Սեբաստիա

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Սեբաստիա՝ Կառավարութեան շէնք


Կաղապար:Տեղեկաքարտ Բնակավայր

Սեբաստիա (նաեւ Սվազ; թուրքերէն՝ Sivas, լատիներէն՝ Sebastia, Sebastea, Sebasteia, յունարէն՝ Σεβάστεια), քաղաք Արեւմտեան Հայաստանի մէջ, պատմական Փոքր Հայքի տարածքին, ներկայիս Թուրքիա։ Մինչեւ 1915 թ. հանդիսացած է համանուն նահանգի (վիլայէթի) կեդրոնը։Սեբաստիան Թուրքիոյ Հանրապետութեան 81 քաղաքներէն մինն է: Կը գտնուի Միջին Անատօլեան մարզին: Շրջապատուած է Օրտու, Թօքաթ , Էրզինճան, Մարաշ, Կիրէսուն, Եօզկաթ, Քայսէրի և Մալաթիա քաղաքներով:

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հիմնադրուած է Ք.Ա. 1-ին դարուն Փոքր հայքի թագաւորութեան ժամանակ։ Յետագային գտնուած է Պոնտոսի, Հռոէմական կայսրութեան, Բիւզանդիոյ կազմին մէջ։ 1071 թուականին Մանազկերտի ճակատամարտին՝ կրելով պարտութիւն, Բիւզանդիան կը զիջի՝ Սեբաստիան, սելճուք-թուրքերուն։ Իսկ 1408 թուականին քաղաքը կը գրաւուի Օսմանեան թուրքերու կողմէ։ Կամաց-կամաց հելենիստական ազդեցութիւնը կը թուլնայ քաղաքէն ներս։

Անթիկ և Միջին Դար[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ըստ ուսումնասիրութիւններու «Թօբրաքթէբէ» հաստատութիւնը կը փաստէ Հիթիթեան ներկայութիւնը Սեբաստիոյ մէջ, բայց հակառակ ասոր այդ գիտելիքը գիտցուած միակ բանն է Հռովմէական ժամանակէն: ՔԱ 64 թուականին իր Փոքր Ասիոյ վերակառուցումի նպատակով (3-րորդ Միթրիտաթիկ Պատերազմէն վերջ) Մեծն Պոմպէյը այդ շրջանին կառուցեց ավան մը «Մեկալաբօլիս» անունով: Դրամագիտական փաստերի համաձայն ՔԱ առաջին դարին Մեկալաբօլիսը դարձաւ «Սեպասթէ» , որը իգական ձևն է Օգոստոս Կայսրի յունական վերագրուումն է: «Սիվաս»ը թրքական ձևն է, որ վերածուած է Սեբաստիայէն, որ քաղաքը կ‘անուանուէր այսպէս հռոմէական շրջանին: Սեբաստիան դարձաւ մայրաքաղաք Փոքր Հայքի մարզին Տիօքլէթեան կայսրին գերիշխանութեան տակ: Սեբաստիան ունեցած է շատ մեծ կարևորութիւն կանուխ Քրիստոնէական ժամանակի համար: 4-րդ դարին Սեբաստիոյ կ‘ապրէր Սբ. Պլէյզ և Սբ. Պետրոս Սեբաստացի որոնք եպիսկոպոսներն էին Սեբաստիոյ և Էուսթաթիուսին ով առաջին հիմնադիրներէն էր վանականութեան Փոքր Ասիոյ մէջ: Նոյն ժամանակ Սեբաստիան այն տեղն էր ,որ Քառասուն Մանկանցը կը գտնուէր: Ժուսթինեան Ա ը պատ քաշեց քաղաքի շրջապատին:

Սեբաստիան ամենէն կարևոր քաղաքներէն էր, որ 1059-ին թրքական տոհմը կողոպտեցին քաղաքը: Այդ թուականի Օգոստոս ամսուան էմիրներու շատ մը խումբեր հաւաքուեցան քաղաքը գրաւելէ առաջ: Առաջնապէս թուրքերը վարանած էին թալանել քաղաքը, կարծելով եկեղեցւոյ գմբէթները իբր զինական վրան: Վերջապէս անդրադարձան թէ քաղաքը անպաշտպան էր, քաղաքը այրեցին 8 օրուան մէջ, ջարդեցին բնակչութեան մեծամասնութիւնը և շատը գերի տարին։ Քաղաքը Թուրքմէն Տանիշմէնտներու իշխանութեան տակ մտաւ Մանազկերտ Պատերազմէն (1071) վերջ 1155-1192 թուականներու միջև: Տանիշմէնտ Կազիի մահէն ետք Սվասը անցաւ Նիզամէթթին Եաղըպասանին, որ գրաւեց քաղաքը Տանիշմէնտի յաջորդներու հետ պատերազմելով: 1174-ին քաղաքը գրաւուեց Սէլջուկ արքայի կողմէ և ժամանակի ընթացքին Սվասը Գոնիային հետ գործեց իբրև մայրաքաղաք: Սէլջուկի իշխանութեան ժամանակ Սվասը շատ կարևոր կեդրոն էր Մետաքսի Ճամբայով, Միջնաբերդ ըլլալով նաև մզկիթներով և մետրեսէներով: Վերջը Սվասը գրաւեցին Իլխանները և Էրէթնան:

