 թվականից մինչ 1960-ական թվականները պաշտոնապես արգելված էին այցելությունների համար։ Ականատեսներու վկայութիւններով՝ վանքը ուժանակի միջոցով պայթած է կանոնաւոր բանակի զորամասերու կողմէն, որ նաեւ ուսումնական կրակային դասընթացներ կ'անցկացնէին համալիրի շինութիւններու վրայ։ Պատմաբանի այցելութեան պահուն, կը կը կանգնէր միայն 11-րդ դարու Սուրբ Սարգիս եկեղեցին, որուն պատերը էականօրէն վնասուած էին։ Մէկ այլ օրինակ է, Վարագավանքի կիսափլած եկեղեցին՝ վերածուած է ցախատան։ Երզնկայի մօտ գտնուող 9-րդ հարիւրամեակի բազիլիկան վերածուած է պահեստի՝ փոխադրութեան մուտքի համար նախատեսուած պատի վրայի ահռելի անցքով։ Եդեսիայի հայկական տաճարը 1915 -ին վերածուեցաւ հրշեջ կայանի, իսկ 1994 -ին՝ մզկիթի՝ հեռացնելով մզկիթի համար ոչ պիտանի քրիստոնէական կառոյցները։ 1987 -ին Եւրախորհրդարանը կոչ ըրաւ Թուրքիոյ բարելաւել ճարտարապետական յուշարձաններու պահպանման պայմանները։ Նուազ յաջողութեամբ նմանատիպ փորձ կատարուեցաւ Յուշարձաններու համաշխարհային հիմնադրամի կողմէն։ Միջազգային ճնշումներու իբրեւ արդիւնք, վերականգնուեցաւ Վանայ լիճին մէջ գտնուող Սուրբ Խաչ եկեղեցին[113]։

«Նեմեսիս» Գործողութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նեմեսիս գործողութեան յայտնի վրեժառուներէն՝ Սողոմոն Թեհլիրեան

1919 -ին, Պոսթոնի մէջ Դաշնակցութեան 9-րդ համագումարին, որոշում ընդունուեցաւ ոչնչացնել հայոց սպաննութիւններուն մասնակից երիտթուրքերու առաջնորդները։ Գործողութիւնը ստացաւ հին յունական վրեժի աստուածուհի՝ Նեմեսիսի անուանումը։ Դաւադիրներու հիմնական մասը ցեղասպանութենէն փրկուած հայեր էին՝ լեցուն վճռականութեամբ վրեժ լուծել իրենց սպաննուած ընտանիքներու համար։

Գործողութեան ամենայայտնի զոհը դարձաւ՝ Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործերու նախարար եւ օսմանեան եռապետութեան անդամներէն Թալէաթ փաշան։ Թալէաթը երիտթուրքերու միւս առաջնորդներու հետ 1918 -ին փախաւ Գերմանիա, բայց այստեղ բացայայտուեցաւ եւ 1921, Մարտ 15-ին Պեռլինի մէջ, սպաննուեցաւ Սողոմոն Թեհլիրեանի կողմէն։ Թեհլիրեանի ձերբակալէն ետք, հասարակական կարծիքը անոր դէմ էր, բայց դատական գործընթացի ժամանակ հայոց զանգուածային սպաննութիւններու մասին տեղեկութիւնները փոխեցին հասարակութեան տրամադրուածութիւնը։ Դատարանի կարծիքի վրայ էականօրէն ազդեց Յովհաննէս Լեփսիուսի ելույթը՝ Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայոց սպաննութիւններու վերաբերեալ։

իբրեւ արդիւնք, Թեհլիրեանը արդարացուց «եռապետութեան կառավարութեան գործողութիւններու հետեւանքով տարած տառապանքներու հետեւանքով գիտակցութեան ժամանակաւոր կորուստի» պատճառով[114]։

1919-1920 Թուականներու՝ Թրքական Ռազմական Դատարան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օսմանեան կայսրութեան անկումէն եւ 1918 -ի Մուդրոսի զինադադարէն ետք, յաղթող երկիրները պահանջեցին Թուրքիայէն պատժել ռազմագերիներու եւ հայոց դէմ յանցագործութիւններու մեղաւորներուն։ Առանձին կողմ կը կազմէր Մեծ Բրիտանիան՝ պնդելով առաջին հերթին բրիտանական ռազմագերիներու հետ դաժան վերաբերմունքի համար պատիժ եւ ապա միայն հայոց բնաջնջման։ Դատարանի աշխատանքներու սկսելէն առաջ, Իթթիհաթի ղեկավարները՝ Թալէաթը, Էնվերը, Ճեմալը, Շաքիրը, տոքթոր Նազիմը, Պետրին ու Ազմին, կը փախչին Թուրքիայէն։

Համաձայն մեղադրանքի՝ տեղահանութիւնները չէին թելադրուած ռազմական անհրաժեշտութեամբ կամ կարգապահական պատճառներով, այլ մտածուած էին Իթթիհատի կեդրոնական կոմիտէի կողմէն, եւ ատոնք ի վերջոյ զգացին Օսմանեան կայսրութեան բոլոր անկիւններուն մէջ (թրք.՝ Memaliki Osmaniyenin hemen ee tarafnda)։ Ապացոյցներու հարցին մէջ, դատարանը կը հիմնուէր հիմնականին մէջ, փաստաթուղթերու, այլ ոչ թէ վկաներու ցուցմունքներու վրայ։ Դատարանը ապացուցուած համարեց Իթթիհատի ղեկավարներու կողմէն (թրք.՝ taktil cinayeti) հայոց կազմակերպուած սպաննութիւններու փաստը։ Դատարանը բացակայող Էնվերը, Ճեմալը, Թալէաթը եւ տոքթոր Նազիմը, ճանչցաւ մեղաւոր եւ հեռակայ դատապարտեց մահապատժի։ Դատարանին մէջ, ներկայ մեղադրեալներէն երեքը դատապարտուեցան կախաղանի միջոցով մահապատիժի[115]։

Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը եւ Հայկական Հարցը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թուրքիոյ վարչապետ Թանսու Չիլլեր. 1994 -ի Սեպտեմբեր[116]։
«Ճիշտ չէ, որ թրքական իշխանութիւնները չեն ուզեր իրենց վերաբերմունքը արտայայտել այսպէս կոչուած «Հայկական հարցի» շուրջ։ Մեր դիրքորոշումը պարզ է։ Այսօր ակնյայտ է, որ պատմական փաստերու լոյսի ներքոյ հայոց պահանջները, անհիմն են ու ցնորական։ Ցանկացած պարագային մէջ, հայերը ցեղասպանութեան չեն ենթարկուիլ»։
Հրանտդ Տինքի սպաննութեան դէմ բողոքի ցոյցի պաստառներ

Թուրքիոյ Հանրապետութեան ձեւաւորումէն ետք, քաղաքական եւ մտաւոր վերնախաւը ոչ մէկ պահանջարկ չէր զգար անհամերաշխութեան մէջ մտնել հայ համայնքի վերացման կամ թալանն ու զանգուածային սպաննութիւնները ղեկավարած մարդկանց հետ։ Քաղաքական վերնախաւը հիմնականին մէջ, կազմուած էր Իթթիհատի նախկին կատարածուներէն, որոնցմէ շատերը անձամբ մասնակցութիւն ունեցած էին, հայոց բնաջնջման գործին մէջ եւ հայոց ու յոյներու տեղահանութիւններէն մեծ եկամուտներ ստացող տարածքային ղեկավարներու եւ ցեղային առաջնորդներու հետ կը գտնուէին դաշինքի մէջ։ Հայկական հարցի քննարկումը կրնար կազմաքանդել այդ դաշինքը[117]։ 1927, Հոկտեմբերին Հանրապետական կուսակցութեան համագումարին մէջ, Մուսթաֆա Քեմալը քանի մը օրերու ընթացքին կը պատմէր այն մասին, թէ անկախութեան համար պայքարին մէջ, ինչպէս առաջացաւ թուրք ազգը։ Քեմալի ճառն ընդունուեցաւ իբրեւ թրքական պաշտօնական պատմութիւն, եւ պետութեան կողմէն կը դիտարկուէր իբրեւ սրբազան։ Թուրքիոյ օրենսդրութիւնը յանցագործութիւն կը համարէ քեմալական տարբերակի պատմութեան քննադատութիւնը, որ անհնար կը դարձնէ թրքական հասարակութեան մէջ բանավէճերը[118]։ Ըստ պաշտօնական վիճակագրութեան՝ 1927 -ին Թուրքիոյ մէջ կ'ապրէր 77 400 հայ։ Համաձայն Լոզանի պայմանագիրի՝ Թուրքիան կը պարտաւորուէր տրամադրել անվտանգութեան, ազատ զարգացման երաշխիքներ եւ միւս ազգային փոքրամասնութիւններու շարքին մէջ, որոշակի արտօնութիւններ հայերուն։ Բայց պայմանագրի այս կէտը չիրականացուեցաւ։ Թուրքիոյ հայերը կը շարունակէին փախչիլ երկրէն կամ ձուլուիլ։ 1934, Յունիս 21-ին ընդունուած «Ազգանուններու մասին» օրէնքը կը պահանջէր յոյներէն, հրիաներէն եւ հայերէն, հրաժարիլ աւանդական ազգանուններէն եւ ընդունիլ նոր՝ թրքականները։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն Թուրքիոյ մէջ, մտաւ բազմաթիւ առեւտրականներոու՝ յոյներու, հայոց եւ հրիաներու սնանկացուցած ունեցուածքի ընտրութեան հարկը[119]։

Վերջին տարիներուն Թուրքիոյ մէջ, ակադեմիական գիտութիւնը, թուրք մտաւորականները, մամուլը եւ քաղաքացիական հասարակութիւնը կը սկսին քննարկել Հայկական հարցը, որ կ'առաջացնէ թուրք ազգայնամոլներու եւ թրքական կառավարութեան հակագործողութիւնները։ Հայկական «Ակոս» թերթի խմբագիր Հրանդ Տինքը, գրողներ Օրհան Փամուկը եւ Էլիֆ Շաֆաքը, հրատարակիչ Ռագիփ Զարաքօղլուն մեղադրուեցան «թրքութիւնը» վիրաւորելու մէջ, Տինքը ու Զարաքօղլին դատապարտուեցան։ 2007, Յունուար 19-ին Հրանդ Տինքը սպաննուեցաւ 17-ամեայ թուրք ազգայնականի կողմէն, անոր յուղարկաւորութեանը Իսթամպուլի մէջ անցան դժգոհութեան ցոյցեր, ուր տասնեակ հազարաւոր թուրքեր կը քալէին «Մենք բոլորս Հրանդ ենք, Մենք բոլորս հայ ենք» կարգախօսով ցուցանակներով։ Միեւնոյն ժամանակ թրքական հասարակութեան մէկ մասը Տինքին սպաննողին ընդունեց իբրեւ ազգային հերոսի[120]։

Հայոց Ցեղասպանութեան Ապացոյցներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ռաֆայել տէ Նոգալես Մենդես (1879-1936), օսմանեան բանակին մէջ, ծառայած եւ զանգուածային սպաննութիւնները իր գիրքին մէջ նկարագրած վենեսուելացի սպայ[121]

Փաստարկները այն բանի օգուտին, որ հայոց դէմ գործողութիւնները կրած են համակարգուած եւ կեդրոնացած բնոյթ, կը հիմնուին բազմաթիւ ոչ թուրք ականատեսներու վկայութիւններու (հիւպատոսներ, զինծառայողներ, բուժքոյրեր, ուսուցիչներ, քարոզիչներ), թուրք պաշտօնեաներու եւ ողջ մնացած հայոց ցուցմունքներու վրայ: Հայոց նպատակուղղուած բնաջնջման կազմակերպման պնդումն ալ տեղ գտաւ երիտթուրքերու պարագլուխներու դէմ դատական գործընթացի ընդհանրական որոշման մէջ։ Մինչեւ օրս թրքական պահոցներէն չէ ներկայացուած ոչ մէկ փաստաթուղթ, որ ինչ-որ կերպ կապացոյցեր հայոց բնաջնջման նպատակաուղղուածութիւնը, ինչն ալ կը բացատրուի այդ փաստաթուղթերու ոչնչացմամբ կամ այսօր Թուրքիոյ մէջ, գործող գրաքննութեամբ։ Չապացուցուած կամ կեղծուած կը համարուին 1920 -ի հրապարակած այսպէս կոչուած «Թալէաթի հեռագիրերը»։ Հեռագիրերու բնօրինակները չկան, բայց Դադրեանի կողմէն անցկացած ուսումնասիրութիւնը ցոյց կու տայ, որ այդ հեռագրերու բովանդակութիւնը ուղղակի կերպով կը հաստատուի երիտթուրքերու պարագլուխներու դէմ դատական գործընթացի նիւթերով։ Հայերէն ազատագրուած տարածքներուն մէջ, կը բնակէին Թրակիայէն կամ Պուլկարիայէն եկած մուջահիրներով, որոնք առանց կազմակերպչական օգնութեան կամ նախամշակման չէին կրնար հասնիլ մինչեւ Կիլիկիա կամ Թրքահայաստան, որ հայոց ոչնչացման ծրագրին մէջ, բարձր պաշտօնական շրջանակներու մասնակցութիւնը վկայող փաստարկ կը հանդիսանայ[122][123]։

Օսմանեան կայսրութեան մէջ, հայոց սպաննութիւնները դիտարկուած են քանի մը միջազգային կազմակերպութիւններու կողմէն։ 1984 -ին «Ազգերու մշտական տրիբունալը» Օսմանեան կայսրութեան գործողութիւնները որակեց ցեղասպանութիւն[124]։ 1997 -ին, նմանատիպ որոշում կայացուց Ցեղասպանութեան ուսումնասիրողներու միջազգային միութիւնը[125] [126] [127]։ 2000, Յունիս 8-ին «Նյու Յորք Թայմս» եւ «The Jerusalem Post» թերթերուն մէջ, Հոլոքոստի 126 ուսումնասիրողներու յայտարարութիւնը (այդ թիւին մէջ՝ Եղուդ Բաուեր, Իսրայէլ Չարնի եւ Էլի Վիզել)՝ հաստատելով Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ հայոց ցեղասպանութեան փաստի անվիճելիութիւնը[128]։ 2001 -ին, հայ-թրքական հաշտեցման համատեղ յանձնաժողովը դիմեց «Անցումային շրջանի արդարադատութեան հարցերով միջազգային կեդրոն»-ին (ԱՇԱՀՄԿ) անկախ եզրակացութեան համար. արդեօ՞ք 1915 -ի իրադարձութիւնները կը համարուին ցեղասպանութիւն։ 2003 -ի սկիզբին ԱՇԱՀՄԿ-ը ներկայացուց իր եզրակացութիւնը, որ 1915 -ի իրադարձութիւնները կը համապատասխանեն ցեղասպանութեան բոլոր սահմանումներուն, եւ այս եզրոյթի կիրառումը ամբողջովին արդարացի է[129]։

Հայոց Ցեղասպանութեան Ժխտում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

հայոց ցեղասպանութեան ժխտումը, ի տարբերութիւն ցեղասպանութեան մերժման այլ ձեւերու, որոնք կ'իրականացուին մասնաւոր անձանց կամ կազմակերպութիւններու կողմէն, կազմուած է Թուրքիոյ Հանրապետութեան պաշտօնական եւ բազակողմանի աջակցութենէն, որ հարցը կը դարձնէ գիտականօրէն ակնածելի եւ քաղաքականապէս փաստարկուած[Ն 6] ։ Թրքական պետութիւնը ահռելի միջոցներ կը ծախսէ հասարակական գործողութիւններու համար եւ նուիրատուութիւններ կը կատարէ համալսարաններուն՝ փորձելով ապահովել թրքական դիրքորոշման ճշմարտանմանութիւնը։ Տարբեր պետութիւններու խորհրդարաններու կամ կառավարութիւններու կողմէն հայկական ցեղասպանութեան ճանաչման հերթական քննարկումներու ժամանակ Թուրքիան կը սպառնայ դիւանագիտական եւ առեւտրային պատժամիջոցներով սեփական փոքրամասնութիւններու հանդէպ։ իբրեւզի Թուրքիոյ տարածքին մէջ, հայոց ֆիզիքական գոյութեան հետքերը վերացուեցան, երկրին մէջ պարբերաբար կ'ոչնչացուին հայկական ճարտարապետութեան յուշարձանները[130][131]։ Ժխտողներու փաստարկները հիմնականին մէջ, իրենցմէ կը ներկայացնեն հետեւեալ պնդումներու ձեւախեղումները[130]՝

  • Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայոց զանգուածային սպաննութիւններ երբեք չեն եղած,
  • հայոց մահը պատահականութեան արդիւնք է՝ մարտական գործողութիւններու շրջանէն հայոց տեղահանման ժամանակ սովէն եւ հիւանդութիւններէն,
  • երիտթուրքերու կողմէն հայոց ոչնչացման նպատակադրուած քաղաքականութիւն չէ եղած:
  • հայոց մահը արդիւնք է Օսմանեան կայսրութեան մէջ, քաղաքացիական պատերազմի, որուն իբրեւ արդիւնք զոհուած են նաեւ բազմաթիւ թուրքեր։

