Jump to content

Պօղոս Նուպար Փաշա

Պօղոս Նուպար Փաշա
Ծննդեան անուն Պօղոս Նուպար
Ծնած է 2 Օգոստոս 1851(1851-08-02)[1]
Ծննդավայր Գահիրէ, Եգիպտոս
Մահացած է 25 Յունիս 1930(1930-06-25)[1] (78 տարեկանին)
Մահուան վայր Փարիզի 16-րդ շրջան, Փարիզ[2]
Քաղաքացիութիւն  Օսմանեան Կայսրութիւն,  Եգիպտական սուլթանութիւն և  Եգիպտոսի թագավորություն
Ազգութիւն Հայ[3][1]
Մասնագիտութիւն հանրային գործիչ, քաղաքական գործիչ, դիւանագէտ և մեկենաս
Աշխատավայր Cairo Electric Railways and Heliopolis Oases Company?
Վարած պաշտօններ կազմակերպութեան նախագահ և Նախարարութեան խորհուրդի նախագահ
Անդամութիւն Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւն և Հայ Ազգային պատուիրակութիւն
Ծնողներ հայր՝ Նուպար Փաշա[1]
Երեխաներ Զարեհ Նուպար

Պօղոս Փաշա Նուպար (2 Օգոստոս 1851(1851-08-02)[1], Գահիրէ, Եգիպտոս - 25 Յունիս 1930(1930-06-25)[1], Փարիզի 16-րդ շրջան, Փարիզ[2]), հայ ականաւոր քաղաքական գործիչ, Եգիպտոսի եռակի վարչապետ Նուպար Փաշայի որդին։ Ան եղած է Հայոց Ազգային Պատուիրակութեան նախագահը, ինչպէս նաեւ՝ հայ ազգային շարժման տասը այլ ղեկավարներու հետ միասին, 15 Ապրիլ 1906-ին հիմնադրած է Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութիւնը (ՀԲԸՄ)։ Ան դարձաւ միութեան առաջին նախագահը եւ այդ պաշտօնը վարեց 1906-էն մինչեւ 1928 թուականը[4]։

1912-ին, Գէորգ Ե. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին կողմէ ան նշանակուեցաւ գլխաւորելու Հայոց Ազգային Պատուիրակութիւնը։

Կեանք եւ գործունէութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նուպար ծնած է Կոստանդնուպոլիս (Օսմանեան կայսրութեան մայրաքաղաքը)՝ 1851 թուականին։ Հայրը Եգիպտոսի վարչապետ Նուպար Փաշան էր։ Ան իր ուսումը ստացած է Եգիպտոսի եւ Ֆրանսայի մէջ՝ որպէս քաղաքացիական ճարտարագէտ (civil engineer)։ Պաշտօնավարած է Եգիպտոսի ջրային համակարգերու եւ Սուտանի ոռոգման ծրագիրներու վրայ[5]։

Մեծանուն դիւանագէտին զաւակը ծնած է 1851 թուականին եւ ժառանգած իր հօր գեղեցիկ ձիրքերը։ Իր երիտասարդութեան Եւրոպայի մէջ հետեւած է բարձրագոյն կրթութեան եւ վերադարձին եգիպտական կառավարութեան բազմաթիւ օգտակար ծառայութիւններ մատուցանելէն զատ 1900-թուականին հեղինակած է երկրագործական շոգեշարժ արօր մը՝ այնպիսի կատարելագործեալ վիճակով մը, որուն համար Ֆրանսական կառավարութիւնը «Պատւոյ Լէգէոն»ի պատուանշանով պատուած է զինքը։ Եւրոպական մամուլը մեծ գովեստով խօսած է Պօղոս Փաշայի մասին, այդ գիւտին առթիւ, եւ 1900 թուականին Փարիզի արուեստահանդէսին ստացած է ոսկի մետալ։ Եթէ Նուպարեանց բարոյական եւ նիւթական աջակցութիւնը չըլլար՝ ո՛չ Եգիպտոս ո՛չ ալ Ֆրանսա, այնքան լայն պիտի չբանային իրենց դռները այն ահագին գաղթականութեան առջեւ, որ կազմուեցաւ 1895-1895 եւ 1896-1896 թուականի ջարդերէն փախչողներէն։ Անոնք էին, որ հայթայթեցին հազարաւոր ոսկիներ ու որոնց մատակարարութիւնը յանձնուած էր մասնաւոր յանձնաժողովի մը։

