Քարահունջ

Jump to navigation Jump to search
Disambig-dark.svg Անուան այլ կիրառումներու համար տես՝ Քարահունջ (այլ կիրառումներ)
Picto infobox architecture.png
Քարահունջ
Karahunj - standing stones (5127916747).jpg
Քարահունջ
Քարահունջը գտնվում է Հայաստանում
Քարահունջ
Գոորտինադներ 39°33′2.5″ հս․ լ. 46°1′43.0″ ավ. ե. / 39.550694° հս․. լ. 46.028611° ավ. ե. / 39.550694; 46.028611Կոորդինատներ: 39°33′2.5″ հս․ լ. 46°1′43.0″ ավ. ե. / 39.550694° հս․. լ. 46.028611° ավ. ե. / 39.550694; 46.028611
Շինարար Անյայտ

Քարահունջ (Զօրաց քարեր, Քարենիշ[1]), նախապատմական մեկալիտեան կառոյց, «Զօրաց քարեր բնակատեղի» անունը կրող պատմամշակութային արգելոց եւ պետութեան կողմէ պահպանուող յատուկ տարածք[2][3] Հայաստանի Հանրապետութեան Սիւնիքի մարզի Սիսիան քաղաքի մօտ՝ Մ 2 ճանապարհի հարեւանութեամբ։ 2004 թուականին Հայաստանի կառավարութեան կողմէ կառոյցը կը ճանչցուի իբրեւ աստղադիտարան[4]: Այդ կարծիքին են նաեւ շարք մը գիտնականներ եւ հետազօտողներ, որոնք նոյնպէս կը պնդեն, որ մեկալիտեան կառոյցը աստղադիտարան կը նկատուի[5][6][7][8][9][10]: Գիտական եւ սիրողական որոշ շրջանակներ կը մերժեն աստղադիտարան ըլլալու հանգամանքը եւ կը պնդեն, որ այն դամբարանադաշտ է[11][12][13]: Մեկալիտեան կառոյցի անուան եւ նշանակութեան մասին առկայ հակասական կարծիքներն ու պնդումները յաճախ կը վերածուին վէճերու, ինչպէս՝ գիտական, այնպէս ալ հասարակական շրջանակներու միջեւ[14][15]։

Տեղադրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քարահունջը կը գտնուի Երեւանէն 200 քմ․ հարաւ՝ 39°33′02.52″ հս․ լ. 46°01′42.96″ ավ. ե. / 39.5507000° հս․. լ. 46.0286000° ավ. ե. / 39.5507000; 46.0286000[16]՝ ծովի մակարդակէն 1170 մ․ բարձրութիւն ունեցող սարահարթին վրայ եւ կը զբաղեցնէ 7 հեկտար տարածք Որոտան գետի Դարբ վտակի ձորի ձախ ափին։[7]։

Անուանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հնավայրի ժողովուրդին մօտ տարածուած անուանումն է Զօրաց քարեր, իսկ Քարահունջ անուանումը առաջարկած է 1990-ականներուն համալիրը հետազօտած ակադեմիկոսՊարիս Հերունին, իսկ Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութեան 29 Յուլիս 2004-ի N1095 որոշումին համաձայն Հայաստանի Սիսիան քաղաքին մօտ գտնուող քարէ յուշարձանը կոչուած է «Քարահունջ աստղադիտարան»[17]։ 11 Օգոստոս2004–ին այդ որոշումը վաւերացուած է ՀՀ նախագահ Ռոպերթ Քոչարեանի կողմէ։

Յայտնի են նաեւ հնավայրի այլ անուանումները. Ցից քարեր, Դիք-դիք քարեր։

Տարիք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քարահունջի տարիքի մասին գոյութիւն ունին բազմաթիւ, յաճախ իրար հակասող եւ ընդդիմացող տեսակէտներ։ Մինչեւ օրս յուշարձանի տարիքին մասին խորունկ ուսումնասիրութիւն կատարած է ակադեմիկոս Պարիս Հերունին։ Ան «Հայերը Եւ Հնագոյն Հայաստանը» գիրքին մէջ երեք առանձին ձեւերով մանրամասն ներկայացուցած է իր կատարած աստղագիտական, ֆիզիքական եւ ուսողական հաշուարկները, որոնցմէ ի յայտ կու գայ, որ Քարահունջը կառուցուած է աւելի քան 7500 տարի առաջ։ Յատկանշական է նշել, որ ԲրիտանիոյՍթոնհենճի տարիքը որոշուած է նոյն ձեւով, որ բաւականին տարածուած ձեւ է գիտնականներուն մօտ։