հայոց Ցեղասպանութեան Արտացոլումը Մշակոյթին Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վարդգէս Սուրենյանց, «Ոտնահարուած սրբութիւն», 1895 թուական

1915 -ի իրադարձութիւններու վերաբերեալ առաջին կինոնկարը «Բռնաբարուած Հայաստանը» ֆիլմն է (1919), որմէ պահպանուած է միայն 15 վայրկեաննոց հատուած։ Առաջին վավերագրական ֆիլմը՝ «Ո՞ւր է իմ ժողովուրդը» (անգլերէն՝ Where Are My People?, պատրաստողը Մայքլ Յակոբեան), արտօնուեցաւ 1965 -ին՝ իրադարձութիւններու 50-ամեակի առթիւ։ 20-րդ եւ 21-րդ դարերու, սահմանագծին ստեղուեցան քանի մը վավերագրական ֆիլմեր, որոնցմէ ամենահետաքրքրականը եղաւ «Թաքնուած Հոլոքոստ» ֆիլմը (անգլերէն՝ The Hidden Holocaust)։ Խորհրդային տարիներուն Հայաստանի մէջ, նկարահանուեցան «Նահապետ» եւ «Ձորի Միրոն» ֆիլմերը։ Կ'արտասահմանեն նկարահանուած ֆիլմերէպ առաւել արժէքաւոր են Հանրի Վերնէօյ «Մայրիկ» (1991), «Պարադի փողոց, 588»-ը (1992), Ռոպերթ Քեշիշեանի «Արամ» (2002), Ատոմ Էկոյեան «Արարատ» (2002), Տաւիանի եղբայրներու «Արտոյտներու ագարակը» (2007), Ֆաթիհ Աքինի «Սպին» (2014) ֆիլմերը։

Յայտնի լուսանկարներ առնուած են գերմանական Կարմիր խաչէն Արմէն Թ. Վեկնըրի եւ ԱՄՆ հիւպատոս Լեսլի Դեւիսի կողմէն[132]։ Թուրքիոյ, Հանրապետութիւնը կը խոչընդոտէ հայոց բնաջնջման մասին ֆիլմերու նկարահանման[133]։ Սպաննութիւններու մասին բանաւոր պատմելու աւանդութիւնը կը դրսեւորուի երգերուն մէջ, որոնք կը համարուին ցեղասպանութեան վկայութիւններէն մէկը[134]։ Հայ երաժիշտներէն կազմուած ամերիկեան System of a Down ռոք-խումբը յաճախ կը շոշափէ հայոց ցեղասպանութեան հարցեր։ Դեռեւս 19-րդ դարու վերջերուն հայ գեղանկարիչ Վարդգէս Սուրենեանցը իր նկարներէն շատերը ձոնեցին Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, հայոց ջարդերուն[135]։ Արշիլ Կորքի շատ նկարներ ոգեշնչուած են վերապրած իրադարձութիւններու յիշողութիւններէն[136]։

Եղեռնին զոհ գնացած հայ մեծանուն գրողներէն էր 1915 -ին զոհուած Սիամանթօն։ Միւս մեծ բանաստեղծը՝ Դանիէլ Վարուժանը, ձերբակալուեցաւ Ապրիլ 24-ին, աւելի ուշ՝ Օգոստոս 19-ին, տանջամահ եղաւ։ Անոնք իրենց ստեղծագործութիւններուն մէջ, պատկերած են հայոց կոտորածները մինչեւ 1915 թուականը։ Կարսի մէջ, ծնած եւ 1915 թուականը ապստամբ շարժման կազմին մէջ, անցկացուց Եղիշէ Չարենցի շատ ստեղծագործութիւններ կը նկարագրեն ջարդերու սարսափները («Դանթէական առասպել»): Հայոց կոտորածներուն իրենց գրական ստեղծագործութիւններուն մէջ, անդրադարձած են Յովհաննէս Թումանեանը, Մուշեղ Գալշոյեանը, Խաչիկ Դաշտենցը, ինչպէս նաև հայ այլ գրողներ: Հայոց ցեղասպանութեան թեման իր արտացոլումը գտած է նաեւ Պարոյր Սեւակի «Անլռելի զանգակատուն» պոէմին մէջ («Ղողանջ եղեռնական»): Հայոց ցեղասպանութեան մասին ամենայայտնի գրական ստեղծագործութիւնը թերեւս աւստրիացի գրող Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լերան քառասուն օրը» վէպն է։

հայոց զանգուածային կոտորածներուն նուիրուած զանգակատան տեսքով առաջին յուշակոթողը կանգնեցուած է 1950-ական թուականներոն Անթիլիաս քաղաքի (Լիբանան) հայկական՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի տարածքին մէջ։ 1965 -ին, Էջմիածնի կաթողիկոսարանի տարածքին մէջ, կանգնեցաւ ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի յուշակոթող՝ կազմուած բազմաթիւ խաչքարերէն։ 1990 -ին յիշատակի մատուռ կառուցուեցաւ սիրիական Տէր Զոր անապատին մէջ՝ այս պահուն դրութեամբ հայոց սպաննութիւններու հետ կապուած տեղին մէջ, կանգնեցած միակ յուշարձանը[137]։ 1967 -ին՝ Խորհրդային Հայաստանի մէջ, Մեծ Եղեռնի իրադարձութիւններու 50-ամեակին չարտոնագրուած ցոյցեր անցկացնելէն ետք, Ծիծեռնակաբերդի բարձունքին մէջ աւարտեցաւ՝ յուշահամալիրի շինարարութիւնը։ Այսօր Ծիծեռնակաբերդը հայոց համար կը հանդիսանայ ուխտագնացութեան վայր, եւ հասարակական կարծիքի կողմէն, կ'ակնկալուի հայոց ցեղասպանութեան բազմանշանակ յուշարձան[137][138]։

Նիւթական եւ Ֆինանսական Կորուստներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վիթխարի չափերու հասան նաեւ հայ ժողովուրդի նիւթական վնասները, պատերազմի ժամանակ արեւմտահայութեան պատճռած նիւթական վնասները, որոնք հրապարակուեցան 1919-1920 թուականներու, Փարիզի խաղաղութեան կոնֆերանսին, կազմեցին 14 միլիար 598 միլիոն 510հազար ֆրանկ, իսկ արեւելահայութեան՝ 4 միլիար 532 միլիոն 472 հազար ոսկի։ Ոչնչացան ու ճարակ դարձան նիւթական ու մշակութային հազարաւոր յուշարձաններ ու կոթողներ, հարուստ գրականութիւն ու ձեռագրեր[139]։

Մեծ Եղեռնի գլխաւոր հանցաւորը թրքական բռնակալութիւնն էր։ Հայ ժողովուրդի դահճապետ Թալէաթը մարդասպանի գոռոզամտութեամբ դեռեւս 1915, Օգոստոս 31-ին ըսաւ․

Aquote1.png «Հայկական հարցը լուծելու տեսակետէն ես երեք ամսուան ընթացքին, աւելի շատ գործ կատարեցի, քան Ապտիւլ Համիտը՝ երեսուն տարուան ընթացքին»[140]։ Aquote2.png


Հարցի Իրաւաբանական Կողմ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայոց Ցեղասպանութիւնը եւ Միջազգային Հանրութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Ցեղասպանութիւն» եզրոյթի ծագումը. Ռաֆայէլ Լեմքին (CBS News)

Օսմանեան Թուրքիոյ հայաջինջ քաղաքականութեան մշակման ու իրականացման հովանաւորն ու աշխուժ գործակից եղած էր կայսերական Գերմանիան։ Կ. Պոլսոյ մէջ, Գերմանոյ դեսպան Հանս Վանգենհայմը եթէ 1915 -ի Փետրուարին կը յաղորդէր իր կառավարութեան «չարգիլել հայոց դէմ ձեռնարկող քայլերուն», ապա Յուլիս 7-ին հեռագրեց կանցլեր Բետման Հոլվեգին, որ կեանքի կը կոչուի «թրքական պետութեան մէջ հայ ազգի ոչնչացման նպատակը»[141]։ Արեւմտեան մեծ տէրութիւնները, մասնաւորապէս՝ Անգլիան, Ֆրանսան, Իտալիան, ԱՄՆ, ապա անոնք ի վիճակի չեղան ձեռնարկել գործնական միջոցներ հայոց բնաջնջման գործընթացը կանգնեցնելու ուղղութեամբ։ Լոյտ Ճորճը, մասնաւորապէս խօսելով անգլիական քաղաքականութեան մասին, գրած է․

Aquote1.png «Հայաստանը զոհ բերաւ մեր կողմէն բարձրացած յաղթական զոհասեղանին․․․ Բրիտանական կառավարութեան քաղաքականութիւնը ճակատագրական անխուսափելիութեամբ հասցուց 1895-1897 թուականներու, սարսափելի սպանդներուն եւ 1915 թուականի ահաւոր կոտորածին»[142]։ Aquote2.png

Անգամ Ժորժ Քլեմանսօ ըսած է, որ «եւրոպական դիւանագիտութեան վրայ կը ծանրանէ հայկական արիւնը»[143]։ Առաջին աշխարհամարտը սկսաւ ու վերջացաւ իբրեւ անարդարացի, զաւթողական պատերազմ, ուստի եւ չպատժուեցան անոր հանցաւորները, այդ թիւին մէջ՝ թուրք ջարդարարները։ Թէեւ դեռ 1915, Մայիս 24-ին Ռուսական կայսրութեան, Անգլիոյ ու Ֆրանսայի կառավարութիւնները Թուրքիոյ ներկայացուցին հռչակագիր՝ նախազգուշացնելով, որ անոր կառավարողները պատասխանատուութիւն կը կրեն կատարած յանցագործութիւններու համար, բայց այն մնաց թուղթի վրայ։

Անկատար էր նաեւ «դաշնակիցներու» 1919 -ին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, կազմակերպած դատավարութիւնը, եւ միայն հեռակայ կարգով մահուան դատապարտուեցան քանի մը երիտթրքական գործիչներ, որոնք փախած ու թաքնուած էին Գերմանիոյ մէջ ու այլ երկիրներու մէջ։ Ճիշտ է, Նեմեսիս գործողութեան միջոցով հայ ժողովուրդի վրիժառուներու ձեռքով սպաննուեցան Թալէաթը, էնվերը, Ճեմալը, Պեհայէտտին Շաքիրը, Սայիտ Հալիմը, Ճեմալ Ազմին եւ ուրիշներ, բայց, դժբախտաբար, տեղի չունեցաւ ժողովուրդներու դատ, հանցագործները հրապարակայնօրէն չպատժուեցան, եւ պատմական անարդարութիւնն ալ չուղղուեցաւ։ Այդ ևս ինչ-որ տեղ ոգեշնչեց Ատոլֆ Հիթլերին, որ, հետագային մէջ իր հրոսակախմուբերուն մղելով հրեշաւոր սպանութիւններու, ըսաւ․ «Այսօր ալ ո՞վ խօսի հայոց բնաջնջման մասին»[144]։ Խորհրդային Միութեան յաղթանակը Հայրենական Մեծ Պատերազմին (1941-1945 թուականներ) եւ աշխարհին մէջ ուժերու յարաբերակցութեան փոփոխութիւնը օգուտ ընկերային ու դեմոկրատիայի հասցուցին նաեւ Նիւրեմպերկի դատավարութեանը, եւ մահուան դատապարտուեցան հիթլերեան հանցագործները։

հայոց ցեղասպանութեան դէմ վճռական բողոքի խոսք ասացին միջազգային ականաւոր շարք մը գործիչներ։ Գարլ Լիբկնեխտը, դատապարտելով Օսմանեան կայսրութեան մէջ կազմակերպուած հրեշաւոր սպանդը, շեշտեց, որ ատոր յանցաւորները գերմանա-թրքական կառավարողներն են, որոնց ձեռքերը թաթախուած են «հայոց արեան մէջ»[145]։ Բողոքի հուժկու ելոյթներ ունեցան նշանաւոր գրողներ ու գիտնականներ Մաքսիմ Գորկին, Վալերի Բրիւսովը, Յան Ռայնիսը, Անաթոլ Ֆրանսը, Ռոմեն Ռոլանը, էմիլ Վերհարնը, Ճոն Ռիտը, Ժոզեֆ Մարկուարտը, Յովհաննէս Լեփսիուսը, Ժան Տը Մորգանը, Անտուան Մեյէն, Ֆրիտյոֆ ՆանսԷնը, Հերբերտ Ադամս Գիբբոնսը, Արմին Վեգները, ինչպէս նաեւ ՃԷյմս Պրայսը, Արնոլտ Թոյնպին, Հենրի Մորկընթաուն, Ֆայեզ Ղոսեյնը եւ շատ ուրիշներ։ Հետագային ալ, երբեք չլռեց առաջադէմ մարդկութեան խղճի ու միտքի ձայնը Մեծ Եղեռնի առթիւ։

ԽՄԿԿ Կեդկոմի կեդրոնական օրգան «Պրաւդա»-ն 1965, Ապրիլ 24-ին գրեց, որ «յիսուն տարի առաջ երիտթուրքերու կառավարութիւնը ոչնչացուց մօտ մէկուկէս միլիոն հայեր», եւ այդ կատարուեցաւ Գերմանիոյ աջակցութեամբ ու հովանաւորութեամբ։ Ֆրանսայի կոմկուսի կեդրոնական օրգան «Յումանիտե»-ն նոյն -ի Ապրիլ 23-ին նշեց.

Aquote1.png Հայերու զանգուածային ցեղասպանութիւնը առաջին ոճիրն էր 20-րդ դարուն սկիզբէն՝ 1914-1918 թուականներու պատերազմի ընթացքին։ Եւ այդ ոճիրը երբեք չդատուեցաւ ու չդատապարտուեցաւ։ Այդ պատճառով է, որ հայերը, բոլորէն աւելի գնահատելով խաղաղութիւնը, չեն կրնար մոռանալ այդ իրողութիւնը, որ սովորական յուշ մը չէ, այլ պատմական տարեթիւ մը եւ կրնար ամբողջ ազգի մը վախճանը դառնալ։ Aquote2.png
Քարտեզի վրայ ընդգծուած են այն պետութիւնները, որոնք Օսմանեան Թուրքիոյ մէջ, հայոց բնաջնջումը ճանաչցած են իբրեւ ցեղասպանութիւն․ բաց կանաչով նշուած են այն պետութիւնները, ուր ճանաչումը մասնակի է։

Մեծ Եղեռնը ցեղասպանութեան կատաղի դրսեւորումն էր առաջին աշխարհամարտի ժամանակ։ Արաբ իրաւաբան՝ Մեթր Մուսա Պրենսն այն անուանած է «արմենոցիդ»՝ բառացի «հայասպանութիւն»։

Միջազգային Ճանաչում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հռոմի պապ Ֆրանցիսկոսը 2015, Ապրիլ 12-ին Վատիկանի Սուրբ Պետրոսի տաճարին մէջ Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրոգած պատարագի ժամանակ օգտագործեց «ցեղասպանութիւն» եզրոյթը

Սկսած 1915 թուականէն[3][146] տարբեր պետութիւններ ընդունեած են բանաձեւեր, որոնք կը քննադատեն հայոց կոտորածը։

2013 -ին, Վլատիմիր Բութինը ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիրին մէջ։
«Ռուսիան միշտ ակնկալած է հայ ժողովուրդի ցաւն ու ողբերգութիւնը ինչպէս սեփականը։ Խորին խոնարհին մէջ, հայ ժողովուրդի ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի առջեւ»

ԱՄՆ-ը երեք անգամ (1916[147], 1919[148], 1920[149]) ընդունած է նմանատիպ բանաձեւեր, սակայն ատոնք չեն կրցած կանգնեցնել Օսմանեան կայսրութեան գործողութիւնները։ 1915, Մայիս 24-ին Ֆրանսան, Մեծ Բրիտանիան եւ Ռուսական կայսրութիւնը հանդէս եկած են համատեղ հռչակագրով[150],որ նոյնպէս կը քննադատէր այդ կոտորածները։

Aquote1.png Հաշուի առնելով մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան դէմ Թուրքիոյ նոր հանցագործութիւնները՝ Դաշնակից պետութիւններու կառավարութիւնները հրապարակայնօրէն կը յայտարարեն Բարձր դրանը այս հանցագործութիւններու համար Օսմանեան կառավարութեան բոլոր անդամներու անձնական պատասխանատուութեան մասին, ինչպէս նաեւ այն գործակալներու, որոնք ներգրաւուած են այդ սպաննութիւններուն։
- 1915, Մայիս 25: Ֆրանսայի, Մեծ Բրիտանիոյ եւ Ռուսական կայսրութեան համատեղ հռչակագիր
Aquote2.png


Հայկական սփիւռքը գրեթէ ամբողջութեամբ ներկայացուած է ցեղասպանութեան զոհերու ուղիղ ժառանգներէն եւ ունի բաւարար նիւթական միջոցներ, իբրեւզի դիմադրի Թուրքիոյ ճնշումները[151]։ Հիգեր Գրեթի կարծիքով՝ ԱՄՆ-ի մէջ, գործող հայ լոբբիստական ընկերութիւններու գլխաւոր նպատակն է Թուրքիոյ կողմէն հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը եւ տարածքներու վերադարձը։ իբրեւզի հայ լոբբիստները հասնին այդ նպատակին, անոնք իրենց կողմը կը քաշեն տարբեր քաղաքական գործիչներու, ճնշում կը գործադրեն տարբեր պետութիւններու կառավարութիւններու վրայ, կը զբաղուին Հայոց ցեղասպանութեան հարցի լայնամասշտաբ լուսաբանմամբ, կը հիմնադրեն այդ ցեղասպանութեան հարցերով զբաղող կառոյցներ։[152]։

Կազմակերպութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայոց ցեղասպանութիւնը ընդունած են այնպիսի կազմակերպութիւններ, ինչպիսի են Եւրոպայի Խորհուրդը (1998[153], 2001[154]), Եւրախորհրդարանը (1987[155], 2000[156], 2002[157], 2015[158]), ՄԱԿ-ի քանի մը յանձնաժողովներ[159][160], Եկեղեցիներու համաշախարհային խորհուրդը եւ այլն։

Կազմակերպութիւն Ճանաչում

թուական

Ծանօթագրութիւն
Flag of Europe.svgԵւրախորհրդարան 1987[155][161][162], 2000[156], 2002[157], 2015[158]
Արդարադատութեան միջազգային կեդրոն 2002[161][163]
Ցեղասպանագետներու միջազգային ընկերակցութիւն 2007[161][164]
Ամերիկայի հրեական համայնքներու միութիւն 1989[161][165]
Flag of the Council of Europe.svgԵւրոպայի խորհուրդ 1998[153], 2001[154][161][166]
Մարդու իրաւունքներու միացեալ յանձնախումբ 1998[161][167]
Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդ 2013[161][168]
Տարածքային Ինքնակառավարման Մարմիններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Նոր Հարաւային Ուելսի նահանգ[169]

Կաղապար:Դրօշաւորում/Արգենտինա



Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա

Իտալիա Իտալիա

  • Բերտիոլոլի քաղաքային խորհուրդ
  • Ուդինէի քաղաքային խորհուրդ
  • Սեստո Սան Ճիովանիի քաղաքային խորհուրդ
  • Սալգարեդայի քաղաքային խորհուրդ
  • Բելլունոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Հռոմի քաղաքային խորհուրդ
  • Մասսա Լոմպարտայի քաղաքային խորհուրդ
  • Մոնտանա Ֆելտրինայի քաղաքային խորհուրդ
  • Ճենովայի քաղաքային խորհուրդ
  • Թիենեի քաղաքային խորհուրդ
  • Կաստելսիլանոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Ֆիրենցեի քաղաքային խորհուրդ
  • Ռավեննայի քաղաքային խորհուրդ
  • Ֆելտրէի քաղաքային խորհուրդ
  • Վենետիկի քաղաքային խորհուրդ
  • Իմոլայի քաղաքային խորհուրդ
  • Ֆաենցայի քաղաքային խորհուրդ
  • Պարմայի քաղաքային խորհուրդ
  • Սոլառոլոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Վիլլաֆրանկա Պադովանայի քաղաքային խորհուրդ
  • Միլանի քաղաքային խորհուրդ
  • Պոնտէ դի Պիավեի քաղաքային խորհուրդ
  • Կոնսելիչեի քաղաքային խորհուրդ
  • Լուջոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Ս. Ստինո Լիվենցայի քաղաքային խորհուրդ
  • Կոտինյոլայի քաղաքային խորհուրդ
  • Ասիաոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Ագաթա Սուլ Սանտեռնոյի քաղաքային
  • Մոնտեռֆոռտե ԴըԱլպոնեի քաղաքային
  • Պադովայի քաղաքային խորհուրդ
  • Մոնտորսո Վիչենտինոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Ֆուսինյանոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Բանյակավալլոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Ռոսսիի քաղաքային խորհուրդ, 17 Յուլիս, 1997
  • Սանգուինետտոյի քաղաքային խորհուրդ
  • Կամպոնոգարայի քաղաքային խորհուրդ[169]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ


հայոց ցեղասպանութեան ընդունումը պաշտօնապէս պարտադիր պայման չէ Թուրքիոյ՝ ԵՄ-ին անդամակցելու համար, բայց որոշ հեղինակներ կը կարծեն, որ Թուրքիան պէտք է կատարէ այդ քայլը ԵՄ-ին անդամակցելու ճանապարհին[172][173]։

Ժխտման Քրեականացում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Զուիցերիոյ մէջ, քանի մը մարդ դատարանի կողմէն պատժուեցան հայոց ցեղասպանութիւնը մերժելու համար[174]։ 2006 -ին Ֆրանսայի Ազգային ժողովը Վալերի Պուայէի կողմէն ներկայացուած օրինագիծ ընդունեց, որ Ֆրանսայի կողմէն ընդունուած ցեղասպանութիւններու մերժումը կը դիտարկէր իբրեւ յանցագործութիւն[175]. մինչեւ 1 տարի բանտարկութիւն եւ 45 000 եւրոպական տուգանք նախատեսող օրինագիծը վերընդունուեցաւ 2011, Դեկտեմբեր 22-ին, իսկ 2012, Յունուար 23-ին Սենատը հաստատեց այդ որոշումը[176]։ Թուրքիան դատապարտեց ցեղասպանութեան մերժումը հետապնդող ֆրանսական օրէնքը[177]։ Ֆրանսացի պատգամաւորներու խումբ մը, Ֆրանսայի Սահմանադրական խորհուրդը հարց ներկայացուց՝ ընդունուած օրէնքի համապատասխանութեան վերաբերեալ[178][179]։ Խորհուրդը որոշեց, որ ցեղասպանութեան փաստերը մերժելու համար պատժամիջոցներ կիրառող օրէնքը չի համապատասխաներ սահմանադրութեանը, որովհետեւ դէմ է մարդու ազատ կարծիք արտայայտելուն։ Սահմանադրական խորհուրդի որոշման ի պատասխան՝ Սարքուզին նախարարներէն պահանջեց մշակել օրէնքի նոր խմբագրում[180]։

2013, Դեկտեմբեր 17-ին Մարդու իրաւունքներու եւրոպական դատարանը հրապարակայնօրէն Հայոց ցեղասպանութիւնը մերժած Դողու Փերինչեքին շոպեյցարական դատարանի կողմէն պատժելու որոշումը ճանաչցաւ իբրեւ կարծիքի արտայայտման իրաւունքի ազատութեան խախտում՝ ընդ որուն Փերինչեքին չնշանակելով ոչ մէկ դրամական փոխհատուցում[181]։ 2014 թվականի Մարտ 12-ին Զուիցերիոյ արդարադատութեան դաշնային նախարարութիւնը բողոքարկեց վճիռը[182]։ իբրեւ երրորդ կողմեր ներգրաւուած են նաեւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Թուրքիան։ 2015, Հոկտեմբեր 15-ին ՄԻԵԴ-ը մերժեց Զուիցերիոյ հարցը՝ վճիռ կայացնելով օգուտ Փերիչեքի[183]: Հայկական կողմը եւ Հայաստանը ներկայացնող փաստաբանները այդ վճիռը յաղթանակ համարեցին Հայաստանի Հանրապետութեան համար, որովհետեւ դատաւորներէն 10-ը նշած են, որ այդ հարցը պէտք չէ քննուի, իսկ 7-ը արձանագրել, որ «Հայոց ցեղասպանութիւնը յստակօրէն ամրագրուած պատմական փաստ է»[184]:

Փոխհատուցում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայոց ցեղասպանութեան 91-ամեակի ցոյց Պէյրութի մէջ

2000 -ին, Գալիֆորնիայի կոնգրեսը օրէնք ընդունեց, որմով ճանաչցաւ 1915 -ին զոհուած հայերբւ ժառանգներու իրաւունքները համապատասխան ապահովագրական ընկերութիւններէն փոխհատուցումներ ստանալու կապակցութեամբ։ 2003 -ին New York Life ապահովագրական ընկերութիւնը սկսաւ 1915 -ի հայոց սպաննութիւններու զոհերու հարազատներուն փոխհատուցումներու վճարումները (փոխհատուցման ընդհանուր գումարը կը կազմէ մօտաւորապէս 20 միլիոն ԱՄՆ տոլար)[185]։ Բայց 2009 -ի Օգոստոսին ԱՄՆ-ի Գալիֆորնիա նահանգի Վերաքննիչ դատարանը որոշում ընդունեց չեղարկել հայոց հարազատներուն ապահովագրական փոխհատուցումներ վճարելու մասին օրէնքը։ Դատաւոր Դեւիդ Թոմփսնը նշեց, որ հայոց բողոքները ապահովագրավճարներ ստանալու առնչութեամբ զուրկ են հիմնաւորումներէն, որորվհետեւ «բոլոր այդ իրադարձութիւնները տեղի ունեցած են ԱՄՆ-ից հազարաւոր մղոններ հեռավորութեան վրայ, հետեւաբար Գալիֆորնիա նահանգը ոչ մէկ պատասխանատուութիւն չի կրեր այդ մարդկանց առջեւ», եւ «ԱՄՆ-ի Դաշնային կառավարութիւնը որոշում չէ ընդունած հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման վերաբերեալ»[186]։

Ֆրանսական «Աքսա» ապահովագրական ընկերութիւնը պարտաւորուեցաւ զոհերու ժառանգներուն վճարել փոխհատուցում (17,5 միլիոն ԱՄՆ տոլար)[187]։

Պետութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ ճանչցած են շատ պետութիւններ եւ միջազգային կազմակերպութիւններ։ Պաշտօնապէս առաջինը ընդունած է Ուրուկուէյը 1965 -ին։ Հայ ժողովրդի կոտորածը պաշտօնապէս քննադատած եւ ճանչցած են իբրեւ ցեղասպանութիւն ըստ միջազգային իրաւունքի հետեւեալ երկիրները՝

Ֆրանսա՝ 1998[188][189], 2000[190], 2001[191], 2006[192][193]:

Պելգիա՝ |1998[188][194]

Շուէտ՝ |2010[188][195][196][197]

Լիտուա՝ 2005[188][198]

Կիպրոս՝ 1975[188][199] Առաջին երկիրը, որ հարցը բարձրացուց ՄԱԿ-ի Գլխաւոր խորհուրդին մէջ։ Ընդունուած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրեականացնող օրէնք[200]։

Արգենտինա՝ 2004[188] 2 օրենք, 5 բանաձեւ

Կանադա՝ 1996[188][201], 2002[202], 2004[203]

Զուիցերիա2003[188][204] Ընդունուած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրեականացնող օրէնք։

Սլովաքիա՝ 2004[188][205] Ընդունուած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրեականացնող օրէնք։

  • Ըստ 2011 -ի օրէնքի՝ կը պատժուի 5 տարի ազատազրկմամբ[206]։

Չիլի՝ 2007[188][207]

Իտալիա՝ 2000[188][208]

Նիտերլէնտ՝ 2004[188][209]

Ռուսաստան |1995[188][210]

Յունաստան՝ 1999[188][211] Ընդունուած է ցեղասպանութեան ժխտումը քրեականացնող օրէնք։

  • Ըստ 2014 -ի օրէնքի՝ կը պատժուի 3 տարի ազատազրկմամբ կամ մինչեւ 30 000 եւրոպական տուգանքով[212]։

Լիբանան՝ |1997[213]

Վենեզուէլլա՝ 2005[188][214]

Վաթիքան՝ 2000[188][215]

Լեհաստան՝ 2005[188][216] |Եւրախորհրդարանի փոխնախագահ Ռիսզարդ Չարնեկին ըսած է, որ հպարտ է, որովհետեւ Լեհաստանը ճանչցած եւ դատապարտած է Հայոց ցեղասպանութիւնը։

Ուրուկուէյ՝ 1965[188][217], 2004[218] Առաջին երկիրը, որ ճանչցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը։

Պոլիվիա՝ 2014[188][219][220][221], , 2015[222] Հռչակագիրը միաձայն ընդունուեցաւ Սենատի եւ Խորհրդարանի ստորին պալատի կողմէն՝ Արտաքին գործերու նախարարութեան հաւանութեամբ։

Աւստրիա՝ 2015[188][223][224]

Լիւքսեմպուրկ՝ 2015[188][225][226][227]

Պրազիլ՝ 2015[188][228] 2015-ի Մայիս 27-ին, Պրազիլի Դաշնային Սենատը միաձայն ընդունած է Սենատի Արտաքին յարաբերութիւններու եւ ազգային պաշտպանութեան յանձնաժողովի նախագահ, դաշնային սենատոր Ալոիզիոյ Նունէս Ֆերեյրա Ֆիլյոյի եւ դաշնային սենատոր Ժոզէ Սերայի հեղինակած No 550/2015 բանաձեւը, որմով պաշտօնապէս կը ճանչցուի Հայոց ցեղասպանութիւնը։

Պարակուէյ՝ 2015[188][229] 2015, Հոկտեմբեր 29-ին Պարակուէյ Սենատը միաձայն ընդունած է Հայոց ցեղասպանութիւնը դատապարտող եւ ընդունող բանաձեւ։

Զոհերու Յիշատակի Օր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ամեն տարի Ապրիլ 24-ին՝ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օրը, հարիւր հազարաւոր մարդիկ կ'այցելեն յուշահամալիրը եւ ծաղիկներ դնել անմար կրակի շուրջը։ Շնորհիւ հայ համայնքներու՝ ամբողջ աշխարհին մէջ, կառուցուած են յուշահամալիրներ։

Ծիծեռնակաբերդ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծիծեռնակաբերդը 2009, Ապրիլ 24-ին

1965 -ին՝ Ցեղասպանութեան 50-րդ տարելիցէն, Հայաստանի մէջ ծագեցաւ յուշահամալիր կառուցելու միտքը։ Երկու տարի անց Երեւանի մէջ՝ Հրազդան կիրճի մօտ գտնուող Ծիծեռնակաբերդ բլուրին մէջ, աւարտեց ճարտարապետ Արթիւր Թարխանեանի նախագծած (Սաշուր Քալաշեանի համահեղինակութեամբ) յուշահամալիրի կառուցումը։ 44-մեթրնոց քարակոթողը կը խորհրդանշէ հայ ազգի վերածնունդը։ Ցաւի տապանը ճեղքած 12 մոյթներու միջեւ կը վառուի անմար կրակը՝ իբրեւ մշտաբորբ ցաւի խորհրդանիշ։ Քիչ այն կողմ «Վերածնվղ Հայաստան» յուշակոթողն է, որ կը խորհրդանշէ խոտի նման ծլարձակող հայ ժողովուրդի երկու հատուածները։ Համալիրի մօտ, կը գտնուի 100-մեթրնոց Սգո պատը, որուն վրա փորագրված են այն քաղաքների ու գյուղերի անվանումները, որտեղ տեղի են ունեցել կոտորածները։

1995 -ին յուշահամալիրին կից բացուեցաւ ցեղասպանութեան թանգարանը, որ նախագծած են ճարտարապետներ Սաշուր Քալաշեանը եւ Լեւոն Մկրտչեանը։ Թանգարանին մէջ, ներկայացուած են որոշ լուսանկարներ, որոնք առած են գերմանացի լուսանկարիչները (այդ թիւին մէջ՝ Արմին Վեգները)։ Թանգարանէն ոչ հեռու կը գտնուի պուրակ, ուր արտասահմանեան քաղաքական գործիչները ծառ կը տնկեն ի յիշատակ զոհերու։

Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ Տարելից[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նախորդող[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Միջոցառումները Համակարգող Պետական Յանձնաժողով[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամյակի տարելիցին ընդառաջ՝ 2011, Ապրիլ 23-ին ՀՀ Նախագահի հրամանագրով ՀՀ-ի մէջ ստեղծուեցաւ միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողով, որուն անդրանիկ նիստը հրաւիրուեցաւ 2011 Մայիս 30-ին Երեւանի մէջՀայաստանի Հանրապետութեան Նախագահի հրամանագիրը Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողով ստեղծելու մասին: Յանձնաժողովի կազմի մէջ ընդգրկուեցան մշակոյթի, կրթութեան, գիտութեան ոլորտներու մասնագետներ, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան հանցագործութեան միջազգային ճանաչման գործընթացքին մէջ հայ ժողովրդի ջանքերուն սատարող գործիչներ։

Յանձնաժողովը իր գոյութեան ընթացքին, նիստեր գումարած է հինգ անգամ՝ առաջինը՝ 2011, Մայիս 30-ին, վերջին հինգերորդը՝ 2015, Յունուար 29-ին[230], ուր հաստատուեցան Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի խորհրդանշանները եւ հրապարակվժուեցաւ հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի համահայկական հռչակագիրը: Ընտրուած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի կարգախօսն ու խորհրդանիշը (տեսանիւթ)|url = http://times.am/?p=42489&l=am%7Cwebsite = times.am|accessdate = 2015-10-21}}:Վերջինս ընթերցած է ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսեանը եւ ի կատարումը 100-րդ տարելիցին նուիրոուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովի որոշման՝ ի պահ յանձնած Հայոց Ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկինին։ Մեէ օրինակը ուղարկուած է ՄԱԿԳլխաւոր քարտուղարին, իսկ մէկ օրինակը ի պահ յանձնուած է ՀՀ ազգային արխիւ[231]։ Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովը, համախորհուրդ սփիւռքին մէջ, գործող տարածաշրջանային յանձնախումբերու հետ՝

