Արամազդ

Jump to navigation Jump to search

Արամազդ, Հին Հայաստանի գերագոյն աստուած՝ երկնքի ու երկրի արարիչը, բոլոր աստուածներու հայրը։ Ան կը կոչուի «Մեծ եւ արի Արամազդ», որուն գլխաւոր սրբավայրը կը գտնուի Հին Հայաստանի պաշտամունքային կենդրոններէն մէկուն մէջ՝ Անիի-Կամախի մէջ։ Այնտեղ կը գտնուէին հայոց Արշակունի թագաւորներու տոհմական դամբարաններն ու գանձերը։ Կը համապատասխանէ իրանական Ահուրամազդային եւ յունական Զեւսին։

Անուան ծագումը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քանի որ մեզի հասած տեղեկութիւնները սակաւ են մինչեւ Մովսէս Խորենացի «Հայոց Պատմութիւն» աշխատութիւնը, իսկ մեծ մասը Մովսէս Խորենացին եւ Ագաթանգեղոսը օգտուած են այլ պետութիւններու պատմիչներու գրառումներէն, անուան ամենահաւանական տարբերակներէն է «ԱՐԱ» – հայ․ Արարիչ եւ «Մազդայ» – պարս․ Իմաստուն կամ իմաստութիւն, որ սխալմամբ կամ դիտաւորեալ նմանեցուելով Ահուրայ Մազդային լայն տարածում կը գտնէ, եւ քրիստոնէութեան ժամանակ կը յիշուէին հին աստուածները։ Թերեւս այս բոլորէն խուսափելու համար պատմիչներու կողմէ այս քայլը առնուած է, որպէս հասարակ մարդոց մէջ «հեթանոսութենէն» պաշտպանման ձեւ, որակելով Արամազդին որպէս «հին սխալ երեւոյթ» որ մեզի հասած է զրադաշտականութենէն։ Ինչ որ անոր անունը Արարիչ կամ կարճ Արա պէտք է ըլլար, նոյնիսկ կը գործածեն Հայր Արա, որպէս դիմելաձեւ Արարիչին։

Ընդհանուր բնութագիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ինչպէս կը վկայեն Ագաթանգեղոսի եւ Մովսէս Խորենացիի պատմութիւնները, Հայաստանոի պանթէոնի գլուխը կանգնած էր Արամազդը, իբրեւեւ գերագոյն աստուած, ով ըստ դիցաբանութեան բոլոր աստուածներու հայրն էր, երկնքի եւ երկրի արարիչը։

Այլ դիցաբանութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սուորաբար, երբ մեր նախնիները հեթանոսական այս աստծոյ կը յիշատակէին որպէս հունական աստուած, անոր կը կոչէին «Տիոս»։ Այս անունը մօտ է բուն «Աստուած» նշանակող հունարէն «Տէոս» եւ լատիներէն «Տեուս» անուանումներին։ Երբեմն այդ մասին կը վկայեն կատարուած թարգմանութիւնները։ Սկզբնական շրջանին հայերը համակարծիք էին պարսկական կրօնական հաւատալիքներուն, սակայն երբ ընդունեցին հունական աստուածներուն, պատկերացումներն ալ խառնուեցան ու հելլէնացան‌ փաստ։ Արամազդի անունով պարզ կ'երեւէր է, որ ան կը համապատասխանէր է իրանական «Ահուրայ Մազդայ»-յին։ Սակայն Արամազդը նոնը չէր «Ահուրայ Մազդայ»-յի հետ։ Բարի բնութիւն ունենալով հանդերձ, Արամազդը կրնար էր նաեւ պատժել։ Այստեղ չենք տեսնար իրանական կրօնին յատուկ՝ չար եւ բարի աստուածներու երկւութիւնը, քանի որ Ահուրայ Մազդայի հակոտնեայ՝ չարի աստուած «Ահրիման»-ը կամ անոր զուգահեռը հայերու կողմէն չէր պաշտուիր։