Տարիներէ ի վեր Տէր եւ Տիկին Պօղոս Նուպար փաշա եւ որդին Առաքէլ պէյ, ամէն մէկը ամիսը 17-ական ոսկի կը վճարեն Ալեքսանդրիոյ Աղքատախնամին, շարոնունակելով մասնաւորներու ամսական նպատակներ տալ, ըստ իրենց ընտանեկան սովորութեան։

Պօղոս Փաշա գեղեցիկ ծրագիր մը յղացած էր առեւտրական եւ երկրագործական վարժարան մը հաստատելու համար՝ Եգիպտոսի մէջ, յատկացնելով այն նպատակին միլիոն մը Ֆրանկ: Սակայն գործին բազմազան դժուարութիւնները նկատի առնելով յետաձգուեցաւ ու իբրեւ փոխարինութիւն շինեց՝ «Պուլազի» մէջ, Ազգ. Երկսեռ վարժարան մը բոլոր գոյքերով կահաւորուած եւ այսպիսով փրկեց Հայ ուսանողութիւնը խոնաւ ու մութ փողոցի խարխուլ, փլչելու վրայ եղող շէնքէն՝ Գալուստեան վարժարանէն։ Պօղոս փաշայի մեծագոյն փառքը պիտի ըլլայ իր իսկ նախաձեռնութեամբ հիմնած Եգիպտոսի Հայկական Բարեգործական միութիւնը, որուն նպատակին էր.-

  1. Ասիաբնակ Հայ ժողովուրդին մտաւոր եւ բարոյական զարգացման նպաստել։
  2. Անոնց նիւթական եւ տնտեսական կացութիւնը բարւոքելու աշխատիլ։
  3. Այս արդիւնքը յառաջ բերելու ծառայող որեւէ ձեռնարկ կամ հրատարակութիւն քաջալերել։

Ասպարէզ[6]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Նուպար պայքարեցաւ հայ դատին համար։

Դեռ 1912 թուականի սկիզբը, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Գէորգ Ե. Կաթողիկոսը Պօղոս Նուպարը ուղարկեց եւրոպական մայրաքաղաքներ՝ լիազօրելով զայն պահանջել վարչական ինքնավարութիւն Օսմանեան կայսրութեան մէջ ապրող հայերուն համար։ Ան նաեւ կը նկատուէր Օսմանեան կայսրութեան ամենաակնառու հայ դէմքերէն մէկը։ Այս գործընթացը քայլ մըն էր ի նպաստ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ վարուող ռուսական եւ ֆրանսական քաղաքականութեան։

Պօղոս Նուպար յաճախ կը պնդէր, որ Օսմանեան կայսրութեան հայերը բնաւ նպատակ չունին արծարծելու անկախութեան կամ սահմանադրական փոփոխութիւններու հարցը (կապուած Հայոց ազգային սահմանադրութեան հետ)։ Անոնց միակ նպատակն էր ապահովել այն բարեփոխումները, որոնք մշակուած էին Ռուսաստանի, Ֆրանսայի եւ Անգլիոյ կողմէ ու նախատեսուած էին Պերլինի դաշնագրով, սակայն մինչ այդ մնացած էին լոկ թուղթի վրայ։ 1914-ի Փետրուարին հաստատուեցաւ Հայկական բարեփոխումներու ծրագիրը (Ենիքէոյի համաձայնագիր)։ Այս ծրագիրը եւրոպական տէրութիւններուն կողմէ մշակուած նախագիծ մըն էր, որ կը նախատեսէր Օսմանեան Հայաստանի մէջ ստեղծել երկու նահանգներ՝ երկու եւրոպացի ընդհանուր տեսուչներու հսկողութեան տակ, որոնք պիտի նշանակուէին վերահսկելու հայկական հարցերուն առնչուող խնդիրները։

1919-ի Յունուարին, «The Times» թերթը հրապարակեց Պօղոս Նուպարի նամակը, ուր ան իր բողոքը կը յայտնէր 1919-ի Փարիզի խաղաղութեան վեհաժողովին հայերու ներկայացուցչութեան բացակայութեան դէմ։ Նամակը կը բովանդակէր նաեւ ամփոփում մը՝ դաշնակիցներու յաղթանակին մէջ հայերու ունեցած աւանդին մասին[7].