  • արտայայտելով հայ ժողովուրդի միասնական կամքը,
  • հենելով 1990, Օգոստոսի 23-ի՝ Հայաստանի անկախութեան մասին հռչակագրի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութեան վրայ,
  • վկայակոչելով ՄԱԿ-ի 1948, Դեկտեմբեր 10-ի՝ Մարդու իրաւունքներու համընդհանուր հռչակագիրը, որուն համաձայն «մարդկութեան ընտանիքի բոլոր անդամներուն յատուկ արժանապատուութեան եւ հաւասար ու անօտարելի իրաւունքներու ճանաչումը աշխարհի ազատութեան, արդարութեան եւ խաղաղութեան հիմքն է»,
  • ղեկավարվելով ՄԱԿ-ի Գլխաւոր վեհաժողովի 1946, Դեկտեմբեր 11-ի 96(1) բանաձեւի, 1948 Դեկտեմբեր 9-ի «Ցեղասպանութեան յանցագործութիւնը կանխարգելելու եւ պատժելու մասին» ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի, 1968, Նոյեմբեր 26-ի «Պատերազմական յանցագործութիւններու եւ մարդկութեան դէմ ուղղուած յանցագործութիւններու նկատմամբ վաղեմութեան ժամկէտ չկիրառելու մասին» ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի, ինչպէս նաեւ 1966, Դեկտեմբեր 16-ի «Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրաւունքներու մասին» միջազգային դաշնագրի եւ մարդու իրաւունքներու վերաբերեալ բոլոր այլ միջազգային ակտերու համապատասխան սկզբունքներով,
  • հաշուի առնելով, որ «Ցեղասպանութեան յանցագործութիւնը կանխարգելելու եւ պատժելու մասին» կոնվենցիան ընդունելէն ՄԱԿ-ը յատուկ կարեւորած է այդ հանցատեսակի դէմ պայքարին մէջ, միջազգային համագործակցութիւնը,
  • շեշտելով ցեղասպանութեան հանցակազմին մէջ, պարունակուող արարքներու համար անպատիժ մնալու անթոյլատրելիութիւնը ու այդ հանցագործութեան վաղեմութեան ժամկէտ չունենալու հանգամանքը,
  • դատապարտելով 1894-1923 թուականներուն Օսմանեան կայսրութեան եւ Թուրքիոյ տարբեր վարչակարգերու կողմէն ծրագրուած ու հայ ժողովուրդի դէմ շարունակաբար իրականացուած ցեղասպանական քայլերը, հայրենազրկումը, հայութեան ոչնչացման ուղղուած զանգուածային կոտորածները, էթնիկ զտումները, հայկական ժառանգութեան ոչնչացումը, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան ժխտումը, պատասխանատուութենէն խուսափելու, կատարուած յանձագործութիւնները ու ատոնց հետեւանքները լռութեան մատնելու կամ արդարացնելու բոլոր փորձերը՝ իբրեւ հանցագործութեան շարունակութիւն եւ նոր ցեղասպանութիւններ իրականացնելու քաջալերանք,
  • համարելով նաեւ 1919-1921 թուականներուն Օսմանեան ռազմական արտակարգ ատեաններու կողմէն «Իրավական եւ մարդկային օրէնքներու դէմ» այդ ծանր ոճիրի ուղղութեամբ կայացուած դատավճիռները եղելութեան իրաւական գնահատական,
  • արժեւորելով 1915 -ին միջազգային հանրութեան կողմէն Անտանտի պետութիւններու Մայիս 24-ի համատեղ հռչակագրով հայ ժողովուրդի դէմ իրականացած ծանրագոյն յանցագործութիւնը պատմութեան մեէ առաջին անգամ իբրեւ «մարդկութեան եւ քաղաքակրթութեան դէմ իրականացած յանցագործութիւն» որակումը եւ օսմանեան իշխանութիւններուն պատասխանատուութեան կանչելու հանգամանքի շեշտադրումը, ինչպէս նաեւ 1920, Օգոստոս 10-ի Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրի եւ 1920, Նոյեմբեր 22-ի՝ ԱՄՆ-ի Նախագահ Ուտրօ Ուիլսըն Իրավարար վճռի դերը եւ նշանակութիւնը Հայոց ցեղասպանութեան հետեւանքներու յաղթահարման հարցին մէջ.
  1. Կ'ոգեկոչէ Հայոց ցեղասպանութեան մէկուկէս միլիոն անմեղ զոհերու յիշատակը եւ երախտագիտութեամբ, կը խոնարհուի կեանքի ու մարդկային արժանապատուութեան համար պայքար մղած նահատակ եւ վերապրած հերոսներու առջեւ։
  2. Կը վերահաստատէ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի յանձնառութիւնը՝ շարունակելու միջազգային պայքարը ցեղասպանութիւններու կանխարգելման, ցեղասպանութեան ենթարկուած ժողովուրդներու իրաւունքներու վերականգնման եւ պատմական արդարութեան հաստատման համար։
  3. Շնորհակալութիւն կը յայտնէ այն պետութիւններուն, միջազգային, կրօնական եւ հասարակական կազմակերպութիւններուն, որոնք քաղաքական խիզախութիւն ունեցան ճանաչնալու եւ դատապարտելու Հայոց ցեղասպանութիւնը՝ իբրեւ մարդկութեան դէմ ուղղուած սոսկալի ոճրագործութիւն, եւ այսօր ալ կը շարունակուին այդ ուղղութեամբ իրաւական քայլեր ձեռնարկել, նաեւ կանխել ժխտողականութեան վտանգաւոր դրսեւորումները։
  4. Երախտագիտութիւն կը յայտնէ այն ազգերուն, կառոյցներուն եւ անհատներուն, որոնք յաճախ իրենց վտանգելով՝ մարդասիրական տարաբնոյթ օգնութիւն ցուցաբերեցին, փրկեցին լիակատար ոչնչացման վտանգի առջեւ կանգնած բազմաթիւ հայոց, ապահով եւ խաղաղ պայմաններ ստեղծեցին ցեղասպանութենէն վերապրած հայութեան համար՝ մեծ թափ յաղորդելով որբախնամ գործունէութեան եւ միջազգային հայասիրական շարժմանը։
  5. Կը դիմէ ՄԱԿ-ի անդամ պետութիւններուն, միջազգային կազմակերպութիւններուն, բարի կամքի տէր բոլոր մարդոց՝ անկախ ազգային եւ կրօնական պատկանելիութենէն, միաւորել իրենց ջանքերը պատմական արդարութիւնը վերականգնելու եւ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը հարգելու համար։
  6. Կ'արտայայտէ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի միասնական կամքը՝ Հայոց ցեղասպանութեան փաստի համաշխարհային ճանաչման հասնելու եւ ցեղասպանութեան հետեւանքներու յաղթահարման հարցին մէջ, որուն համար կը մշակէ իրաւական պահանջներու թղթածրար՝ դիտելով այն անհատական, համայնքային եւ համազգային իրաւունքներու եւ օրինական շահերու վերականգնման գործընթացի մեկնարկ։
  7. Կը դատապարտէ Թուրքիոյ Հանրապետութեան կողմէն Հայաստանի Հանրապետութեան ապօրինի շրջափակումը, միջազգային հարթակներուն մէջ, ցուցաբերուող հակահայկական կեցուածքը եւ միջպետական յարաբերութիւններու կարգաւորման համար նախապայմաններու առաջադրումը՝ ատոնք գնահատելով իբրեւ Հայոց ցեղասպանութեան, Մեծ Եղեռնի մինչ օրս անպատիժ մնալու հետեւանք։
  8. Կոչ կ'ընէ Թուրքիոյ Հանրապետութեան՝ ճանաչցած եւ դատապարտած է Օսմանեան կայսրութեան կողմէն իրականացած Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ մարդկութեան դէմ իրագործուած այդ սոսկալի ոճիրի զոհերու յիշատակը ոգեկոչելու միջոցով առերեսուած սեփական պատմութեան ու յիշողութեան հետ՝ հրաժարելով կեղծարարութեան, անհերքելի իրողութեան ժխտման եւ յարաբերականացման քաղաքականութենէն։

Կը զորակցնէ Թուրքիոյ քաղաքացիական հասարակութեան այն հատուածին, որուն ներկայացուցիչները այսօր արդէն համարձակութիւն կը դրսեւորեն այդ հարցին մէջ՝ ի հակադրութիւն իշխանութիւններու պաշտօնական դիրքորոշման։

  1. Յոյս կը յայտնէ, որ Թուրքիոյ կողմէն Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը եւ դատապարտումը կարեւոր մեկնակէտ կը դառնան հայ եւ թուրք ժողովուրդներու պատմական հաշտեցման գործընթացի համար։
  2. Հպարտութեամբ կ'արձանագրէ, որ ցեղասպանութենէն վերապրած հայ ժողովուրդը վերջին հարիւրամեակի ընթացքին՝
  • դրսեւորեց զորաւոր կամք ու ազգային ինքնագիտակցութիւն, վերականգնեց դարեր առաջ կորցրած ինքնիշխան պետականութիւնը,
  • պահպանեց եւ զարգացրեց ազգային արժէքները, հասաւ ազգային մշակոյթի, գիտութեան եւ կրթութեան վերածնունդի՝ որուն ներդրում ունենալով համաշխարհային ժառանգութեան զարգացման գործին մէջ,
  • ստեղծեց Հայկական Սփիւռքի հոգեւոր եւ աշխարհիկ կառոյցներու հզոր եւ արդիւնաւէտ ցանց, որ նպաստեց աշխարհասփիւռ հայ համայնքներուն մէջ, հայապահպանութեան, հայու՝ հարգանք եւ համակրանք վայելող կերպարի կերտմանը, հայ ժողովրդի արդար իրաւունքներու պաշտպանութեանը,
  • համազգային գործակցութեան եւ հայրենադարձութեան ընդարձակ ծրագրով համախմբեց եւ վերստեղծեց ցեղասպանութեան հետեւանքով վերացման վտանգի առջեւ յայտնուած ազգային գենոֆոնդը,
  • Առաջին եւ Երկրորդ աշխարհամարտերուն, բերաւ իր արժանի ներդրումը միջազգային անվտանգութեան եւ խաղաղութեան հաստատման գործին մէջ, փառաւոր յաղթանակներ տարաւ Սարդարապատի եւ Արցախեան հերոսամարտերուն։
  1. Կը դիտարկէ Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցը իբրեւ կարեւոր հանգրուան պատմական արդարութեան համար մղիւող պայքարը «Կը յիշեմ եւ կը պահանջեմ» կարգախոսով շարունակելու գործընթացին։
  2. Կոչ կ'ընէ հայորդիներու գալիք սերունդներուն՝ հայրենասէր, գիտակից եւ ուսեալ կեցուածքով պաշտպան կանգնել հայրենի սրբազան ժառանգութեան, աննահանջ պայքարով ծառայել հանուն՝
  • առաւել հզօր Հայրենիքի՝ ազատ եւ ժողովրդավար Հայաստանի Հանրապետութեան,
  • անկախ Արցախի առաջընթացի ու զորացման,
  • աշխարհասփիւռ հայության գործուն համախմբման,
  • համայն հայութեան դարաւոր նուիրական նպատակներու իրականացման։

29 Յունուար 2015 թ., ք.Երեւան |}

Կարգախօս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի կարգախօս ընտրուեցաւ «Կը յիշեմ եւ կը պահանջեմ» նախադասութիւնը, որ կը յիշեցնէ հայ ընտանիքներու պատմութիւնը, հայոց վերապրած ողբերգութեան պատմութիւնը եւ ամբողջ աշխարհին ներկայացուող պահանջը։

Պատկեր:Genocidelogo.jpg
Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի խորհրդանշանը՝ անմոռուկը, եւ կարգախօսը

Տարբերանշան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի խորհրդանշան ընդունուեցաւ անմոռուկ ծաղիկը, որուն անուան հիմքին մէջ, տարբեր լեզուներով միեւնոյն իմաստն է՝ յիշէ՛։ Այս հարիւրամեակի կարգախօսն է ու ուղերձը։ Ծաղիկը հնգաթերթ է, որ կը խորհրդանշէ այն հինգ մայրցամաքները, ուր հանգրուան գտաւ ցեղասպանութենէն մազապուրծ հայ ժողովուրդը, իսկ մանշակագոյնը հայ ժողովուրդի ինքնագիտակցութեան մէջ տպաւորուած է հայ առաքելական եկեղեցւոյ սպասաւորներու հանդերձանքէն։ Մէջտեղի սեւ գոյնը կը խորհրդանշէ ցեղասպանութեան արհաւիրքն ու սարսափը, նաեւ այն մեծ վիշտը, որ ունեցաւ հայ ժողովուրդը։ Ներսի ճառագայթաձեւ բաց մանշակագոյնը կը խորհրդանշէ Ցեղասպանութեան դատապարտման ու ճանաչման մասնակից ըլլալը։ Դեղին գոյնը կը խորհրդանշէ արեւուն լոյսը, որ ապրելու ու արարելու յոյս կու տայ՝ Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրի տեսքով՝ 12 մոյթերով[232]։

External video
100-րդ տարելիցի խորհրդանիշներ

Պատկերներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նշումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Կեդրոնական իշխանութիւններու մասնակցութեան չափը հակահայկական գործողութիւններուն մէջ միշտ չէ, որ յայտնի է։
  2. Այսպէս, 1915 թուականի սպանութիւններու ժամանակ հայերուն երբեմն օգնութիւն կը ցուցաբերէին մուսուլմանական այն առաջնորդները, որոնք քրիստոնեաներուն կ'ընդունէին ինչպէս «գիրքի մարդիկ» եւ ի տարբերութիւն ռասիստական գաղափարախօսութեան՝ կ'առաջնորդուէին խիղճով։
  3. Օսմանեան սպաներու հարցազրոյցները Սայքսին կը բերուին համառոտ։ Ամբողջական մեջբերումները՝ Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  4. Տե՛ս նաեւ Սաբանչի համալսարանէն պատմաբան՝ Հալիլ Բերքթայի հարցազրոյցը թրքական «Ռադիկալ» թերթին (Սիւնի, 2004):
  5. «Յատուկ կազմակերպութեան» եւ Պեհայէտտին Շաքիրի դերը հանգամանօրէն դիտարկուած է Taner Akçam, From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide։ գիրքի, «The Decision for Genocide in Light of Ottoman-Turkish Documents» գլուխին մէջ
  6. Ի տարբերութիւն Հոլոքոստի, որ կը հիմնաւորուի ռասայական մոտիվներով։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Գիրքեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Փաստաթղթերի եւ նիւթերի ժողովածուներ