Կառոյցի նկարագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քարահունջը բաղկացած է խումբ մը կառոյցներէ եւ առանձին քարերէ, որոնք միասին կը կազմեն մեկալիթեան արձանը։ Այդ կառոյցներն են՝ կեդրոնական շրջանը, հիւսիսային եւ հարաւային թեւերը, հիւսիս–արեւելեան քարուղին, շրջանը հատող լարագիծը, ինչպէս նաեւ առանձին կանգնած քարեր։

Քարերը պազալտ են, որոնց բարձրութիւնը կը տարուբերի 0,5-էն մինչեւ 3 մեթրի միջեւ, իսկ ծանրութիւնը՝ մինչեւ 10 թոն։ Քարերուն մեծ մասը պահպանուած է, հակառակ որ հողային էռոզիայի ենթարկուելուն պատճառով ծածկուած են քարամամուռներով։ Անցքերը աւելի լաւ վիճակի մէջ են։ Կան նաեւ կոտրուած քարեր։ Քարահունջի քարերը բերուած են մօտակայ Դարբ գետի ձորի քարահանքէն, բարձրացուած եւ տեղափոխուած են հիւսուած պարաններով ու լծկան կենդանիներու միջոցով։ Իսկ աստղադիտարանին մէջ բացուած են քարերու անցքերը ու պատրաստուած՝ աստղագիտական գործիքներ[18]։

Քարահունջի Քարերը, Համարակալումն ու Նկարագրութիւնը[19]
Գտնուած վայրը Համարներ Ընդհանուր քանակը Ընդհանուրը անցքերով Կանգնած Կանգնած անցքերով Պառկած Պառկած անցքերով Թեքուած Վնասուած
Կեդրոնական շրջան 1-39
+29ա
40 - 15 - 9 1 10 2
Լարագիծ 40-59 20 6 8 3 1 - 3 6
Հարաւային թեւ 60-125,
+90ա,+62ա,
64ա,65ա
70 27 25 16 32 10 2 17
Հիւսիսային թեւ 126-196
214-222
80 49 28 18 35 30 3 21
Հիւսիս-արեւելեան քարուղի 197-199
208-212
8 2 2 - 4 2 2 3
Առանձին քարեր 200-202
207,213
5 1 1 - 2 1 - -
Ընդահանուրը 620 223 85 79 37 83 44 20 49

Կեդրոնական շրջան[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կեդրոնական շրջանը կազմուած է 40 քարերէ։ Ունի հաւկթաձեւ տեսք եւ սուր ծայրով ուղղուած է դէպի արեւմուտք։ Կեդրոնը կը գտնուի աւերակներու կոյտ մը (7x5) քառ․մ չափով, որ հաւանաբար եղած է կրօնական տաճար։ Գառնիի տաճարը ունի քարահունջի նոյն համաչափութիւնները։ Ըստ ակադեմիկոս Պարիս Հերունիի՝ կեդրոնական շրջանն ու հիւսիս–արեւելեան կարճ քարուղին, որ ուղղուած է արեւածագի կէտին ամառնային արեւադարձի օրը, ծառայած է Ար աստծուն նուիրուած հանդիսաւոր արարողութիւններուն։[19]

Հետազօտողներու խումբ մը, որ օգտագործած է զգայուն մագնիսամեթրեր, յայտնաբերած է, որ կեդրոնական շրջանի բնական մագնիսական ուժագիծերը պարոյրի տեսք ունին[20]։