Պաշտամունք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արամազդի գլխաւոր մեհեանը կը գտնուէր Մեծ Հայքի Բարձր Հայքի Դարանաղեաց գավառին մէջ՝ Երզնկայի մօտ գտնուող Անի ամրոցին մէջ, ուր կը գտնուէին նաեւ հայոց Արշակունի թագաւորներու դամբարաններն ու գանձերը։ Արտաշես Ա.-ն յույներու այդ ամէնամեծ աստծոյ շքեղ կերպարանքը՝ «Օլիմպիական պատկերը», այսինքն՝ իր գէրագոյն գահի՝ Օլիմպոսի վրայէն հսկաներու շանթահար անելու քանդակուած, իսկական արիութեամբ իջեցուց եւ ուղարկեց Հայաստան։ Անոր որդին՝ Տիգրանը, այն կանգնեցուց Անիում, մինչդեռ միւս աստուածներու սփռեց այլ տեղեր եւ քուրմերուն ան նշանակեց որպէս իրենց դիցահոր պաշտամունքաւար։ Արամազդին նուիրուած տաճարներ եղած են Վասպուրականի Անձեւացեաց գավառին մէջ։ Հայաստանին մէջ Արամազդի մեհեանը այլեւս ոչ մէկ վայրի մէջ չի յիշատակուիր, բացառութեամբ Արամազդի տան, որ կը գտնուի Պաշատ լեռան մօտ։

Ընտանիք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հին հունական առասպելները իրենց գէրագոյն աստծուն շատ զաւակներ կ'ընծայեն։ Մինչդեռ, մեր դիցաբանութեան մէջ յայտնի են ընդամէնը Արամազդի մի որդին՝ Միհրը եւ երկու դիցուհիները՝ Անահիտն ու Նանէն։ Հեթանոսական միւս աստուածներու ծնողները չեն յիշատակուիր եւ կ'ենթադրեն, որ անոնք ալ Արամազդի զաւակներն են։ Իսկ աստուածներու մայրը կամ Արամազդի կինը բնաւ չեն յիշատակուիր։

Այլ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արամազդը կը բնութագրուէր «մեծ» եւ «արի» մակդիրներով եւ կը համարուէր էր «արարիչ երկնի եւ երկրի», «հայր դիցն ամէնայնի», այսինքն՝ բոլոր աստուածներու հայր, լիութիւն եւ պարարտութիւն պարգեւող։ Արամազդի պատուին տօնը կը կատարուէր Ամանորին (Նաւասարդ), երբ տեղի կ'ունենային նաւասարդեան խաղերը։ Արամազդին կը զոհաբերէին սպիտակաթոյր կենդանիներ (ցուլ, նոխազ, ձի, ջորի)։ Արամազդ կոչուած է հայց հեթանոսական տոմարի ամիսներու 15-րդ օրը։

Օգտագործուած գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Դիցաբանական բառարան», Մ. Ն. Բոտուիննիկ, Մ. Ա. Կագոն, Մ. Բ. Ռաբինովիչ, Բ. Պ. Սելեցկի, թարգմ՝ Ս. Մ. Կրկեաշարեան - Երեւան, Լոյս, 1985 թ., 264 էջ
  • Ագաթանգեղոս - «Պատմութիւն հաեօց», Երեւան - 1983
  • «Անանիայ Շիրակացու մատենագրութիւնը»
  • Հովհան Մամիկոնեան - «Տարոնի պատմութիւն», Երեւան – 1989
  • Մովսես Խորենացի – «Հաեօց պատմութիւն», Երեւան – 1983

Լրացուցիչ գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Գագիկ Արծրունի - «Դիցարան Հաեօց», Երեւան – 2003
  • Ղեւոնդ Ալիշան - «Հին հաւատք կամ հեթանոսական կրօնք հաեօց», Վենետիկ – 1895
  • Սարգիս Յարութիւնեան - «Հին հաեօց հաւատալիքները, կրօնը, պաշտամունքն ու դիցարանը», Երեւան – 2001
  • «Հայ ժողովրդի պատմութիւն» (ակադէմիական հրատարակութիւն), հ. 1, Երեւան 1971