Ուրմիոյ Լիճ

Ուրմիոյ, Ուրմիա կամ Կապուտան Լիճ, անհոսք աղի լիճ Իրանի հիւսիս-արեւմուտքը: Կոչուած է նաեւ Թիլ: Յունական աղբիւրներէն յիշատակուած է Մանթիա, Մեդի, Սպաուտայ անունները, որոնք նոյնպէս կը նշանակեն կապոյտ:

Հայկական լեռնաշխարհի, ինչպէս նաեւ ողջ Մերձաւոր Արեւելքի 3 խոշոր լիճերէն ամէնամեծն էր մինչեւ 20-րդ դարու վերջը: Լիճ թափուող գետերու ջուրը անխնայ օգտագործելու պատճառով Ուրմիոյ մակերեսը զգալիօրէն կրճատուեր է, ափերը աղակալած են կտրուկ բարձրացած է ջուրի աղիութիւնը: Այդ պատճառով առաջնութիւնը զիջած է Հայկական լեռնաշխարհի մէկ այլ լիճի՝ Վանին: Այժմ Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան կառավարութիւնը նախաձեռնած է Արաքսի ջուրերէն մաս մը ողղել Ուրմիոյ լիճ:

Լիճն ուսումնասիրած են Վ.Վ. Բոգաչեւը, Գ. Ռիբենը, Կ.Ն. Պաֆենհոլցը եւ ուրիշներ: Անոնք կ'ենթադրեն, որ լիճը առաջ հոսուն եղած է դէպի Կասպից ծով՝ Ամարդոս (Սեֆիտռուդ) գետի միջոցով: Սոհունդ լեռան արտավիժմամբ կապը Կասպից ծովուն հետ կտրուած է: Կարծիք կայ, որ Կապուտանը Խոյի դաշտով կապ ունեցած է Արաքսի հետ: Լճափէն դէպի Խոյ քաղաքը գացող ճանապարհին կան դարաւանդներու հետքեր, որ հիմք կու տայ կարծելու, որ լիճէն գետ դուրս եկած է Կարաթափա լեռնանցքով եւ թափած է Արաքսի մէջ։ Մէկ այլ փաստ Թաւրիզի մօտ Կարմիրջուր (Աջի) գետի վրայ կան բարձր դարաւանդեր, որոնք դէպի լիճ աստիճանաբար կը ցածնան, կը մտնեն լճագետային նստուածքներու տակ: Այսինքն՝ շրջապատի լեռները կը բարձրանան, գոգաւորութեան յատակ կ'իջնեն՝ կապուած դեկդոնական շարժումներու հետ:

Լիճի երկարութիւնը 140 քմ է, մակերեսը՝ մօտ է 5800 քմ2, խորութիւնը՝ մինչեւ 15 մ, աւազանը՝ մօտ 50000 քմ2: Կը գտնուի դեկդոնական իջուածքը, 1275 մ բարձրութեան վրայ:

Գարնան մակարդակը կը բարձրանայ: Կը սնուի անմիջապէս լիճի մակերեսին թափուող տեղումներով, գետերու միջոցով եւ մասամբ ստորերկրեայ ջուրերով: Կապուտան կը թափուին բազմաթիւ գետեր: Սալմաստի գետը, Ջահատու, Կարմիրջուր (Աջի), Կադեր, Մարի (Բարանդուզ), Նազլու՝ համեմատաբար խոշոր գետերը լճափին տելդաներ կ'առաջացնեն: Գետերու տելդաները յաճախ ճահճացած են՝ բերուած տիղմի պատճառով, յատկապէս Զագրոսի համակարգէն իջնող գետերը, ունենալով մեծ անկում, կը կատարեն ուժեղ Էրոզիա եւ կը բերեն մեծ քանակութեամբ տիղմ:

Աղիութիւնը շատ բարձր է՝ 150-250% է, հիմնականը քլորիդներ են, որ ափամերձ մասերը ամռան կը հանդիպին ինքնանիստ աղի կամ աղուտներու ձեւով: Ծանծաղուտներուն մէջ աղը կը նստի նաեւ ձմեռը, երբ ջերմաստիճանը կ’իջնէ եւ ջուրի լուծողականութիւնը կը տկարանայ։ Ամրան, ջուրի ջերմաստիճանի բարձրացման զուգահեռ, աղի մէկ մասը դարձեալ կը լուծուի եւ աղիութիւնը կը կ’աւելնայ։ Աղիութեան պատճառով կենդանական աշխարհը գրեթէ բացակայ է. ձուկեր չկան, կան միայն մանր խեցգետնակերպեր եւ որոշ ջրիմուռներ:

Լիճին մերձակայքը կլիման շատ չորային է եւ անհրապոյր։ Քամիի պարագային, օդը յագեցած է աղի փոշիով։ Լիճին ափերուն կան բուժիչ ցեխեր եւ լիճին յատակէն բխող անուշահամ ջերմուկներ։

Լիճին մէջ կայ մօտ 100 կղզի՝ գլխաւորաբար հարաւային մասին մէջ։ Խոշորներն են Էշակ, Թելա, Ձիերու եւ Շահի կղզիները։

Նաւարկելի է: Արեւմտեան ափի մօտ են Ուրմիա, Շահպուր քաղաքները:

1926 թուականին լիճը վերանուանուած է Ռեզայի քիճ, ի պատիւ Ռեզա Փեհլեուի շահի: 1970 լիճին վերադարձած է նախկին անունը: 1967 թուականէն լիճը ներառուած է Ուրմիա ազգային պարկի մէջ:

Գրականութիւն

• Հայաստանի բնաշխարհ, Հայկ. հանրագիտ. հրատ., 2006
• Հ.Կ. Գաբրիելյան, Հայկական լեռնաշխարհ, Եր. 2000

Արտաքին յղումներ

• Կամուրջ Որմիայի վրայով Archived 2022-09-06 at the Wayback Machine.
• Կապուտան լճի մասին Archived 2011-08-21 at the Wayback Machine.