Սան Սթեֆանոյի Պայմանագիր

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Պայմանագիր

Սան Ֆրանսիսկոյ քաղաքը՝ Պուլկարիայի հարեւանութեամբ
Տունը, որտեղ ստորագրուած է Սան Սթեֆանոյի պայմանագիրը

Սան Սթեֆանոյի պայմանագիր, Ռուսաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ 1878 թուականի Փետրուար 19-ին (Մարտ 3-ին) Կոստանդնուպոլսի արուարձան Սան Սթեֆանոյի մէջ կնքուած նախնական հաշտութան պայմանագիր, որմով աւարտուեց 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը։ Մեծ նշանակութիւն ունեցած է բալկանեան ժողովուրդներու՝ թրքական լուծէն ազատագրման եւ Հայկական հարցի միջազգային դիւանագիտութեան ասպարէզին մէջ յայտնուելու գործով։ Սան Սթեֆանոյի պայմանագրի դրոյթները վերանայուած են Պերլինի կոնգրեսի արդիւնքով ընդունուած փաստաթուղթին մէջ։

Ստորագրած են Փետրուար 19-ին (Մարտ 3)-ին Սան Սթեֆանոյի մէջ (Կոստանդնուպոլիսի մօտ) Ռուսաստանի կողմէն կոմս Ն. Իգնատէն ու U. Նելիդովը, Թուրքիայի կողմէն՝ Սաւֆետ փաշան ու Սահադուլլահ բեյը։

Սան Սթեֆանոյի պայմանագիրը կ'երաշխաւորէ Թուրքիայի ստանձնած պարտաւորութիւններու կատարումը, այն է. «անյապաղ կենսագործել հայաբնակ մարզերու տեղական կարիքներէն բխող բարելաւումներ եւ բարեփոխումներ»[1]:

Պայմանագրի հիմնական կէտեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սան Սթեֆանոյի պայմանագրով Չերնոկորիան, Սերպիան եւ Ռումանիան անկախ ճանչուեցան։ Պոսնիայ եւ Հերցեկովինան ինքնավարութիւն կը ստանան Օսմանեան կայսրութեան շրջանակներուն մէջ։ Պուլկարիան (Արեւելեան Ռումելիայով, Մակեդոնիայով եւ Թրակիայի մէկ մասով՝ մինչեւ Սալոնիկ եւ Եգէական ծով) հռչակուած էր ինքնավար իշխանութիւն՝ տէրութիւններու համաձայնութեամբ եւ Բարձր դռան կողմէն հաստատուող իշխանութիւնով։ Թրքական զօրքը դուրս կը դրուին Պուլկարիայէն, իսկ Ռուս զօրքը կը մնան այնտեղ՝ 2 տարիի ժամկէտով։

Թուրքիան կը պարտաւորէր Ռուսաստանին վճարել 1410 միլիոն ռուպլի ռազմատուգանք, որուն մեծ մասը (1100 միլիոն ռուպլի) կը փոխարինուէր տարածքային զիջումներով. Եւրոպական մասին՝ Տուլչայի սանջակի դիմաց Ռուսաստանը կը ստանար 1856Փարիզի պայմանագրով իրմէ անջատուած Հարաւային Պեսարաբիան, Ասիականին մէջ՝ Արտահանը, Կարսը, Պաթումը, Պայագէտը եւ մինչեւ Սողանլուղ ինկած տարածքը (տես Պերլինի կոնգրես 1878 յօդուածին քարտէզը)։

Սան Սթեֆանոյի Պայմանագիրը եւ Հայերը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յատուկ յօդուածով (16-րդ) կը նախատեսուէր վարչական բարենորոգումներ անցկացնել Արեւմտեան Հայաստանին մէջ։ Պատերազմի յաջող ընթացքը Ռուսաստանի համար եւ Արեւմտեան Հայաստանի մէկ մասի գրաւումը ռուսական զօրքերու կողմէն ազատագրական յոյսեր ներշնչեցին նաեւ հայ քաղաքական շրջաններուն։ 1877 թուականի վերջին Կ. Պոլիսի հայոց ազգային ժողովը մերժեց հայերուն զօրակոչելու սուլթան, իրադէն (հրամանագիր), որովհետեւ փաստօրէն հրաժարուեցաւ զէնք վերցնել ռուսական բանակի դէմ։