  • Ալպօմ-Յուշամատեան Հայոց ցեղասպանութեան 70-ամեակին, խմբ.` Վ. Ղազարեան, Գ. Աչըգեան, Պէյրութ, 1987, 235 էջ:
  • Ամերիկյան Միացյալ Նահանգների պաշտոնական վավերագրերը 1915-1916 թթ. հայոց ցեղասպանության մասին, կազմեց` Տ. Զաքարյան, 2002, 52 էջ:
  • Անտոնեան Արամ «Մեծ ոճիրը (հայկական վերջին կոտորածները եւ Թալէադ փաշան)», Կ. Պօլիս, 1920, 350 էջ, Պոսթըն, 1921, 307 էջ, Պէյրութ, 1964, 224 էջ, Պէյրութ, 1977, 300 էջ, Երեւան, 1990, 304 էջ:
  • Ավստրո-Հունգարիայի դիվանագետների հաղորդագրությունները Հայոց ցեղասպանության մասին 1915 - 1918 թթ. (փաստաթղթերի ժողովածու), խմբ. Ա. Օհանջանյան, 2004, 130 էջ:
  • Բրայս Ջէյմս «Անգլիական կառավարութեան Կապոյտ գիրքը Հայոց Մեծ եղեռնի մասին (1915-1916)», Թեհրան, 2012:
  • Գանգրունի Հրանդ «Դաշնագիրները դաւեցին հայոց (1918-1923 թթ.)», Պէյրութ, 1992, 200 էջ:
  • Գերմանական աղբյուրները հայերի ցեղասպանության մասին (փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու), 2001:
  • Գուստ Վոլֆգանգ «Հայերի ցեղասպանությունը 1915-1916 թթ.: Աշխարհի հնագույն քրիստոնյա ժողովրդի ողբերգությունը (Գերմանիայի արտաքին գործերի նախարա-րության քաղաքական արխիվի փաստաթղթերից)», 2002, 293 էջ, 2005, 287 էջ:
  • Թէոդիկ «Ամենոյն տարեցոյցը (1916 - 1920)», Կ. պօլիս, 1921, 332 էջ:
  • Իտալիայի արտաքին գործերի նախարարության պատմական դիվանագիտական արխիվի վավերագրերը Հայկական հարցի մասին 1913-1923 թթ., հատ. Ա. 1913-1917 թթ., խմբ. Ա. Բալոյան, 2008, 250 էջ:
  • Իտալիայի արտաքին գործերի նախարարության պատմական դիվանագիտական արխիվի վավերագրերը Հայկական հարցի մասին 1913-1923 թթ., հատ. Բ. 1917-1923 թթ., խմբ. Ա. Բալոյան, 2010, 279 էջ:
  • Լեսլի Դեվիս «Սպանդի նահանգը (Ամերիկյան դիվանագետի զեկուցագիրը հայկական ցեղասպանության մասին)», 2001, 367 էջ:
  • Լիտվացիները հայոց ցեղասպանության մասին, կազմող` Ֆ. Բախչինյան, 2006:
  • 1915: Աղէտ եւ վերածնունդ, կազմեց` Լեւոն Մեսրօպ, Փարիզ, 1952, 480 էջ:
  • 1915 թվական: Անհերքելի վկայություններ: Ավստրիական վավերագրերը, կազմեց` Ա. Օհանջանյան, 1997:
  • Հայերի կոտորածները Բաքվի և Ելիզավետպոլի նահանգներում 1918–1920 թթ. (փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու), կազմողներ` Ս. Միրզոյան, Ա. Ղազիյան, խմբ. Ամ. Վիրաբյան, ՀԱԱ, 2003, 523 էջ: - http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/828/JARDER.pdf
  • Հայերի ցեղասպանությունը ըստ երիտթուրքերի դատավարության փաստաթղթերի (փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու), կազմեց Ա. Հ. Փափազյան, 1988, 288 էջ: - http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/53/hayeri%20cex%20yst%20erit%20dat%20past.pdf
  • Հայերի ցեղասպանությունը թուրք քաղաքական գործիչների հուշագրություններում, կազմեց Ա. Հ. Փափազյան, 2001:
  • Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում (1915-1918 թթ.), Օտարերկրյա պետական դիվանագիտական փաստաթղթերի վկայությունները (փաստաթղթերի ժողովածու), խմբ. Լ. Բարսեղյան, 2011, 240 էջ:
  • Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում (փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու), խմբ. Մ. Ներսիսյան, Ռ. Սահակյան, 1991, 758 էջ: - http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/309/Hayeri%20cexaspanutyun@%20Osmanyan%20kaysrutyunum-Nersisyan.pdf
  • Հայկական հարց: Հայոց ցեղասպանություն (մատենագիտություն), հատ. 1, կազմողներ` Ե. Չեքելեզյան, Լ. Խաչատրյան, Ա. Դավթյան, Է. Բաբայան, 2005, 348 էջ:
  • Հայկական հարց: Հայոց ցեղասպանություն (մատենագիտություն), հատ. 2, կազմողներ` Ե. Չեքելեզյան, Լ. Խաչատրյան, Ա. Դավթյան, Է. Բաբայան, 2005, 552 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանությունը գերմանացի դիվանագետների հաղորդագրություններում (1915-1918 թթ.), կազմող` Վ. Միքայելյան, 2004, 219 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանությունը միջազգային իրավական փաստաթղթերում (ժողովածու), կազմող` Վ. Քոչարյան, 2014, 208 էջ:
  • Հարությունյան Ավագ  «Հայոց ցեղասպանություն և հայկական հարց: Գրքերի մատենագիտություն (1860-2010 թթ.)», Մայր Աթոռ սուրբ Էջմիածին, 2014, 560 էջ:
  • Մեծ եղեռնը, Պէյրութ, 1978:
  • Մեծ տերությունները, Օսմանյան կայսրությունը և հայերը Ֆրանսիական արխիվներում (1914-1918 թթ.), հատ. 1, խմբ. Ա. Պեյլերյան, 2005, 484 էջ:
  • Մեծ տերությունները, Օսմանյան կայսրությունը և հայերը Ֆրանսիական արխիվներում (1914-1918 թթ.), հատ. 2, խմբ. Ա. Պեյլերյան, 2005, 520 էջ:
  • Միրագենց Վ. «Հայկական ջարդերու փաստաթղթերը», մաս Ա., Կ. պօլիս, 1920:
  • Միրագենց Վ. «Հայկական ջարդերու փաստաթղթերը», մաս Բ., Կ. պօլիս, 1920:
  • Միքայելյան Վարդգես «Գերմանացի դիվանագետները հայոց ինքնապաշտպանական մարտերի մասին (1915 թ.)», 1997, 32 էջ:
  • Յուշարձան Յոզղաթցիներու, Ֆրէզնօ, 1955, 445 էջ:
  • Ռուսաստանը և հայոց ցեղասպանությունը 1915-1917 թթ. (փաստաթղթերի ժողովածու), կազմեց Ա. Մարուքյան, 2004, 208 էջ:
  • Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարության փաստաթղթերը հայոց 1915-1916 թթ. ցեղասպանության մասին (փաստաթղթերի ժողովածու), 2001, 73 էջ:
  • Վան-Վասպուրականի հերոսամարտը – 75 (նյութերի ժողովածու), կազմող` Հ. Դ. Փափազյան, 1990, 127 էջ:
  • Վասպուրական (Վան-Վասպուրականի ապրիլեան հերոսամարտի տասնուհինգամեակին առթիւ. 1915-1930), Վենետիկ, 1930, 413 էջ:
  • Օտարերկրացիները Հայկական հարցի և հայոց ցեղասպանության մասին, 1997, 40 էջ:
  • Օրմանեան Մաղաքիա «Թիւրքահայ աղէտը (պատմական փաստաթղթեր)», Էջմիածին, 1919:

Յուշագրութիւններ

  • Ագ-Տաղի քառամեայ գոյամարտը, Մարսել, 1932:
  • Աղասի «Յուշեր: Դրուագներ Սուէտիոյ անցեալէն», Պէյրութ, 1957:
  • Աճեմյան Ահներթ Մարգարիտ «Դռան թակոցը», 2009, 202 էջ:
  • Ամջա Հասան «Տեղահանություն և ոչնչացում (Տեղահանության իրական պատկերը)», 2007, 48 էջ:
  • Անդրեասյան Հ. «Արյունոտ օրեր», 2003, 161 էջ:
  • Անդրէասեան Տիգրան «Զէյթունի անձնատւութիւնը եւ Սուէտիոյ ինքնապաշտպանութիւնը 1915 թ.», Գահիրէ, 1915, 68 էջ, Հալէպ, 1935, 118 էջ, Նիւ-Ճըրսի-Պէյրութ, 2000, 108 էջ:
  • Աշճեան Մամիկոն «Յուշեր Մեծ եղեռնէն», Նիւ Ճըրզի, 2008, 47 էջ:
  • Առնակ «Թուրքերու ճանկին մէջ (1916-1919)», Պոսթըն, 1936, 151 էջ, Երեւան, 2006, 152 էջ:
  • Ասլանյան Աբիգ «Փեսանդաշտը պաշարված էր», 1990, 288 էջ:
  • Արամայիս (Միսակ Տեր-Դանիելեան) «Զարհուրելի ոճիրը: Մուշ – Սասուն: Բեկորներ իմ յուշերից», Բագու, 1916, 192 էջ:
  • Բդէեան Սարգիս և Միսաք «Հարազատ պատմութիւն Տարօնոյ», խմբ. Աղան Տարօնեցի, Գահիրէ, 1962, 676 էջ:
  • Գահուէճեան Եղիա «Յուշեր Ուրֆայի 1915 թ. հերոսամարտի ու յետագայ իրադարձութիւններու մասին», 1995, 68 էջ:
  • Գիբոնս Հերբերտ Ադամս «Ժամանակակից պատմութեան սեւագոյն էջը», Նիւ Եօրք, 1915, 1916, 93 էջ, Թիֆլիս, 1917, 32 էջ, Երեւան, 2003, 34 էջ:
  • Գևորգյան Հրաչյա «Եթե լռենք, քարերը կաղաղակեն», 2014, 500 էջ:
  • Դեսպան Հենրի Մորգենթաուի պատմությունը, 2012, 310 էջ:
  • Եսայեան Զաբէլ «Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըւազէն Պաթում», Պոսթըն, 1920, 138 էջ, Պէյրութ, 1969, 118 էջ, Երեւան, 1990, 96 էջ:
  • Երեմեան Ս. «Մեռելներու կարավանը», Վենետիկ, 1921, 66 էջ:
  • Երիցեանց Մկրտիչ «Երբ վրէժը չի հագենար (Դրուագներ 1915-1918-ի կեանքէն), Փարիզ, 1953, 353 էջ:
  • Էլ Ղոսէյն Ֆայէզ «Հերոսական հայութեան անցեալէն: Ջարդերը Հայաստանի մէջ (ականատեսի վկայութիւններ)», Գահիրէ, 1960, 72 էջ:
  • Էպլիղաթեան Մատթէոս «Կեանք մը ազգիս կեանքին մէջ (ականատեսի եւ մասնակցողի վկայութիւններ. 1903-1923)», Անթիլիաս, 1987, 246 էջ:
  • Թեքեյան Շ.-Տ. «Մուսա լեռան հայերի փրկությունը (հիշողության էջեր)», 2002, 79 էջ:
  • Թէրզեան Ռ. «Յուշեր Տէր Զօրէն», Պէյրութ, 1995, 32 էջ:
  • Թէքէեան Աւետիս «Դրուագներ ապրիլեան Մեծ եղեռնէն (Պէհէսնիհայութեան գողգոթան 1914-1918 թթ.)», Պէյրութ, 1956, 223 էջ:
  • Թիւթիւնճեան Լեւօն «Յուշեր: Վաւերագրական իրողութիւններ եւ ականատեսի վկայութիւններ արհաւիրքի եւ ազատագրման պայքարի տարիներէն», Պէյրութ, 1975, 503 էջ:
  • Իսկահատեան Յարութիւն «Վկայարան հայկական ցեղասպանության», գիրք Ա., Պէյրութ, 2010, 370 էջ:
  • Իսկահատեան Յարութիւն «Վկայարան հայկական ցեղասպանության», գիրք Բ., Պէյրութ, 2011, 352 էջ:
  • Իսկահատեան Յարութիւն «Վկայարան հայկական ցեղասպանության», գիրք Գ., Պէյրութ, 2011, 395 էջ:
  • Իսկահատեան Յարութիւն «Վկայարան հայկական ցեղասպանության», գիրք Դ., Պէյրութ, 2012, 436 էջ:
  • Իսկահատեան Յարութիւն «Վկայարան հայկական ցեղասպանության», գիրք Ե., Պէյրութ, 2013, 372 էջ:
  • Լէփսիուս Յոհաննէս «Հայաստանի ջարդերը: Գաղտնի տեղեկագիր», Կ. պօլիս, 1919, 315 էջ, Պէյրութ, 1965, 396 էջ, Պէյրութ, 1965, 296 էջ, Երեւան, 2003, 205 էջ:
  • Կէօրկիզեան Ա. «Մեր ազգային գոյապայքարը 1915-1922-ի զուլումի տարիներուն: Անմոռանալի յուշեր ազգային դէպքերու եւ դէմքերու կապակցութեամբ», Պէյրութ, 1967, 504 էջ:
  • Կոսոյեան Հայկակ «Վան-բէրդաքաղաքի ժողովրդային հերոսապատում (1915, ապրիլի 7 – մայիս 3)», Թեհրան, 1966, 181 էջ:
  • Կոսոյեան Հայկակ «Վան-քաղաքամիջի ապրիլեան կռիւները», Երեւան, 1992, 135 էջ:
  • Հաճեան ա. քհյ. Յովհաննէս «Հայոց տաժանքի ճամփաներով», Ա. հատ., Թեհրան, 1965, 464 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում (Վերապրածների վկայություններ), հատ. 1. Վանի նահանգ, կազմողներ` Գ. Ավագյան, Ա. Վիրաբյան, 2012, 536 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում (Վերապրածների վկայություններ), հատ. 2. Բիթլիսի նահանգ, կազմողներ` Գ. Ավագյան, Ա. Վիրաբյան, 2012, 432 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում (Վերապրածների վկայություններ), հատ. 3. Էրզրումի, Խարբերդի, Դիարբեքիրի, Սեբաստիայի, Տրապիզոնի նահանգներ, Պարսկահայք, կազմողներ` Գ. Ավագյան, Ա. Վիրաբյան, 2012, 496 էջ:
  • Հերոսապատում Մեծ եղեռնի, խմբ. Ն. Ժէրպէրեան, Պէյրութ, 1978, 413 էջ:
  • Հովհաննիսյան Ղուկաս «Սասունը բոցերի մեջ (1915-1916 թթ.)», 1987, 265 էջ:
  • Ճէյքըպսըն Մարիա «Օրագրութիւն 1907-1919. Խարբերդ», Անթիլիաս, 1979, 963 էջ:
  • Մանուկյան Մելքոն «Արյունոտ անապատ», 2015, 236 էջ:
  • Մելքոնյան Հովհաննես «Ոճիրի բուրգեր», գիրք Ա., 2001, 545 էջ:
  • Մեծ եղեռնի հերոսապատում: 1915 թ. ինքնապաշտպանական հերոսամարտերը, Թեհրան, 1982, 459 էջ:
  • Մինախորեան Վահան «1915 թուականը: Արհաւիրքի օրեր», Վենետիկ, 1949, 474 էջ, Պէյրութ, 1964, 495 էջ, Թեհրան, 2006, 512 էջ:
  • Մինասեան Թ. «Յուշեր (1915-1955)», Փարիզ, 1957, 111 էջ:
  • Մխիթարյան Ս. «Մոխրաբերդի ճակատամարտը: Մի դրուագ Ռշտունիքի ինքնապաշտպանութեան կռիւներից», Պէյրութ, 1980, 212 էջ:
  • Մորգենթաու Հենրի «Հայկական եղեռնի գաղտնիքները (հուշեր)», 1990:
  • «Յուշամատեան Մեծ եղեռնի. 1915-1965», կազմողներ` Գ. Ահարոնեան, Ն. Թոփալեան, Պէյրութ, 1965, 1182 էջ:
  • «Յուշամատեան Մուսա լեռան», Պէյրութ, 1970, 877 էջ:
  • Նազլեան արք. Յովհաննէս. «Տրապիզօնի վիճակաւոր Յովհաննէս արք. Նազլեանի յուշերը», Ա. հատ., Պէյրութ, 1969, 690 էջ:
  • Նազլեան Մ. «Աքսորի ճամբան», Պէյրութ, 1977, 144 էջ:
  • Նէտիմ Մուսթաֆա «Հայ եղեռնը (Իմ վկայութիւններս)», Գահիրէ, 1925, 104 էջ, Սոֆիա, 1936, 68 էջ, Պէյրութ, 1978, 171 էջ:
  • Նորաշխարհեան Լեւոն «Մռայլ օրեր. Զէյթունի վերջին անցքերը (1914-1915)», Պէյրութ, 1950, 252 էջ:
  • Նորաշխարհյան Լևոն «Զեյթունը 1914-1921 թթ.», 1984, 272 էջ:
  • Շահբազյան Տիգրան «Հուշեր և խոհեր», 1966, 220 էջ:
  • Շարաֆեան Երուանդ «Երուանդ Շարաֆեան կը պատմէ Տարօնի եղեռնը (Ականատեսի վկայութիւններ)», Սան Ֆրանսիսքօ, 1965, 80 էջ:
  • Պալաքյան Ծ. վարդ. Գրիգորիս «Հայ գողգոթան (Դրվագներ հայ մարտիրոսագրութենէն Պէռլինէն դէպի Տէր-Զօր. 1914-1920)», հատ. Ա., Վիեննա, 1922, 423 էջ, Պէյրութ, 1961, 420 էջ, Պէյրութ, 1977, 490 էջ, Անթիլիաս, 2003, 494 էջ:
  • Պալաքյան Ծ. վարդ. Գրիգորիս «Հայ գողգոթան (Դրվագներ հայ մարտիրոսագրութենէն Պէռլինէն դէպի Տէր-Զօր. 1914-1920)», հատ. Բ., Փարիզ, 1959, 294 էջ, Պէյրութ, 1961, 255 էջ, Պէյրութ, 1977, 291 էջ, Անթիլիաս, 2003, 319 էջ:
  • Պալաքյան Ծ. վարդ. Գրիգորիս «Հայուն Գեթսեմանիի գիշերը. 1915, Ապրիլ 24», Պէյրութ, 1975, 349 էջ:
  • Պարթեւեան Սուրէն «Անապատին յուշարձանը», հատ. Ա., Գահիրէ, 1916, 176 էջ:
  • Սերոբեան Յ. «Եղեռնի յուշերս», Պէյրութ, 2005, 232 էջ:
  • Սիւտճեան Գ. «Կեանքիս գողգոթան: Յուշեր Մեծ եղեռնէն», Պէյրութ, 1986, 51 էջ:
  • Սվազլյան Վերժինե «Հայոց ցեղասպանություն (Ականատես վերապրողների վկայություններ)», 2000, 500 էջ, 2011, 880 էջ:
  • Սվազլյան Վերժինե «Մեծ եղեռն (Արևմտահայոց բանավոր վկայություններ)», 1995, 234 էջ:
  • Սվազլյան Վերժինե «Մեծ եղեռնը արևմտահայոց հուշապատումներում և թուրքալեզու երգերում», 1997, 32 էջ:
  • Սվազլյան Վերժինե «Մուսա լեռան հերոսամարտը (Ականատես վերապրողների վկայություններ (հայերէն, անգլերէն))», 2015, 240 էջ:
  • Ստեփանյան Գառնիկ «Մղձավանջային օրեր», Երևան, 1945, 220 էջ, Պէյրութ, 1951, 220 էջ, Երևան, 1989, 558 էջ, 2009, 588 էջ:
  • Վերապրողները կը վկայեն, կազմող` Ս. Քիլէճեան, Պէյրութ, 2005, 127 էջ:
  • Տէր-Զոր: Հեղինակ աղետէն վերապրողներ, Փարիզ, 1955, 391 էջ:
  • Տէր-Պետրոսեան քհյ. Եղիշէ «Տարօնոյ ինքնապաշտպանութիւնն ու ջարդը 1914-1915 թթ.», Ֆրէզնօ, 1920, 172 էջ:
  • Տէօւլեթեան Ս. «Յուշեր Շապին Գարահիսարէն», Փարիզ, 1954, 232 էջ:
  • Տօնապետեան Պ. «Ձայն տառապելոց (1915-1916)», Փարիզ, 1922, 500 էջ:
  • Րիֆաթ Մեւլան Զատէ «Օսմանեան յեղափոխութեան մութ ծալքերը  եւ Իթթիհատի հայաջինջ ծրագիրները», Պէյրութ, 1938, 328 էջ, 1968, 327 էջ, 1975, 330 էջ, 1996, 330 էջ, Երեւան, 1990, 330 էջ:
  • Փափազյան Ավետիս «Հայերի ցեղասպանությունը թուրք քաղաքական գործիչների հուշագրություններում», 2001, 160 էջ:
  • Փափազյան Բյուզանդ «Արյունոտ ափերով», 1990, 128 էջ:
  • Փիլիպօսեան Ն., Քէստէքեան Աւետիս «Յուշարձան եօզղատցիներու», Ֆրէզնօ, 1955, 456 էջ:
  • Քյունցլեր Յակոբ «Արյան և արցունքի երկրում (Տպավորություններ Միջագետքից աշխարհամարտի տարիներին. 1914-1918)», 2011, 200 էջ:
  • Քսան կախաղաններ, Փրովիտէնս, 1916, 171 էջ, Կ. պօլիս, 1921, 143 էջ:
  • Օսմանեան կայսերական բանակի սպայ բժիշկ Աւետիս Ճեպեճեանին օրագիրը. 1914-1918», Պէյրութ, 1986, 88 էջ:
  • Օտեան Երուանդ «Անիծեալ տարիներ. 1914-1919 (անձնական յիշատակներ)», Երեւան, 2004, 584 էջ, Թեհրան, 2005, 479 էջ:
  • Օտեան Երուանդ «Արիւնօտ յիշատակներ», Կ. պօլիս, 1920, 45 էջ:
  • Ֆիրբյուխեր Հայնրիխ «Հայաստանը 1915-ին (Գերմանացի սպայի վկայությունը)», 2000, 110 էջ:

Հայալեզու ուսումնասիրութիւններ

  • Ա-Դօ «Մեծ դէպքերը Վասպուրականում 1914-1915 թուականներին’», 1917, 488 էջ:
  • Ազատեան Լիպարիտ «Հայ որբերը Մեծ եղեռնի», գիրք I, Լոս Անճելըս, 1995, 240 էջ:
  • Ազատեան Լիպարիտ «Հայ որբերը Մեծ եղեռնի», գիրք II, Լոս Անճելըս, 1999, 240 էջ:
  • Ազատեան Լիպարիտ «Հայ որբերը Մեծ եղեռնի», գիրք III, Լոս Անճելըս, 2002, 263 էջ: - http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/1261/Hay_vorbery.pdf
  • Ալպօյաճեան Արշակ «Յուշամատեան Կուտինահայոց», Պէյրութ, 1961, 231 էջ:
  • Ալպօյաճեան Արշակ «Պատմութիւն Մալաթիոյ հայոց», Պէյրութ, 1961, 1536 էջ:
  • Անկունի Ս. «Միլիոն մը հայոց ջարդին պատմութիւնը», Կ. պօլիս, 1921:
  • Արամ Հայկազ «Շապին Գարահիսարն ու իր հերոսամարտը», Նիւ Եօրք, 1957, 459 էջ:
  • Արամեանց Հմայեակ «Պատմութիւն Հնչակեան կուսակցութեան», հատ. Բ. «Դէպի կախաղան», Կ. պօլիս, 1918, 48 էջ:
  • Արզումանյան Մակիչ «Հայաստան. 1914-1917», 1969, 780 էջ:
  • Բարսեղով Յուրի «Հայերի ցեղասպանության համար նյութական պատասխանատվությունը», 1999, 33 էջ:
  • Գաբիկեան Կ. (Գուժկան Սեբաստիոյ) «Եղեռնապատում Փոքուն հայոց եւ նորին մեծին մայրաքաղաքին Սեբաստիոյ», Պոսթըն, 1924, 604 էջ:
  • Գանգրունի Հրանդ «Ցեղասպան Իթթիհատը (1908-1923 թթ.)», Պէյրութ, 1994, 240 էջ:
  • Գասպարյան Երվանդ «Ֆրանսիան և Մեծ եղեռնը (1915–1918 թթ.)», 1997, 75 էջ, 2000, 309 էջ:
  • Գէորգեան Ժորժ «Ֆրանսական ռազմածովային նաւատորմի օգնութիւնը հայերուն 1909 եւ 1915 թթ.», 2014, 146 էջ:
  • Գույումճյան Վահան «Թուրք բժիշկների ոճրագործությունները Մեծ եղեռնի ժամանակ», 2001, 35 էջ:
  • Դևրիկյան Տ. «Արևմտահայության ինքնապաշտպանությունը 1915-1923 թթ.», 2005, 366 էջ:
  • Եափուճեան Աւետիս «Արեւմտահայաստանի կորուստը եւ անոր պատասխանատուները», Գահիրէ, 1970, 225 էջ:
  • Եափուճեան Աւետիս «Մեծ եղեռնը օտար մտաւորականութեան գնահատումով», Գահիրէ, 1980, 168 էջ:
  • Երեւանեան Գ. «Պատմութիւն Չարսանճագի հայոց», Պէյրութ, 1956, 750 էջ:
  • Զոմմեր Էռնստ «Ճշմարտությունը աշխարհամարտի ժամանակ Թուրքիայում հայ ժողովրդի կրած տառապանքների մասին», 2002, 86 էջ:
  • Թէոդիկ «Գողգոթա հայ հոգեւորականութեան եւ իր հօտին աղէտալի 1915 տա-րիին», Անթիլիաս, 1966, Պոսթըն, 1980, 656 էջ, Նիւ Եօրք, 1985, 572 էջ, Թեհրան, 2014:
  • Թուրիկեան Մ. «Քղիի ճակատի դէպքերը», Պէյրութ, 1926, 86 էջ:
  • Ժամկոչեան Ա. «Դրուագներ Հայկական Եղեռնէն եւ վերածնունդ», Փարիզ, 1946, 207 էջ:
  • Խաթանեսեան Երուանդ «Հայոց թիւը», Բոստոն, 1965, 31 էջ:
  • Կարապետյան Մհեր, Գևորգյան Էդիկ, Մելքոնյան Էդուարդ, Աբգարյան Ա. «Հայոց մեծ եղեռնի պատմության հիմնահարցերը հայ պատմագրության մեջ», 2010, 456 էջ:
  • Կեսար Ա. «Այնթապի գոյամարտը», Պոսթըն, 1945, 196 էջ:
  • Կէօրկիզեան Ա. «Վասպուրականի հերոսամարտը (1915 թ. ապրիլի 7 – 1915 թ. մայիսի 7)», Պէյրութ, 1965, 272 էջ:
  • Կիրակոսյան Ջոն «Առաջին համաշխարհային պատերազմը և արևմտահայությունը (1915-1916 թթ.)», 1965, 510 էջ, 1967, 557 էջ:
  • Կիրակոսյան Ջոն «Երիտթուրքերը պատմության դատաստանի առաջ», գիրք I, 1982, 357 էջ:
  • Կիրակոսյան Ջոն «Երիտթուրքերը պատմության դատաստանի առաջ», գիրք II, 1983, 462 էջ: - http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/630/Eritturker@%20patmutyan%20datastani%20araj-Kirakosyan%20J..pdf
  • Կիրորկիզեան «Մեր ազգային գոյապայքարը 1915-1922-ի զուլումի տարիներին», Պէյրութ, 1967:
  • Կոճոլոզեան-Յովհաննէսեան Վ. «Ձիթող դաշտին Կարնոյ», Պէյրութ, 1972, 364 էջ:
  • Հակոբյան Հովհաննես «Գերման դավը Կովկասի մեջ», Թիֆլիս, 1917:
  • Հակոբյան Հովհաննես «Թուրքիա Գերման ճանկերուն մեջ», Թիֆլիս, 1918:
  • Համբարյան Ազատ «Արևմտահայերի 1915 թ. կոտորածները և ինքնապաշտպանական մարտերը», 1990, 88 էջ:
  • Համբարյան Ազատ, Ստեփանյան Ստեփան «Հայոց ցեղասպանությունը», 1996, 72 էջ:
  • Հայ ժողովրդի պատմություն (ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.), հատ. VI, 1981, 1052 էջ:
  • Հայկական հարց հանրագիտարան, խմբ. Կ. Խուդավերդյան, 1996, 528 էջ:
  • Հովհաննիսյան Լիլիթ «Հայկական հարցը և Մեծ տերությունները 1914-1917 թվականներին», 2002, 189 էջ:
  • Ղազարեան Հայկազն «Ցեղասպան թուրքը», Պէյրութ, 1968, 424 էջ:
  • Ղազարյան Հայկ «Հայ ժողովրդի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում 1890–1922 թթ.», հատ. առաջին, 2004, 716 էջ, 2007, 787 էջ:
  • Ղազարյան Հայկ «Հայ ժողովրդի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում 1890–1922 թթ.», հատ. երկրորդ, 2004, 780 էջ, 2007:
  • Ղազարյան Հայկ «Հայ ժողովրդի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում 1890–1922 թթ.», հատ. երրորդ, 2010, 775 էջ:
  • Ղարիբջանյան Գևորգ «Գերմանիան, Հայկական հարցը և հայոց ցեղասպանությունը», 2001, 133 էջ:
  • Ճէրէճեան Դոկտ. Եղիկ «Պանթուրանիզմը», Պէյրութ, 1998, 92 էջ:
  • Մաթոսյան Տիգրան «Հայոց ցեղասպանություն և հրեական հոլոքոստ (համեմատման փորձ)», 2005, 182 էջ:
  • Մակարոֆ Նուբար «Դեյր-Էզ-Զորի աքսորյալը (Օսմանյան հայերի 1915-ի աքսորը)», 2001, 308 էջ:
  • Մանուկեան արքեպիսկոպոս Արտակ «Ապրիլ 24», Թեհրան, 1965, 132 էջ:
  • Մաչոտի Մարիա Իմմակոլատա «Հայոց ցեղասպանությունը պատմության և հիշողության մեջ», 2015:
  • Մատաղճեան Թ. «Յուշամատեան Թոմարզայի», Պէյրութ, 1959, 628 էջ:
  • Մարգարյան Նարինե «Հայոց ցեղասպանության հետևանքով Սիրիայում հաստատված հայ տարագիրների կարգավիճակը և հայ-արաբական փոխհարաբերությունները (1915–1924 թթ.)», 2013:
  • Մինասեան Դոկտ. Բ. «Հայաստան, հայ ժողովուրդ եւ հայկական դատ», Պէյրութ, 1979, 230 էջ:
  • Մնացականյան Արամայիս «Հայ ժողովրդի ողբերգությունը ռուս և համաշխարհային մտքի գնահատմամբ», 1965, 208 էջ:
  • Մուշեղ եպիսկոպոս «Հայկական մղձավանջը (քննական վերլուծումներ)», Պոսթըն, 1916, 212 էջ, Գահիրէ, 1954, Պոսթըն, 2012:
  • Մուրադյան Միքայել «Հայոց ողբերգությունը ռուսական հասարակական-քաղաքական մտքի գնահատմամբ», 1997, 181 էջ:
  • Յազըճեան Գեւորգ «Աբդուլ Համիդ Բ. կարմիր սուլթան», Պէյրութ, 1980, 872 էջ:
  • Նասիպեան Ագապի «Բիրտանիա եւ Հայկական հարցը 1915-1923 թթ.», Պէյրութ, 1994, 343 էջ:
  • Ներսիսյան Մկրտիչ «Հայոց ցեղասպանության անհերքելի փաստաթղթեր», 2005, 336 էջ:
  • Չարըգ Ղազար «Յուշամատեան Բարձր Հայքի: Կարինապատում», Պէյրութ, 1957, 792 էջ:
  • Չորմիսեան Լեւոն «Համապատկեր արեւմտահայոց մէկ դարու պատմութեան», Բ. հատ. (1878-1908 թթ.), Պէյրութ, 1974, 572 էջ:
  • Չորմիսեան Լեւոն «Համապատկեր արեւմտահայոց մէկ դարու պատմութեան», Գ. հատ. (1908-1922 թթ.), Պէյրութ, 1975, 661 էջ:
  • Չուբարեան Էդուարդ «Մեծ պատերազմը եւ հայ ժողովուրդը», Կ. պօլիս, 1920, 96 էջ:
  • Չուբարեան Էդուարդ «Քսան կախաղանները», Կ. պօլիս, 1921:
  • Պարթեւեան Սուրէն «Արիւնին մատեանը», Գահիրէ, 1915, 160 էջ:
  • Պողոսյան Ստեփան, Պողոսյան Կարո «Հայկական հարցի և հայոց ցեղասպանության պատմություն», հատ. առաջին, 2000, 564 էջ:
  • Պողոսյան Ստեփան «Հայոց ցեղասպանության պատմություն», գիրք I, 2008, 728 էջ:
  • Պողոսյան Ստեփան «Հայոց ցեղասպանության պատմություն», գիրք II, 2009, 808 էջ:
  • Պողոսյան Ստեփան «Հայոց ցեղասպանության պատմություն», գիրք III, 2011, 669 էջ:
  • Վարուժան Պողոսյան «Էջեր հայոց ցեղասպանության պատմության և պատմագրության», 2015, 380 էջ:
  • Պողոսյան Վարուժան «Հայոց ցեղասպանության առաջին փուլը ֆրանսիական պատմագրության և հասարակական – քաղաքական մտքի գնահատմամբ (XIX դարի վերջ – XX դարի սկիզբ)», 2005, 272 էջ, 2011:
  • Սահակեան Ա. «Դիւցազնական Ուրֆան եւ իր հայորդիները», Պէյրութ, 1955, 1368 էջ:
  • Սահակեան Ա. «Ուրֆայի հերոսամարտը», Պէյրութ, 1933:
  • Սահակյան Ռուբեն «Ցեղասպանության պատմությունից», 1990, 367 էջ:
  • Սահակյան Ռուբեն Օնիկի «Արևմտահայության ցեղասպանությունը և ինքնապաշտպանական կռիվները 1915 թվականին», 2005, 402 էջ:
  • Սահակյան Ռուբեն Օնիկի «Ինքնապաշտպանական կռիվները Արևմտյան Հայաստանում 1915 թվականին և ՀՅ Դաշնակցությունը», 2010, 70 էջ:
  • Սապահ-Գիւլեան Ստեփան «Պատասխանատուները», Փրաւիտէնս, 1916, 352 էջ, Պէյրութ, 1949, 348 էջ, Պէյրութ, 1974, 384 էջ, Երեւան, 1991:
  • Սասունի Կարօ «Ապրիլեան եղեռնը քննական ակնոցով», Փարիզ, 1931, 64 էջ, Պէյրութ, 1965, 64 էջ:
  • Սասունի Կարօ «Թրքահայաստանը Ա. աշխարհամարտի ընթացքին (1914-1918 թթ.)», Պէյրութ, 1966, 224 էջ:
  • Սասունի Կարօ «Պատմութիւն Տարօնի աշխարհի», Պէյրութ, 1957, 1252 էջ:
  • Սասունի Կարօ «Տաճկահայաստանը ռուսական տիրապետութեան տակ (1914-1918 թթ.)», Պոսթըն, 1927, 187 էջ:
  • Սարաֆեան Գ. «Պատմութիւն Անթէփի հայոց», հատ. Ա. - Բ., Լօս Անճելըս, 1953, 1088 էջ:
  • Սարգսեան Երուանդ «Հայերի ֆիզիկական ոչնչացման ծրագրի իրագործումը երիտթուրքերի կողմից 1915-1916 թուականներին», Պէյրութ, 1965, 104 էջ:
  • Սարգսյան Երվանդ «Թուրքիան և նրա նվաճողական քաղաքականությունը Անդրկովկասում  (1914-1918 թթ.)», 1964, 528 էջ:
  • Սարուխանյան Տիգրան «Հայոց ցեղասպանությունը Թուրքիայում և Մեծ Բրիտանիան (1915–1918 թթ.)», 2005, 202 էջ:
  • Սաֆրաստյան Ռուբեն «Օսմանյան կայսրություն: Ցեղասպանության ծրագրի առաջացումը», 2011, 175 էջ:
  • Սեգավա Հ. «Հայերի մոռացված ցեղասպանությունը», 2005, 122 էջ:
  • Սիմոնյան Հրաչիկ «Թուրք-հայկական հարաբերությունների պատմությունից», 1991, 632 էջ:
  • Սիմոնյան Հրաչիկ «Հայերի զանգվածային կոտորածները Կիլիկիայում (1909 թ. ապրիլ)», ԵՊՀ, 2009, 529 էջ:
  • Սիսեռեան Միսաք «Պատմութիւն Զէյթունի (1409-1921 թթ.)», Պէյրութ, 1996, 694 էջ:
  • Սպիրով Դմիտրի «Հայաստանը և սուլթան Աբդուլ Համիդը», 2000, 60 էջ:
  • Սվազլյան Վերժինե «Հայոց ցեղասպանությունը և պատմական հիշողությունը», 2003, 144 էջ:
  • Ստեփանյան Գառնիկ «Երզնկա (հնագույն դարերից մինչև մեր օրերը)», 2005, 680 էջ:
  • Վարդան Լեւոն «Թող թուրքը խօսի», Պէյրութ, 1975, 144 էջ:
  • Վարդան Լեւոն «Ժամանակագրութիւն հայկական տասնուհինգին (1915-1923 թթ.)», Պէյրութ, 1975, 312 էջ:
  • Վարդան Լեւոն «Հայկական տասնհինգը թիւրքական մատենագիտութեան եւ մամուլին մէջ եւ մենք», Պէյրութ, 1998, 257 էջ:
  • Վարդան Լեւոն «Հայկական տասնհինգը եւ հայոց լքեալ գոյքերը», Պէյրութ, 1970, 344 էջ:
  • Վարդանեան Ա. «Վանի վերջին նահանջը», 2010, 108 էջ:
  • Տարօնեցի Աղան «Տարօնապատում: Պատասխանատուները Տարօնի եղեռնին», Սան Ֆրանսիսկօ, 1966, 530 էջ:
  • Տէր-Յակոբեան Մ. «Թրքահայաստանի կորուստը եւ արտասահմանի հայոց ապագան», Պէյրութ, 1967, 406 էջ:
  • Տէր-Յակոբեան Մ. «Իրաքահայ կեանքէն», հատ. Ա. «Մոսուլ հասնող հայ գաղթականութիւնը (1915-1918 թթ.)», Պէյրութ, 1981, 190 էջ:
  • Տէր-Յովհաննէսեան Գրիգոր «Պատմագիրք Սիվրի-Հիսարի հայոց», Պէյրութ, 1965, 688 էջ:
  • Տոլպագեան Ե. «Այնթապն ու այնթապահայը», Երեւան, 1992, Հալէպ, 1994, 63 էջ:
  • Տօնապետեան Պ. «Ձայն տառապելոց (1915-1916 թթ.)», Փարիզ, 1922, 500 էջ:
  • Ուրֆա, 2005, 26 էջ:
  • Փամպուքեան Երուանդ «Ապրիլեան եղեռնը», Անթիլիաս, 1965, 53 էջ:
  • Փափազյան Ավետիս «Ժամանակագրություն: Հայկական հարցը և Մեծ եղեռնը (1876-2000 թթ.)», 2000, 45 էջ:
  • Փափազյան Ավետիս «Ցեղասպանություն և գոյատևման պայքար», 2000, 191 էջ:
  • Փիրանեան Ն. «Խարբերդի եղեռնը», Պոսթըն, 1937, 542 էջ:
  • Փիրումեան Ռուբինա «Հայ դատ», Լոս Անճելըս, 1990, 198 էջ, 1994, 190 էջ:
  • Փիւրփիւրլեան Ե. «Թիմարի շրջանի դէպքերը Վանի ապրիլեան հերոսամարտի օրերուն», Դել Ռէյ, 1982:
  • Փոլատեան Անդրանիկ «Պատմութիւն հայոց Արաբկիրի», Նիւ Եօրք, 1969, 1019 էջ:
  • Քէչեան Ա. «Ակն եւ ակնցինք», հատ. Ա., Պուքրէշ, 1942, 312 էջ:
  • Քէչեան Ա. «Ակն եւ ակնցինք», հատ. Բ., Փարիզ, 1952, 1044 էջ:
  • Քէչեան Ա. «Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն (1915-1918 թթ.)», հատ. Ա., Պուքրէշ, 1938,  290 էջ:
  • Քէչեան Ա. «Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն (1915-1918 թթ.)», հատ. Բ., Պուքրէշ, 1939, 141 էջ:
  • Քէչեան Ա. «Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն (1915-1918 թթ.)», հատ. Գ., Պուքրէշ, 1940, 137 էջ:
  • Քիւրքճեան Յարութիւն «Հայկական ցեղասպանութեան արդարահատոյցը», Փարիզ, 1981:     