«Մեր կամաւորները կռուեցան Ֆրանսական օտարերկրեայ լեգէոնին (French Foreign Legion) մէջ եւ իրենց անունը պսակեցին փառքով։ Արեւելեան լեգէոնին (Légion d'Orient) մէջ անոնց թիւը կը գերազանցէր 5000-ը՝ կազմելով Սուրիոյ եւ Պաղեստինի մէջ ֆրանսական զօրակազմին աւելի քան կէսը, որոնք մասնակցեցան զօրավար Ալլենպիի վճռական յաղթանակին։ Կովկասի մէջ, չհաշուած ռուսական բանակին մէջ ծառայող 150,000 հայերը, շուրջ 50,000 հայ կամաւորներ՝ Անդրանիկի, Նազարբեկեանի եւ ուրիշներու հրամանատարութեամբ, ոչ միայն չորս տարի շարունակ կռուեցան Դաշնակիցներու (Entente) կողքին, այլեւ Ռուսաստանի փլուզումէն ետք Կովկասի մէջ միակ ուժն էին, որ դիմադրեցին Օսմանեան կայսրութեան յառաջխաղացքին եւ կասեցուցին զայն մինչեւ զինադադարի ստորագրումը։ Անոնք օգնեցին բրիտանացիներուն Միջագետքի մէջ...»։

Պօղոս Նուպար քաղաքականութենէն քաշուեցաւ 1921-ին եւ մահացաւ Փարիզ՝ 1930 թուականին։

Պարգեւներ[8]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • Պօղոս Նուպար արժանացած է Պելճիքական «Լէոփոլտի կարգ» (Ordre de Léopold) շքանշանին, ինչպէս նաեւ եգիպտական Մեճիտիէ, Օսմանիէ եւ Նեղոսի պատուոյ կարգերուն, պատուաւոր տիտղոսներու եւ մետալներու՝ իր մատուցած բացառիկ ծառայութիւններուն համար[9]:
  • Պատուոյ լեգէոնի սպայ (Officier de la Légion d'honneur)։
  • Ոսկի մետալ Փարիզի միջազգային ցուցահանդէսին (1900 թուականին, տրակտորի՝ մեքենական արօրի գիւտին համար)։
  • Ոսկի մետալ Միլանոյ միջազգային ցուցահանդէսին (1906 թուականին)։

Գրականութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  • «Յիշատակարան» (Վ. Գ. Զարդարեան)։

Ծանօթագրութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  1. 1 2 3 4 5 6 Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր 9 — հատոր 9. — է. 369.
  2. 1 2 1930 , Décès , 16
  3. ↑ Krikorian A., Heratchian H. Le dictionnaire biographique: Arméniens d'hier et d'aujourd'hui — Maisons-Alfort: 2021. — P. 111. — ISBN 978-2-905686-93-0
  4. ↑ (անգլերեն) Boghos Nubar, 2026-03-02, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Boghos_Nubar&oldid=1341377448, վերցված է 2026-04-27
  5. ↑ (անգլերեն) Boghos Nubar, 2026-03-02, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Boghos_Nubar&oldid=1341377448, վերցված է 2026-04-27
  6. ↑ (անգլերեն) Boghos Nubar, 2026-03-02, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Boghos_Nubar&oldid=1341377448, վերցված է 2026-04-27
  7. ↑ Lang, David Marshall (2021-10-19), The Armenians and the Occult, Routledge, pp. 160–171, ISBN 978-1-003-25079-1, https://doi.org/10.4324/9781003250791-13, վերցված է 2026-04-27
  8. ↑ (անգլերեն) Boghos Nubar, 2026-03-02, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Boghos_Nubar&oldid=1341377448, վերցված է 2026-04-27
  9. ↑ von Voss, Huberta, Ways to Identity:, Berghahn Books, pp. 187–192, https://doi.org/10.2307/j.ctt1btbz21.35, վերցված է 2026-04-27
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Պօղոս_Նուպար_Փաշա&oldid=250571» էջէն