Հիւսիսային թեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քարահունջի հիւսիսային թեւը բաղկացած է 80 առանձին քարերէ, որոնցմէ 49 քարեր անցքեր ունին։ Թեւի երկարութիւնը 136 մեթր է։ Հիւսիսային վերջաւորութիւնը կը բաժանուի արեւմտեան եւ արեւելեան քարուղիներու, որոնցմէ իւրաքանչիւրի երկարութիւնը 50 մեթր է[21]։ Այստեղ կան նաեւ 1-1,5 մեթր լայնութեամբ սալարկուած քարուղիներ։ Ուղիներու երկարութեամբ քարերու հակառակ կողմը կան մանր քարեր, որոնք ամենայն հաւանականութեամբ, դիտարկումներու ժամանակ ծառայած են որպէս նստարաններ։ Նմանատիպ քարուղիներ կան նաեւ հարաւային թեւին մէջ։

Հարաւային թեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մոնումենտի հարաւային թեւը ձգւում է կեդրոնական շրջանէն 75 մեթր դէպի հարաւ, այնուհետեւ կը թեքուի դէպի արեւմուտք–արեւմուտք–հարաւ ու կը շարունակուի աւելի քան 40 մեթր։ Այն կազմուած է 70 քարերէ, որոնցիմէ 26–ին վրայ անցքեր կան։ Հարաւային թեւի վերջաւորութենէն ետք կան շրջանաձև 3-8 մեթր տրամագիծով գերեզմաններ[22]։ Այստեղ կան նաեւ 1-1,5 մ․ լայնութեամբ սալարկուած քարուղիներ։ Ուղիներու երկարութեամբ քարերու հակառակ կողմը կան մանր քարեր, որոնք ամենայն հաւանականութեամբ, դիտարկումներու ժամանակ ծառայած են որպէս նստարաններ։

Հիւսիս-արեւելեան թեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիւսիս–արեւելեան քարուղին կազմուած է 8 քարէ, որոնցմէ երկուքը ունին անցքեր։ Քարուղիի երկարութիւնը 36 մեթր է, լայնութիւնը՝ 8 մ․ եւ գետնէն բարձրութիւնը 0,5 մ․[21]։

Լրագիծ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

N 28 միայնակ կանգնած քարը

Լարը կը հատէ կեդրոնական շրջանը եւ որպէս հիւսիսային թեւի շարունակութիւն՝ կը միացնէ այն հարաւային թեւին հետ։ Լարը կ՛ընդգրկէ 20 քար, որոնցմէ 6 քարերը անցքեր ունին[21]։

Առանձին կանգնած քարեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մոնումենտի տարբեր հատուածներուն կան նաեւ առանձին կանգնած քարեր։ Անոնք կանգնեցուած են արեւելեան եւ արևմտյան կողմերուն մինչև 90 մ և աւելի հեռաւորութեան վրայ։ Կան առնուազն 5 այսպիսի քարեր։ Անոնցմէ մէկը ունի անցք։ Հաւանաբար այս քարերը օգտագործուած են նշանառութեան համար, ինչպէս որ Մեծ Բրիտանիայի Սթոունհենջում Կրնկաքարը[23]։

Քարերու միջեւ անցքեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քարահունջի քարերից շատերը ունին անցքեր, որոնք եզակի երևույթ են հնագույն մոնումենտներու մէջ։ Այդ հսկայ

քարերու մէջ կատարուած անցքերը կ՚ ապահովեն դէպի նպատակակէտի ուղղվածութեան բարձր ճշգրտութիւն և կայունութիւն։