Օտարալեզու ուսումնասիրութիւններ

Յօդուածներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • 1915 թ. հայոց ցեղասպանությունը (հոդվածներ), 1995:
  • Թումանեան Լուսինէ «Լիմ և Կտուց մենաստանները Մեծ եղեռնի օրերուն», «Էջմիածին», 2013, թիւ Դ, էջ 96-107:
  • Հայոց ցեղասպանութիւն (նյութերի ժողովածու), 2005, խմբ. Լ. Բարսեղյան, 652 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանութիւն – 100: Ճանչնալէն՝ հատուցում (Միջազգային գիտաժողով: Զեկուցումներու դրոյթներ), 2015, 400 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանութիւն: Պատճառներ եւ դասեր, մաս 1, 1995, 106 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանութիւն: Պատճառներ եւ դասեր, մաս 2, 1995, 110 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանութիւն: Պատճառներ եւ դասեր, մաս 3, 1995, 67 էջ:
  • Հայոց ցեղասպանութիւնը (ուսումնասիրություններ), 2001, 268 էջ:
  • Յարութիւնեան Աուետիս «Հայկական կոտորածները Վան-Վասպուրականի գաւառներուն մէջ», «Էջմիածին», 2013, թիւ Դ, էջ 33-44:

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նշումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. United Nations Sub-Commission on Prevention of Discrimination and Protection of Minorities, 2 July 1985
  2. International Association of Genocide Scholars, 2005
  3. 3,0 3,1 Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide: A-L, p. 21:

    The Armenian Genocide Institute-Museum was opened in Yerevan, Armenia, in 1995, as part of the events commemorating the eightieth anniversary of the beginning of the Armenian genocide (1915-1923) at the hands of the Young Turk regime.

  4. Heather S. Gregg., [{{{յղում}}} Divided They Conquer: The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States], ԱՄՆ։
  5. Alan L. Berger. Bearing witness to the Holocaust, p. 55:

    Indeed, following the shock of the Holocaust, we have become aware of mass destruction that preceded and followed the Second World War. One thinks, for example, of the Armenian genocide of 1915-1923, of the Stalinist Gulag, Burundi, Biafra, Indonesia, Sudan, Ethiopia, and of the Cabodian «autogenocide».

  6. Yair Auron, The banality of denial: Israel and the Armenian genocide, ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիա։

    When Raphael Lemkin coined the word genocide in 1944 he cited the 1915 annihilation of the Armenians as a seminal example of genocide.

  7. Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide էջ 287։
  8. A. Dirk Moses, Genocide and settler society էջ 21։

    Indignant that the perpetrators of the Armenian genocide had largely escaped prosecution, Lemkin, who was a young state prosecutor in Poland, began lobbying in the early 1930s for international law to criminalize the destruction of such groups.

  9. R. J. Rummel. The Holocaust in Comparative and Historical Perspective. A Journal Social Issues, April 1, 1998 - Vol. 3, no. 2
  10. Уголовное право России. Практический курс: учебник (խմբ. под общ. и науч. ред. А. В. Наумова; Р. А. Адельханян и др.), М. էջ 753, ISBN 5466004634, ISBN 978-5-466-00463-2։
  11. Taner Akçam, From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide, Լոնդոն և Նյու Յորք։
  12. Taner Akçam, From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide, Լոնտոն եւ Նիւ Յորք։
  13. Taner Akçam, From Empire to Republic: Turkish Nationalism and the Armenian Genocide, Լոնտոն եւ Նիւ Յորք։
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  15. Լորտ Կինռոսս, Расцвет и упадок Османской империи։
  16. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  17. Robert Melson, Revolution and Genocide: On the Origins of the Armenian Genocide and the Holocaust։
  18. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  19. 19,0 19,1 19,2 Լորտ Կինռոսս, Расцвет и упадок Османской империи։
  20. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  21. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  22. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  23. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  24. Samuel Totten, Dictionary of Genocide։
  25. Dinah L. Shelton, Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity։
  26. Ronald Grigor Suny, Looking toward Ararat։
  27. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  28. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  29. Е. Тарле, Соч․, հատոր 5, 1958 թ., էջ 199
  30. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  31. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  32. Կաղապար:Հոդված
  33. Հայերու ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, էջ 739
  34. Կաղապար:Հոդված
  35. «Հայերը օսմանեան վարչական համակարգին մէջ - Հետք - Լուրեր, յօդուածներ, հետաքննութիւններ»։ hetq.am։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  36. Ռուբէն Մելքոնեան, [{{{յղում}}} Իսլամացած հայերու խնդիրներու շուրջ], Երևան էջ 8. — 400 հատ։
  37. Խուրշուդեան Լենդրուշ, [{{{յղում}}} Հայկական հարցը. բովանդակութիւնը, ծագումը, պատմութեան հիմնական փուլերը] (Համազգային հայ կրթական եւ մշակութային միութիւն) (խմբ. Բագրատ Ուլուբաբեան), Երեւան, «ԵՊՀ հրատարակչութիւն», 1995 — 38, էջեր 38 — 38 էջ. — 2700 հատ։
  38. 38,0 38,1 Ինչու՞ իրագործուեցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը
  39. Երիտթուրքերու յեղաշրջումը
  40. Կաղապար:Հոդված
  41. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  42. Stephan H. Astourian. Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization // Richard G. Hovannisian, The Armenian genocide: history, politics, ethics։
  43. 43,0 43,1 Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  44. Lepsius J․, Der Todesgang des Armenischen Volkes, Potsdam, 1930, S․ 222
  45. Suny, Göçek, Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire։. տես նաեւ Henry Morgenthau. Ambassador Morgenthau’s Story. Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-0572-8, 9781419105722. էջ 221
  46. 46,0 46,1 46,2 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  47. 47,0 47,1 47,2 47,3 Jay Winter, The Armenian Genocide: an interpretation, America and the Armenian Genocide of 1915։
  48. Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, N.Y. 1918, էջեր 302-304. «Before Armenia could be slaughtered, Armenia must be made defenseless.»
  49. Pinon R․, La suppression des Ar- iueniens․ M^thode allemande-travail tuxc, Փ․, 1916, էջեր 27
  50. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  51. 51,0 51,1 Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, The First World War and the Development of the Armenian Genocide, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire։
  52. «The Memoirs of Naim Bey․ Turkish Official Documents Relating to the Deportations and Massacres of Armenians» Compiled by Aram Andonian․, L․, 1920, p․ 64
  53. Circular on April 24 1915
  54. Dadrian Vahakn N. (2004)։ The history of the Armenian genocide: ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus (6th rev. հրտրկթն․)։ New York: Berghahn Books։ էջ 221։ ISBN 1-57181-666-6 
  55. 55,0 55,1 Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, The First World War and the Development of the Armenian Genocide, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire։
  56. Մեւլանզադեէ Ռիֆաթ, Թրքական Յեղափոխութեան մութ ծալքերը, Բեյրութ էջ 159-161։
  57. 57,0 57,1 Անտոնեան Արամ, Մեծ ոճիրը։ Հայկական վերջին կոտորածները եւ Թալէադ փաշա։ Պաշտօնական հեռագիրներ բնագիրներու ստորագրութեամբ եւ բազմաթիւ պատկերներով, Բեյրութ էջ 130-133։
  58. Առաքել Մարտիրոսի Քեչեան, Կարմիր դրուագներ հերոսներու կեանքէն, հ. 1, Բուխարեստ։
  59. Akcam, Taner, «Armenien und der Völkermord: Die Istanbuler Prozesse und die türkische Nationalbewegung». Hamburg: Hamburger Edition, 1996. P.59
  60. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  61. 61,0 61,1 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  62. 62,0 62,1 Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians, Օքսֆորտ, Մեծ Բրիտանիա։
  63. 63,0 63,1 63,2 Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, Zeytun and the Commencement of the Armenian Genocide, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire։
  64. 64,0 64,1 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  65. 65,0 65,1 Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians։
  66. 66,0 66,1 Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians։
  67. 67,0 67,1 67,2 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  68. 68,0 68,1 Vahakn N. Dadrian., Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915։
  69. Rouben Paul Adalian. The Armenian Genocide // Totten, Parsons, "Charny. A century of genocide: critical essays and eyewitness accounts"|81-83}}
  70. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  71. James Bryce, The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916: documents presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce։
  72. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  73. Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյց Ընկերութեան լուսանկարներու հաւաքածոյ
  74. Samuel Totten, Dictionary of Genocide։
  75. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, The First World War and the Development of the Armenian Genocide, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire։
  76. 76,0 76,1 Vahakn N. Dadrian., The Armenian Genocide: an interpretation, Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915։
  77. Vahakn N. Dadrian., Jay Winter:America and the Armenian Genocide of 1915, հ. The Armenian Genocide: an interpretation։
  78. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  79. Raymond Kévorkian, The Armenian Genocide: A Complete History։
  80. Raymond Kévorkian, The Armenian Genocide: A Complete History։
  81. The Letters of Theodore Roosevelt (Cambridge, Mass: Harvard University Press, 1954), p. 6328.
  82. 82,0 82,1 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2։
  83. The Independent, March 27, 1920
  84. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2, Մեծ Բրիտանիա։
  85. Rouben Paul Adalian. The Armenian Genocide // Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide։
  86. Raymond Kévorkian, The Armenian Genocide: A Complete History։
  87. Барсегов Ю. Г. Геноцид армян. Ответственность Турции и обязательства мирового сообщества, т. 1, Раздел IV. Мнения экспертов по международному праву и геноциду, заключения юридических органов, судебные решения, относящиеся к ответственности за геноцид армян
  88. Raymond Kévorkian, The Armenian Genocide: A Complete History։
  89. Zurcher, Turkey: A Modern History։

    Estimates of the total number of Armenians in the empire vary, but a number of around 1,500,000, some 10 per cent of the population of Ottoman Anatolia, is probably a reasonable estimate.

  90. Noël, Lise Intolerance: A General Survey, стр. 101:

    Starting in 1915, one and a half million Armenians (60 % of the population) were eliminated by the Turkish government during the First World War.

  91. 91,0 91,1 91,2 Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2։

    Dr. Lepsius took considerable care with the figures he used, although perhaps he should have been more circumspect in accepting the figure of 1,845,450 given by the Armenian patriarchate in Constantinople as the number of Armenians living in the Ottoman Empire. Nevertheless, it is unlikely to be far wrong, if we accept the figures that Enver Pasha gave to Dr. Ernst Jackh as early as the end of August 1915 for the number of Armenians dead (300,000) and those quoted by the German Embassy on October 4, 1916. Of the approximately 2 million Armenians living in the empire, 1,500,000 had been deported and between 800,000 and 1,000,000 of those had been killed. Lepsius initially estimated the number of Armenians who had died in the empire at 1,000,000; in the 1919 edition of the Bericht he revised that figure to 1,100,000. Lepsius put the number of eastern Armenians killed during the Ottoman invasion of Transcaucasia in 1918 at between 50,000 and 100,000. Another German closely involved at the time, Ernst Sommer of the Deutscher Hilfsbund, estimated in 1919 that 1,400,000 Armenians had been deported, of whom at the time scarcely more than 250,000 were alive (Sommer, 1919). <…> Lepsius also estimated that the number of Armenians forcibly converted to Islam was between 250,000 and 300,000. There was no religious element in the forced conversions to Islam at this time. The Ittihadist rulers of the empire were unbelievers. By contrast, some Turkish Muslim leaders, imams and hodjas, expressed disapproval at what the Armenians were compelled to endure. The harsh measures against the Armenians of Kutahia were declared theologically invalid by the local mufti Forced conversion had instead a political motive: to destroy the Armenians' identity, to turn Armenians into «Turks» so that they would appear in the other column of statistics and thus weaken or nullify any Armenian demands for autonomy or independence. Some Armenians appear to have returned to their faith after the armistice, but no figures exist for them.

  92. Encyclopedia of the Ottoman Empire։

    Armenian Massacres (Armenian Genocide) The term Armenian Massacres refers to the massive deportation and execution of ethnic Armenians within Ottoman-controlled territories in 1915. <…> This episode started in April 1915 during World War I, after the Ottomans suffered a major defeat at the hands of Russia.

  93. 93,0 93,1 R. Rummel Death by government, табл. 10.1 и 10.2 на стр. 224-225
  94. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, հ. From «Patriotism» to Mass Murder: Dr. Mehmed Reșid (1873-1919)։
  95. Der Konsul in Aleppo (Rößler) an den Reichskanzler (Bethmann Hollweg) - Bericht, K.No. 116 / B.No. 2881, Aleppo den 20. Dezember 1915 armenocide.net կայքին մէջ
  96. 96,0 96,1 Zurcher, Turkey: A Modern History։

    The second controversy is over numbers: Turkish historians have put the number of deaths as low as 200,000, while the Armenians have sometimes claimed ten times as many. <…> Between 600,000 and 800,000 deaths seems most likely.