1878 թուականի Յունուարին Կ. Պոլիսի պատրիարք Ներսես Վարժապետեանը ազգային ժողովին ներկայացուց տեղեկագիր մը, որտեղ շարադրուած էր Հայաստանի ինքնաւարութեան ծրագիրը՝ Լիբանանի օրինակով (1864-ի կանոնադրութեամբ Լիբանանը կը կառաւարէր քրիստոնեայ ընդհանուր նահանգապետը)։ Ծրագիրը, որ ամէնայն հաւանականութեամբ թելադրուած էր թուրքական կառաւարութեան եւ Անգլիայի կողմից, մերժուեց։ Կ. Պոլսի եւ Անդրկովկասի հայ քաղաքական շրջաններու (որոնք արեւմտահայութեան ազատագրութեան հարցը կը կապէին Ռուսաստանի հետ) ճնշման տակ Կ. Պոլիսի պատրիարքն ու իր ներկայացուցիչի՝ Ադրիանուպոլսի առաջնորդական փոխանորդ Գեւորգ վարդապետ Ռուսչուգլեանի միջոցով (որուն միացան Ստեփան Ասլանեանը եւ Հովհաննես Նուրեանը), իսկ աւելի ուշ նաեւ անձամբ շփման մէջ մտաւ ռուսական հրամանատարութեան (Մեծ իշխան Նիկոլայ Նիկոլաեւիչ) եւ դիւանագիտական ներկայացուցիչներու (Իգնատեւ, Նելիդով) հետ ու խնդրագիր յղեց Ալեքսանդր II կայսրին։ Նոյն ժամանակ, Գրիգոր Արծրունիի նախաձեռնութեամբ, խընդրագիր ներկայացուեցաւ Կովկասի փոխարքային։ Ռուսական կառաւարութիւնը համաձայնուեցաւ հայերու վերաբերեալ յատուկ կէտ մտցնել ռուս-թուրքական պայմանագրին մէջ։ Այս յօդուածը չգոհացուց հայերուն, քանի որ այնտեղ խօսք մը անգամ չկար նրանց ակնկալած ինքնաւարութեան մասին։ Յօդուածին այդպիսի չափաւորութիւնը կը բացատրէր Ռուսաստանի վրայ Անգլիայի դիւանագիտական ճնշումով, որ վտանգուած էր եւ կը տեսնիր շահերը Ասիայի մէջ, ինչպէս նաեւ Հնդկաստան տանող ճանապարհները։

Նոր պատմութեան շրջանին մէջշ առաջին անգամ Հայաստան անուանումը եւ հայերը յիշատակոած էր միջազգային դաշնագրին մէջ[2]։ Պայմանագրի 16-րդ յօդուածին մէջ կ'ըսուէր։ «Նկատի առնելով այն, որ ռուսական զօրքերու դուրսբերումը անոնց կողմէն գրաուած Հայաստանի` Թուրքիային վերադարձուելիք վայրերէն, կարող է այնտեղ առիթ տալ բախումներու եւ բարդութիւններու, որոնք երկու պետութիւններու բարի յարաբերութիւններուն վրայ կ'ունենան վնասակար ազդեցութիւն, Բարձր Դուռը կը պարտաւորէ անյապաղ կենսագործել հայաբնակ մարզերու տեղական կարիքներէն հարուցուող բարելաւումներ եւ բարենորոգութիւններ, եւ պահել հայերու անվտանգութիւնը քուրտերէն եւ չերքեզներէն»[3]։ Պայմանագրի 19-րդ յօդուածով Ռուսաստանին կ'անցնէր Կարսը, Արդահանը, Պայազետը, Պաթումը, Օլթին, Արտանուջը, Արդուինը, Ալաշկերտը, Կաղզուանը եւ Խումարը։

Սան Սթեֆանոյէն Պերլին[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Եւրոպական մէծ պետութիւնները՝ Անգլիա, Ֆրանսա, Իտալիա ի հարկէ չէին կրնար անտարբեր մնալ Ռուսիոյ այս յառաջխաղացքին նկատմամբ: Օսմանեան Կայսրութեան մէջ աւելի մէծ իրաւունքներ եւ ազդեցութիւն ձեռք բերելը անոնց միջեւ մրցակցութեան հարց էր: Մտահոց եէն նամանաւանդ Անգլիան, որ կը ջանար սահմանափակել Ռուսիոյ ազդեցութիւնը Օսմանեան Կայսրութեան մէջ: Անգլիոյ վարչապետ Տիզրայէլին եւ արտագին գործոց նախարար Սալիզպըրին կրցան յաջողեցնել Պերլինի վեհաժողովը որ պիտի գումարուէր 1878-ի Յունիսին, եւ մեծ պետութիւնները պիտի վերանայէին Սան Ստեֆանոյի պայմանագիրը: Ալեքսանդր Բ. ցարը, որ արդէն իր կայսրութեան մէջ ներքին դժուարութիւններու դիմած կանգնած էր, չկրցաւ ընդդիմանալ եւ ընդունեց Պերլինի վեհաժողովի գումարումը:

Նոյն ատեն, 1878-ին Յունիսի, Թուրքիոյ հետ գաղտնի համաձայնագիր մը կնքելով, Անգլիա կը տիրական Կիպրոս կղզիին (զայն երկար ժամանակաշրջան մը վարձու առնելու անուան տակ) եւ փոխարէնը կը խոստանար Ռուսիոյ դէմ օսմանեան Թուրքիոյ շահերը պաշտպանել:

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Արա Պապյան - Հայրենատիրություն. Հայոց պահանջատիրության իրավական հիմունքները և հարակից հարցեր (հոդվածների ժողովածու), Ասողիկ, Երևան, 2012 (ISBN 978-9939-50-190-1, ՀՏԴ՝ 941(479.25):341(045), ԳՄԴ՝ 63.3(2Հ) + 67.91ց1, Պ234: Համակարգչային շարվածքը և ձևավորումը՝ Դավիթ Օ. Աբրահամյանի)
  2. Կիրակոսյան Ա.Ջ. Հայկական հարցը եվ հայերի ցեղասպանությունը (պատմաիրավական եռալեզու տեղեկանք). - Եր.։ «Նորավանք» ԳԿՀ, 2006. - 103 էջ
  3. Հայաստանի պատմություն