Ուղիղ կանգնած քարերի միջեւ անցքերու ազիմուտները եւ տեղի անկիւնները

1.Երբ Az = 0° - Հյուսիսն է, 2.երբ Az = 90° - Արևելքն է։

Հարաւային թեւի ուղիղ կանգնած քարերու մէջի անցքերուն
ազիմուտները եւ տեղի անկիւնները
Հ/Հ Քարի
համարը
Ազիմուտը
(կողմնացոյցով)
Ազիմուտը
(ճշգրիտ)
Բարձրութիւն
(աստիճան)
1. 60 168 170 7.3
2. 62 180 181 50
3. 63 100 102 3
4. 64 265 267 5.5
5. 66 70 76 7.5
6. 67 90 94 4
7. 71 285 287 33
8. 76 125 125 18.5
9. 78 265 267 24
10. 79 90 94 2.5
11. 81 255 257 20
12. 84 325 327 15
13. 85 70 76 10
14. 89 80 85 3.5
15. 97 135 134 25
16. 98 135 134 10
17. 99 305 316 6
18. 108 230 232 2
19. 109 0 5 18
20. 110 135 134 5.5
21. 122 325 327 16
Հիւսիսային թեւի շիտակ կանգնած քարերու մէջի անցքերուն
ազիմուտները եւ տեղի անկիւնները
Հ/Հ Քարի
համարը
Ազիմուտը
(կողմնացոյցով)
Ազիմուտը
(ճշգրիտ)
Բարձրութիւն
(աստիճան)
1. 126 40 43 6
2. 128 0 5 9
3. 129 110 111 7
4. 137 0 0 90
5. 138 290 291 23
6. 139 245 248 10
7. 143 25 28 8
8. 146 215 216 17.5
9. 147 135 146 10
10. 151 215 216 5.5
11. 152 0 5 5
12. 160 255 257 7
13. 161 60 65 4.5
14. 162 220 222 10
15. 163 230 232 5
16. 164 215 216 7
17. 165 250 252 10
18. 177 229 227 13
19. 181 335 338 7
20. 183 115 116 21.5
21. 187 60 64 7.5

Անցքերը ունին 4-5 սմ․ տրամագիծ եւ կը գտնուին քարերու գագաթներէն 15-20 սմ․ վար։ Անցքերը երկու կողմէն կոնաձեւ կը լայնան մինչեւ 12սմ․։ Անցքերը պատրաստուած են օպսիդիան միջուկներ ունեցող թրծուած կաւէ գործիքներով։ Ներսի կողմէն մակերեսը մաքուր է ու ողորկ։

Կառոյցի ուսումնասիրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ակադեմիկոս Պարիս Հերունիի ղեկավարած արշաւախումբերը մանրամասն ուսումնասիրութիւններ կատարած են Քարահունջի եւ յարակից տարածքին մէջ 1994–էն 1997, 1999 եւ 2001 թուականներուն, որոնց ժամանակ կազմուած է կառոյցի տեղագրական քարտէսը, չափուած է անոր աշխարհագրական լայնութիւնն ու երկարութիւնը, տեղի մագնիսական շեղումի անկիւնը, ինչպէս նաեւ կատարուած են հորիզոնին գտնուող լեռնաշղթաներու անկիւնային բարձրութիւններու չափումները 360° ազիմուտներու համար։ Չափուած են քարերու անցքերուն մէջ եղած բոլոր անցքերու ուղղուածութեան ազիմուտները եւ տեղի անկիւնները եւ այլ կարեւոր բնութագրեր։ Կազմուած է 223 քարերու լիակատար գրացուցակը, անոնց չափերու ու վիճակի նկարագրութեամբ, եւ բոլոր այդ քարերը համարակալուած են։ Յայտնաբերուած են բազմաթիւ նախնադարեան աստղագիտական քարէ գործիքներ եւ որոշուած է անոնց ճշգրտութիւնը[24][25][26][27][28][29][30][31][32][33][34]։

Զուիցերիացի գիտնական, գիտութիւններու տոկտոր Հ․Պ․Կլայները 1995 թուականին ուսումնասիրած է Քարահունջի տարածքը։ Ան ուշադրութիւն դարձուցած է N68 քարին, որուն փորուած խորշին մէջ անձրեւաջուր լցուած էր։ Ջուրի մակերեսէն արտացոլուած արեւի ճառագայթը N69 քարի գագաթին հետ կը կազմէ որոշակի անկիւն։ Կլայներ կարծիք յայտնած է, որ առանձին կանգնած N200 քարը խաղցած է նոյն դերը, ինչ որ Բրիտանիոյ Սթոնհենճի յայտնի կրնկաքարը։ Կլայները յայտնաբերած է նաեւ շարք մը գործիքներ, որոնք ամենայն հաւանականութեամբ առնչուած են աստղագիտութեան։

