Նորավանք

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց

Սուրբ Աստվածածին։ Ճակատային դետալ

Նորավանք (Ամաղիի Նորավանք), 13-14-րդ դարերուն կառուցուած վանքային համալիրի ընդհանուր անունն է։ Կը գտնուի Վայոց ձորի մարզին մէջ, Ամաղիի գիւղէն 3 քմ հիւսիս-արեւելք։ Ըստ Ստեփանոս Օրբելեանի, սրբատեղի եղած է շատ շուտ միջնադարուն։

Պատմութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նորավանքը 13-րդ դարու սկիզբը եղածէ Սիւնիքի հոգեւոր կեդրոնը, Օրբելեան իշխանատան տան տոհմական տապանատունը։ Այստեղ 12-րդ դարու երկրորդ կէսին գործած է ճարտարապետ Սիրանեսը, 4-րդ. 1-ին կէսին՝ նղանաւոր մանրանկարիչ, քանդակագործ եւ ճարտարապետ Մոմիկը: Վանքի պարսպապատ տարածքին մէջ կը գտնոգին Սուրբ Կարապէտ գլխաւոր եկեղեցին, անոր արեւմուտքը՝ Գաւիթը, հիւսիսը՝ Սմբատ իշխանի դամբարանը։ Կառոյցներու գլխաւոր խումբէն հարաւ-արեւելք Բուրթել իշխանի երկհարկ դամբարան-եկեղեցին է։ Արեւմտեան կողմը պահպանուած է նաեւ առանձին շէնքերու մնացորդներ, պարսպապատ տարածքէն արեւելք՝ կոպտատաշտ քարէ հառուցուած երկու մատուռներ եւ այլ շէնքերու հիմապատեր։

Նորավանքի համալիրի գլխավոր Սուրբ Կարապէտ եկեղեցին կառուցած է իշախան Լիպարիտ Օրբելեանը (1216-1223)-ին։ Անոր ներսը, չորս անկիւններով երկհարկ ավանդատներով գմբեթաւոր կառոյց է։ Միակ մուտքը արեւմուտքէն է եւ կե բացուի դէպի Գավիթը, որ եղած է Օրբելեան տոհմի եւ վանքի առաչնորդներու տամանատունը։ Կ՛ենդադրուի, որ Գավիթը կառուգուած է եկեղեցիներու աւարտէն անմիջապէս հետոյ։ Գավիթը 1261 թուականին, Սմբատ Օրբելեանի նախաձեռնութեամբ, վերակառուցուած է Սիրանես ճարտարապետին կողմէն։ Յետագային՝ 1321 թուականին երկրաշարժումի հետեւանքով կրկին վնասուած է կառոյցը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, վերակառոյցը իրականացուցած է Մոմիկը, որ նոր աւարտած է Արենիի եկեղեցին։ Գլխաւոր եկեղեցուոյ հիւսիսային պատի երկայնքով ձգուած է Սմբատ իշխանի թախածածկ։ դամբարանը՝ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին (որ կառուցած է ճարտարապետ Սիրանիսը 1275,ին)։

Համալիրի բուրթել իշխանի գլխաւոր եկեղեցին Աստուածածին եկեղեցին է(1339)։ Կառոյցի ուղղանկիւն հատակագի/ով կիսագետնափոր առաջին հարկի դամբարանի վրայ կը բարձրանայ երկրորդ հարկի խաչաձեւ աղօթարանը, որ կը տանի դէպի պատի մէջ ագուշուած պահունակային աստիճաններուն։ ջորս պատերէն աւանդութիւներ քունեցող այս հորինուածքը պսակուած է սիւնազարդ ռոտոնդայով։

(17-18)-րդ դարերու վանքը շրջափակուած էր պարիսպով։ Այդ ժամանակաշրջանին ալ թուագրուած են ինչպէս պարսպապատ տարածքին ներսը, նոյնպէս անոր դուրսը, արեւելեան կողմէն եղած կառոյցներու մնացորդները։ Համալիրի տարածքին մէջ կան բազմաթիւ խաշքարեր, որոնց մէծ իրենց բարձր գեղարուեստական արժանիքներով առանձնացուած են Մոմիկի խաշքարերը։ Մոմիկի յիշատակին կանգեցուած յիշատակը Նորավանքին է։

Աւանդութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վարպետ Մոմիկը կը սիրահարուի սիւնեաց իշխանի գեղեցիկ աղջկան։ Աղջիկն ալ կը հաւնի Մոմիկին: Սիւնեած իշխանը կը կանչէ Մոմիկին եւ կ՛ըսէ «Աղջիկս կու տամ քեզի, եթէ տարուայ մէջ նոր գեղեցիկ վանք մը շինես ինծի համար»: Երիտասարդ վարպետը կ՛ընդունի իշխանին պայմանը եւ գործի կը լծուի։ Ապառաժներու քաքե կտրելով եւ տաշելով քիչ կը մնայ, որ որոշուած ժամանիկին աւարտի վանքի շինութիւնը։ Իշխանը կիմանայ զայն եւ իր հրամանով ծառան կը բարձրանայ վանքի քմբեթը, եւ անկէ վար կը հրէ Մոմիկին: Մոմիկի տաշած վերջին քարը շիրիմին քարը կը դառնայ անոր համար[1][2][3][4]:

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Արամ Ղանալանյան (1969)։ Ավանդապատում։ Երևան: Հայկական ՍՍՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ 
  2. Մովսես Խորենացի։ Պատմութիւն Հայոց։ էջեր Գիրք Ա, Գլուխ Ի 
  3. Մանուկ Աբեղյան (1899)։ Հայ ժողովրդական առասպելները Մովսես Խորենացու Հայոց պատմության մեջ։ Վաղարշապատ 
  4. Г. Халатьянц (1896)։ Армянский эпос в Истории Армении Моисея Хоренского։ Москва