  97. Ronald Grigor Suny, Looking toward Ararat։

    Estimates of the Armenians killed in the deportations and massacres of 1915-1916 range from a few hundred thousand to 1,500,000.

  98. Encyclopedia of the Ottoman Empire։

    Although the precise circumstances of these events and the total number of dead are hotly contested be the scholars from the opposing political camps, even the most conservative estimates place Armenian losses at approximately half a million. The higher figure given by Armenian scholars is one and a half million dead.

  99. Britannica. Armenian massacres.
  100. Guenter Lewy, The Armenian massacres in Ottoman Turkey: a disputed genocide, стр. 240

    According to the numbers I have accepted (1,750,000 prewar population and 1,108,000 survivors) the death toll comes to about 642,000 lives <…>

  101. Roger W. Smith. The Armenian Genocide: Memory, Politics, and the Future // Richard G. Hovannisian. The Armenian genocide: history, politics, ethics. Palgrave Macmillan, 1992. ISBN 0-312-04847-5, 9780312048471. Стр. 8.

    But denial can enter into the very fabric of a society, so that those who come after sustain and even intensify the denial begun by the perpetrators. The most strident and elaborate denial of genocide in history follows this pattern. The Turkish Republic, established in 1923, is not guilty of physical genocide against Armenians, but it continues to the present to deny that the Young Turk government engaged in massive destruction of Armenians from 1915 to 1918, resulting in the death of over one million persons, and the elimination of the Armenian people from its homeland of nearly 3000 years.

  102. Rouben Paul Adalian. Treatment Of The Armenian Genocide In Representative Encyclopedias. // Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide։ «In all, it is estimated that up to a million and a half Armenians perished at the hands of Ottoman and Turkish military and paramilitary forces and through atrocities intentionally inflicted to eliminate the Armenian demographic presence in Turkey».
  103. R. J. Rummel. Freedom, Democracy, Peace; Power, Democide, and War. Таблица 10.2
  104. Douglas Arthur Howard The history of Turkey, P. 83.

    The exact number of those who died is a matter of dispute, but most historians agree it was around 800000 to 1000000 people.

  105. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2։
  106. Armen Marsoobian. Genocides Aftermath: Reflections on Self and Responsibility // Alexander Kremer, John Ryder. Self and society: central European pragmatist forum, volume four. Rodopi, 2009. ISBN 90-420-2621-9, 9789042026216. P. 135

    The turkish government’s position is that only 300000 armenians perished during the «troubles», while most historians place the number somewhere between a million and a million and a half.

  107. Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide, հ. 1։
  108. Samuel Totten, Dictionary of Genocide։
  109. Կաղապար:Հոդված
  110. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians։
  111. Adam Jones. Genocide : a comprehensive introduction - 2nd ed. Routledge, 2011. ISBN 0-203-84696-6. P. 157
  112. Raymond Kévorkian and Paul B. Paboudjian. Les Armeniéns dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide. Editions d’art et d’histoire, 1992. ISBN 2-906755-09-5, 9782906755093
  113. 113,0 113,1 113,2 Robert Bevan «The Destruction of Memory» pages 56-59. 2006, 240 pages ISBN 1-86189-205-5
  114. Samuel Totten, Dictionary of Genocide։
  115. Vahakn N. Dadrian. Armenian Genocide, court-martial of perpetrators // Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide։
  116. Identity Politics in the Age of Genocide։
  117. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, հ. Renewal and Silence. Postwar Unionist and Kemalist Rhetoric on the Armenian Genocide։
  118. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, հ. Reading Genocide: Turkish Historiography on 1915։
  119. Киреев, История Турции XX век։
  120. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, հ. Introduction: Leaving It to the Historians։
  121. Rafael de Nogales. Cuatro años bajo la media luna (Madrid: Editora Internacional, 1924). Перевод на немецкий «Vier Jahre unter dem Halbmond: Erinnerungen aus dem Weltkriege» (Berlin: Verlag von Reimar Hobbing, 1925), английский «Four Years Beneath the Crescent» (London: Sterndale Classics, 2003).
  122. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, Norman M. Naimark, A Question of Genocide. Armenians and Turks at the end of the Ottoman Empire, հ. Preface։ «That the muhacirs were moved as quickly as they were into Armenian houses and occupied Armenian farmland after the deportations attests to the strength of popular economic ambitions, as well as government policy, in the development of genocide».
  123. Richard G. Hovannisian, The Armenian People from Ancient to Modern Times, հ. 2։

    Although this topic has not yet received systematic analysis, it clearly points to official complicity at a very high level, since mujahirs from Thrace could not reach Cilicia or Turkish Armenia without organization and planning.

  124. April 16, 1984. Permanent Peoples' Tribunal, Verdict of the Tribunal
  125. The Armenian Genocide Resolution Unanimously Passed By The Association of Genocide Scholars of North America, The Armenian Genocide Resolution was unanimously passed at the Association of Genocide Scholars’ conference in Montreal on June 13, 1997.
  126. Open letter to President Obama calling for acknowledgment of the Armenian Genocide, website of the IAGS, March 7, 2009 «that the Armenian Genocide is not an allegation, a personal opinion, or a point of view, but rather a widely documented fact supported by an overwhelming body of historical evidence.»
  127. Յունիս 13, 1997. The Association of Genocide Scholars
  128. Statement by 126 Holocaust Scholars, Holders of Academic Chairs, and Directors of Holocaust Research and Studies Centers // Նյու Յորք Թայմս եւ The Jerusalem Post, Յունիս 8, 2000
  129. International Center for Transitional Justice (ICTJ) Report Prepared for TARC
  130. 130,0 130,1 Samuel Totten, Dictionary of Genocide։
  131. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians։
  132. J. Michael Hagopian. Films, Armenian Documentary // Dinah L. Shelton, Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, հ. I։
  133. Atom Egoyan. Films, Armenian Feature // Dinah L. Shelton, Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, հ. 1։
  134. Jonathan McCollum. Music Based on the Armenian Genocide // Dinah L. Shelton, Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity, հ. II։
  135. Всеобщая история искусств:5։
  136. Stephen C. Feinstein. ART OF OTHER GENOCIDES // Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide, հ. 2։
  137. 137,0 137,1 Israel W. Charny, Encyclopedia of genocide, հ. 1։
  138. Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, ISBN 0-313-34642-9, p. 21.
  139. Հայկական Սովետական Հանրագիտարանի գլխաւոր խմբագրութիւն, [{{{յղում}}} Մեծ Եղեռն], հ. 7 (խմբ. Վիքթոր Համբարձումեան), Երեւան, էջ 430։
  140. Հենրի Մորկընթաու, [{{{յղում}}} ] (American Ambassador at Constantinople from 1913 to 1916), Նիւ Յորք էջ 342։
  141. «Deutshlandund Armenien», 1914-1918․ Sammlung Diplomatischer Aktenstucke․ Herausgegeben und eingeleitet von Dr․ Johannes Lepsius, Potsdam, 1919, էջ 94
  142. Տէյվիտ Լլոյդ Ճորճ, Правда о мирных договорах, հատոր․ 2, 1957, էջ 390
  143. ՀՍՍՀ ՊԿՊԱ, ֆ․ 57, գ․ 2, գ․ 709, թ․ 40
  144. Guttmann Joseph, The Beginnings of Genocide, N․ У․, 1948, p․ 18
  145. Либкнехт К․, Мой процесс по документам, П․, 1918, с․ 54
  146. Israel W. Charny. Encyclopedia of genocide, vol. 1, p. 161
  147. U.S. Senate Concurrent Resalution 12, Փետրուար 9, 1916
  148. U.S. Congress Act to Incorporate Near East Relief, August 6, 1919
  149. U.S. Senate Resolution 359, Մայիս 11, 1920
  150. France, Great Britain and Russia Joint Declaration, մայիսի 24, 1915, View image of Document
  151. Donald Bloxham, The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians։
  152. Heather S. Gregg (2002)։ ։ Divided They Conquer։ The Success of Armenian Ethnic Lobbies in the United States: Inter-University Committee on International Migration։ էջ 19-35 
  153. 153,0 153,1 Council of Europe Parliamentary Assembly Resolution, April 24, 1998
  154. 154,0 154,1 Council of Europe Parliamentary Assembly Resolution
  155. 155,0 155,1 European Parliament Resolution
  156. 156,0 156,1 European Parliament Resolution
  157. 157,0 157,1 European Parliament Resolution
  158. 158,0 158,1 Եւրախորհրդարանը Հայոց ցեղասպանութեան շուրջ բանաձեւ ընդունած է
  159. Подкомиссия ООН по предотвращению дискриминации и защите меньшинств, 2 июля, 1985
  160. United Nations War Crimes Commission Report
  161. 161,0 161,1 161,2 161,3 161,4 161,5 161,6 Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչցած միջազգային կազմակերպութիւնները
  162. Resolution on a political solution to the Armenian question
  163. The Applicability of the UN Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide to Events which Occurred During the Early Twentieth Century
  164. Genocide scholars Association Recognizes Ottoman Genocides Against Armenians, Assyrians, Greeks, and other Christians
  165. Union of American Hebrew Congregations
  166. Recognition of the Armenian genocide
  167. The Armenian Genocide (1915-1923)
  168. Minute on 100th Anniversary of the Armenian Genocide
  169. 169,0 169,1 169,2 169,3 169,4 169,5 Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչցած տարածքային ինքնակառավարման մարմիններ
  170. «#ArmGenocide100 | Տարածքային ինքնակառավարման մարմիններ»։ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100-րդ ՏԱՐԵԼԻՑ։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  171. «Ռիո տե Ժաներոն ճանչցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը»։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  172. «ЕС призывает Турцию признать геноцид армян»։ BBC։ 2005 Սեպտեմբեր 28։ արտագրուած է՝ 2015 Հոկտեմբեր 21 
  173. «Армянский вопрос»։ www.mk.ru։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  174. «Ազատազրկման 150 օր եւ 30 հազար ոսկի՝ այսպէս Զուիցերիոյ դատարանը պատժեց թուրքերուն Հայոց ցեղասպանութիւնը հերքելու համար»։ PanARMENIAN.Net։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  175. «СРОЧНО! Национальное Собрание Франции приняло законопроект о криминализации отрицания Геноцида армян»։ Novosti-Armenia։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  176. «Глава армянского МИДа благодарит французов в Facebook»։ НТВ։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  177. «Турция сочла безответственным французский закон об отрицании геноцида армян»։ lenta.ru։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  178. «Саркози потребовал нового закона о геноциде армян - BBC Русская служба»։ BBC Русская служба (ru-RU)։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  179. Александр Артемьев, Нарине Киракосян (2012 թ. Փետրուար 29)։ ««Мудрецы» попросили не злоупотреблять геноцидом» (ռուսերեն)։ Газета.Ru։ արտագրուած է՝ 2012 թ․ Մարտ 28։ «Пресекая оспаривание факта или юридической квалификации преступлений, (…) которые им самим признаются и квалифицируются как таковые, законодатель совершил неконституционное покушение на свободу выражения мнений и общения» 
  180. «BBC Russian - Лента новостей - Саркози настаивает на новом законе об отрицании геноцида»։ www.bbc.com (ռուսերեն)։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  181. ЕСПЧ: Швейцария нарушила права по делу об отрицании геноцида армян // РИА Новости, 17.12.2013
  182. Փերինչեքի գործով ՄԻԵԴ-ում կայանալիք դատը վճռորոշ կ'ըլլայ
  183. «ՄԻԵԴ-ը վճիռ կայացուց օգուտ Փերինչեքի»։ Armtimes.com։ https://plus.google.com/+ArmtimesNewspaper։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  184. «Ռոպերթսոն եւ Քլունի. ՄԻԵԴ որոշումը յաղթանակ է Հայաստանի համար»։ news.am։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  185. REGNUM. 30.10.2003. Американская страховая компания New York Life опубликовала список армян - жертв геноцида в Османской империи
  186. «Գալիֆորնիայի դատարանը չեղեալ համարած է 1915-ի զոհերու հարազատներուն փոխհատուցումը»։ NEWS.am։ 2009 Օգոստոսի 21։ արտագրուած է՝ 2012 թ․ Ապրիլ 17 
  187. REGNUM. 15.07.2008. Рассмотрение исков от наследников жертв Геноцида армян завершится до конца 2008 года
  188. 188,00 188,01 188,02 188,03 188,04 188,05 188,06 188,07 188,08 188,09 188,10 188,11 188,12 188,13 188,14 188,15 188,16 188,17 188,18 188,19 188,20 188,21 188,22 Ճանչնալ. պետութիւններ, որոնք ճանաչցած են Հայոց ցեղասպանութիւնը
  189. France National Assembly Law, Մայիս 28, 1998
  190. 2012 France Senate Law, November 7, 2000
  191. France Law, Յունուար 29, 2001
  192. Proposition de loi complétant la loi n° 2001-70 du 29 janvier 2001 relative à la reconnaissance du génocide arménien de 1915 (ֆր.)
  193. Национальная ассамблея Франции одобрила законопроект, в соответствии с которым отрицание геноцида армянского народа в Османской империи в 1915-17 годах объявляется уголовным преступлением
  194. Belgium Senate Resolution, Մարտ 26, 1998
  195. Թուրքիան Շուէտին հետ կը կանչէ իր դեսպանին Հայոց ցեղասպանութեան ճանչնալու պատճառով
  196. Швеция признала геноцид армян в Османской империи
  197. Швеция признала геноцид армян в Османской Турции, Մարտ 11, 2010
  198. Lithuania Assembly Resolution, Դեկտեմբեր 15, 2005
  199. Cyprus House of Representatives Resolution, Ապրիլ 29, 1982
  200. «Cyprus criminalizes denial of 1915 Armenian genocide by Turks»։ Ռոյթերս։ 2 Ապրիլ 2015 
  201. Canada House of Commons Resolution, April 23, 1996
  202. Canada Senate Resolution, Յունիս 13, 2002
  203. Canada House of Commons Resolution, April 21, 2004
  204. Switzerland (Helvetic Confederation) National Council Resolution, Դեկտեմբեր 16, 2003
  205. Slovakia Resolution, November 30, 2004
  206. «Denial of Armenian Genocide punished in Slovakia»։ News.am։ 23 November 2011 
  207. Ռիա Նովոստի։ Сенат Чили принял осуждающий геноцид армян документ
  208. Italy Chamber of Deputies Resolution, Նոյեմբեր 16, 2000
  209. Netherlands Parliament Resolution, Դեկտեմբեր 21, 2004
  210. Заявление Государственной Думы Федерального Собрания РФ «Об осуждении геноцида армянского народа в 1915-1922 годах» от 14 апреля 1995 г
  211. Greece (Hellenic Republic) Parliament Resolution, Ապրիլ 25, 1996
  212. Greece parliament ratifies bill criminalizing Armenian genocide denial. Jurist, 10 September 2014.
  213. Lebanon Chamber of Deputies Resolution, Ապրիլ 3, 1997
  214. Venezuela National Assembly Resolution, Յուլիս 14, 2005
  215. Vatican City Communiqué, Նոյեմբեր 10, 2000
  216. Poland Parliament Resolution, Ապրիլ 19, 2005
  217. Uruguay Senate and House of Representatives Resolution, Ապրիլ 20, 1965
  218. Uruguay Law, Մարտ 26, 2004
  219. «Bolivia Unanimously Approved a Resolution on the Armenian Genocide»։ Armenia 1366, Ciudad de Buenos Aires, Argentina։ Agencia de Noticias Prensa Armenia։ 29 Նոյեմբեր 2014 
  220. Պոլիվիայի Սենատի փոխնախագահ. Մեր զորակցութիւնը կը յայտնենք հայ ժողովուրդին
  221. Պոլիվիայի խորհրդարանի երկու պալատները ընդունեցին Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման եւ դատապարտման վերաբերեալ օրինագիծ
  222. Պոլիվիան ճանաչցաւ Հայոց ցեղասպանութիւնը
  223. Աւստրիոյ Ազգային խորհուրդի բոլոր 6 խմբերը դատապարտած են Հայոց ցեղասպանութիւնը
  224. Աւստրիոյ խորհրդարանին մէջ, ընդունուած է Հայոց ցեղասպանութիւնը դատապարտող յայտարարութիւն
  225. Reconnaissance du génocide de l'Empire ottoman contre la nation arménienne
  226. ԱԳ նախարար Էտուարտ Նալպանտեանի յայտարարութիւնը՝ Լիւքսեմպուրկի խորհրդարանի կողմէն Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման վերաբերեալ
  227. http://www.tageblatt.lu/nachrichten/welt/story/20770512
  228. Պրազիլի Սենատը միաձայն ընդունած է Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանաչող բանաձեւ
  229. Պարագկուէյի Սենատը ճանչցած է Հայոց ցեղասպանութիւնը
  230. «Մեկնարկած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նուիրուած միջոցառումները համակարգող պետական յանձնաժողովի 5-րդ նիստը - Մամլո յաղորդագրութիւններ - Լրատուութիւն -Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ [պաշտօնական կայք]»։ նախագահ.հայ։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  231. «Genocide Museum | The Armenian Genocide Museum-institute»։ www.genocide-museum.am։ արտագրուած է՝ 2015-10-21 
  232. «#ArmGenocide100 | Վիզուալ նիւթեր»։ ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100-րդ ՏԱՐԵԼԻՑ։ արտագրուած է՝ 2015-10-21