2001 թուականին Եւրասիական աստղագիտական միութեան նախագահ ռուս փրոֆեսոր Ն․Գ․Պոչկարյովը երկու դոկտորներու հետ յայտնաբերեց եւս N90ա պերիսկոպ–քարը, որ ինկած էր հարաւային թեւին մօտ գտնուող N90 քարի մօտ։

Aquote1.png Քարահունջը բաւականին լուրջ աստղադիտարան է։ Aquote2.png

Այսպիսին էր փրոֆեսոր Պոչկարյովի առաջին գլխաւոր կարծիքը։ Յետագային ան կիրառեց այլ մեթոտներ։ 2003 թուականին ան եւս եկաւ այն եզրակացութեան, որ Քարահունջը աւելի քան 7500 տարեկան է՝ նշելով, որ այն աշխարհի ամենահին աստղադիտարանն է։[5]

Աշոտ Փիլիպոսեանի հնագիտական արշաւախումբ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

2013-էն «Զօրաց քարեր» պատմամշակութային արգելոցի տարածքին մէջ տեղի կ՛ունենան հնագիտական պեղումներ հնագէտ Աշոտ Փիլիպոսեանի ղեկավարութեամբ: Ըստ Փիլիպոսեանի Քարահունջը Կովկասի եզակի հնագիտական յուշարձաններէն մէկն է, ամբողջ Կովկասի մէջ միակ մեկալիթեան յուշարձանը, որ իր ծաւալով եւ մակերեսով պահպանուած է: Ա. Փիլիպոսեանի խօսքով յուշարձանը մօտ 4 հազար տարեկան է եւ աստղադիտարան չի նկատուիր, այլ դամբարանադաշտ[15]: Հնագէտի խօսքով, անոնք աստղադիտարանի ո՛չ խողովակն են գտել, ո՛չ գործիքները[35]:

Աշոտ Փիլիպոսեանի տեսակէտը բուռն քննարկումներու եւ վէճերու պատճառ դարձած է[15]:

Պատկերներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Տես նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Պ․Մ․Հերունի «Հայերը Եւ Հնագոյն Հայաստանը» Երեւան, 2006, էջ 71։
  2. Հայաստանի կառավարութեան որոշում, 26 Յունիս 2009-ին N 853-Ն (արխիւացուած):
  3. ՀՀ Կառավարութեան 26 Յունիս 2009–ի N 853-ն որոշմամբ Քարահունջը ստացաւ պատմամշակութային արգելոցի կարգավիճակ՝ համալրելով պետութեան կողմէ յատուկ պահպանուող արգելոցներու ցանկը։
  4. Հայաստանի կառավարութեան որոշում, 29 Յուլիս 2004-ի N 1095-Ն (արխիւացուած):
  5. 5,0 5,1 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Bochkarev_2003
  6. Абгар Айрапетян, Караундж, Сенсационное открытие современности. Под редакцией доктора физико-математических наук, Н.Г. Бочкарева. Второе издание, Москва 2018г.(ռուս.)
  7. 7,0 7,1 Կաղապար:Գիրք:Հերունի:Հայերը Եւ Հնագոյն Հայաստանը
  8. Օ.Խնկիկեան, «Սիսիանի Քարերը», «Հայաստանի Բնութիւն», N4, Երեւան, 1984 թ.
  9. Parsamian E.S. 1999, On Ancient Astronomy in Armenia, Proceedings of the International Conference Oxford VI and SEAC 1999, ed. J.A. Belmonte, La Laguna, p. 77-81
  10. I. Simonia, B. Jijelava Astronomy in the Ancient Caucasus // Handbook of Archaeoastronomy and Ethnoastronomy (pp.1443-1451)
  11. «Փրկենք Քարահունջը պեղումներէ՞ն, թէ՞ պրովոկացիաներէն» (արխիւացուած)
  12. «Քարահունջ, թէ՞ Զօրաց քարեր. Աստղադիտարա՞ն, թէ հնագոյն դամբարանադաշտ» (արխիւացուած)
  13. «Աւագեան. «Զօրաց քարերի աստղադիտարան լինելն ուղղակի վարկած է» (արխիւացուած)
  14. «Քարահունջի հարցը քննարկուեցաւ նաեւ Հանրային Խորհուրդի համապատասխան յանձնաժողովին մէջ․ արդիւնքները կը ներկայացուին վարչապետին» (արխիւացուած):
  15. 15,0 15,1 15,2 «Վիճաբանութիւն Զօրաց Քարեր հնավայրին մէջ. «Որոտան» (արխիւացուած):
  16. Քարահունջը wikimapia.org կայքի քարտէսին մէջ
  17. ՀՀ յուշարձաններու տեղեկատուական շտեմարան
  18. Կաղապար:Գիրք:Հերունի:Հայերը Եւ Հնագոյն Հայաստանը
  19. 19,0 19,1 Կաղապար:Գիրք:Հերունի:Հայերը Եւ Հնագոյն Հայաստանը
  20. Կաղապար:Գիրք:Հերունի:Հայերը Եւ Հնագոյն Հայաստանը
  21. 21,0 21,1 21,2 Կաղապար:Գիրք:Հերունի:Հայերը Եւ Հնագոյն Հայաստանը
  22. Պ․Մ․Հերունի «Հայերը Եւ Հնագոյն Հայաստանը» Երեւան 2006, էջ 22
  23. Պ․Մ․Հերունի «Հայերը և հնագույն Հայաստանը» Երևան 2006 թ., էջ 23–24
  24. Պ․Հերունի, «Հայոց Բուն Օրացոյց», Երեւան 1989։
  25. Геруни. П., Карахундж - чудо армянской истории, газета ʾʾРеспублика Армения˓˓, Ереван, июнь 20, 1996
  26. Պ.Հերունի, «Սիւնիք» թերթ, Հայաստան, 13 Յուլիս 1996
  27. Պ․Հերունի, Քարահունջ – հնագոյն աստղադիտարան Սիսիանի մէջ, «Գարուն» ամսագիր, N5, էջ 87-93, Երեւան 1998
  28. Парис, М. Геруни, Доисторическая каменная обсерватория Карахундж-Карениш(ռուս.). ՀՀ ԳԱԱ զեկույցներ, 98(4), 1998, էջ 307-328. Կաղապար:ISSN
  29. Բաբայան Հ․ եւ ուրիշներ, Քարահունջ աստղադիտարանի մեկալիթների հետազօտութիւնը, «Քիմիան Հայաստանում 20–րդ Դարում Կոնֆերանսի Աշխատութիւններ», Երեւան 2000
  30. Sungiorgy R., Esisto in Armenia un altra Stonohenge, ʾʾScienza & Vita˓˓, 17, 1995; also: Un mistero come Stonehenge, ʾʾTerre di Mezzo˓˓, 12, p. 21, Italy, 1995 (իտ․)
  31. Дятлов В., Замахин А., Диалог с небом, еженедельник ʾʾИтоги˓˓, N28, с.38-41, июль 16, 2002, Москва
  32. Nazarian P., Karahoonj, Stone Henges, Magaz. AIM, p. 68, Montreal, Canada, December 2000
  33. Alexandrian A., Karahountch (Des Millenaire Avant Carnak), Magazine ʾʾNovelles d'Armenie˓˓, pp. 40-47, Paris, France, Fevrier 2002 (ֆր․)
  34. Youssefian R., Karahundj, Generation 3, N9, pp. 10-13, Buenos-Aires, Argentine, 2000 (Սպաներէն)
  35. ««Զօրաց քարեր»-ուն մէջ աստղադիտարանի ոչ խողովակն ենք գտել, ոչ գործիքները. Աշոտ Փիլիպոսեան» (արխիւացուած)
  1. ՎԵՐԱՅՂՈՒՄ Կաղապար:Ուիքիպահեստ երկար

Կաղապար:Հին հայկական դիցաբանութիւն