Քաղաքը գրաւեց Օսմանեան կայսր Պայէզիտ Ա ը (1389-1402) : 1398-ին Թիմուրլէնկը մտաւ Սվաս և 1400-ին քանդեց, որ Օսմանեան Կայսրը վերգրաեց 1408-ին: Օսմանեան իշխանութեան տակ Սվասը գործեց իբր մարզային կեդրոն Րում Վիլայէթի մինչև 19-երրորդ դարի վերջաւորութիւնը: Հայ Առաքելական Եկեղեցին հաստատեց 6 եկեղեցիներ որոնք են. Մարիամանա, Սբ. Մինաս, Սբ. Փրկիչ, Սբ. Յակոբ, Սբ. Գեւորգ; 4 վանքեր Սբ. Նշան, Սբ. Հրեշտակապետ, Սբ. Անապետ, Սբ. Հնդրակատար; որբանոց և դպրոցներ: Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցին և Լատինը ունէին մի եկեղեցի: Կային երկու բողոքական եկեղեցիներ և 8 դպրոցներ( որոնք մեծամասնութամբ Ամերիկեան և Գերմանական): i1915-էն սկսեալ քաղաքի Քրիստոնիայ ժողովուրդը եղող Հայերը(ցեղասպանութիւն) և Յոյները hջարդուեցան:

Սվասը համաժողովը անցկացուեց 4-11 Սեպտեմբեր 1919-ին Մուսթաֆա Գեմալի ներկայութեամբ: Այս համաժողովը դարձման կէտ մը եղաւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան ստեղծման համար:

2 Յուլիս 1993-ին, 37 Ալէվի արուեստական մասնակից մեռան հրդեհի մէջ, աւանդապաշտ իսլամականները այրեցին Մատըմաք Հիւրանոցը:

Կլիման[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեբաստիան ունի չոր-ամառ ցամաքային կլիմա, ջերմ և չոր ամառներ և պաղ և ձիւնոտ ձմեռներ: Ամենաչոր ամիսներն են Յուլիս և Օգոստոս , իսկ ամենաթաց ամիսներն են Ապրիլ և Մայիս:

Տնտեսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պատմութեան մէջ Սեբաստիան համբաւաւոր էր արմտիքի արտադրութեամբ: 1913-ի տուեալներով Սեբաստիանարտադրած է 79,000 թոն արմտիք: Սեբաստիան ունի հարուստ մրգաստաններ, որ կ‘արտահանէ իր ապրանքները Պոլիս: Նաև քաղաքը կ‘արտադրէ ասպաստ և պղինձ: 1914-էն առաջ շերամաբծութիւնն ալ զբաղուած տնտեսական ճիւղերէն մէկն է:

Տեսարժան Վայրեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Մավի Մէտրէսէ(1271)
  • Շիֆաիյէ Մէտրէսէ(1218)
  • Չիֆթէ Մինարէ Մէտրէսէ(1271)
  • Մեծ Մզկիթ(Ուլու Ճամի) (1196)
  • Կէօք Մէտրէսէ
  • Պուրուճիյէ Մէտրէսէ
  • Քուրշունլու Բաղնիք(1576)
  • Պէրամբաշա Իջևանը(1573)
  • Կառավարութեան Հրապարակ

Կան նաև ջերմաղբիւրներ որոնք են. Տաք, Պաղ և Քանկալ Պալըքլը Ջերմուկ: Սեբաստիոյ թանգարաններն են. Աթաթիւրք Կոնգրէսը և Ազգագրական Թանգարան և Սեբաստիա Հնագիտական Թանգարան:

Սփորդ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ոտնագնդակը ամենաընտրելի սփորդն է քաղաքի համար: Սեբաստիան ունի ֆութպօլային խումբ. Սիվասսբօր, որ իր մարզադաշտն է Սիվաս 4 Սեպտեմբեր Մարզադաշտ:

Խոհանոց[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Թարխանա(ապուր, որ կ‘եփուի մածունով)
  • Քելեճօշ
  • Քաթմէր
  • Մատըմաք(շոմինի նման բանջարեղէն)
  • Սվասի քէպապը

Քոյր Քաղաքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ազգային կազմ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայերը կը կազմէին մեծամասնութիւն մինչեւ Մեծ Եղեռնը։

Տաճարներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քաղաքն ունէր մեծ քանակութեամբ եկեղեցիներ, ինչպէս՝ Սուրբ Նշան, Սուրբ Անապատ, Սուրբ Սարգիս, Հրեշատակապետաց, Դերձակի վանք եւ այլն։ Սուրբ Նշանի մէջ կը պահուէին մեծ քանակութեամբ հայկական հին ձեռագիրներ։

Հայոց Ցեղասպանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեբաստիոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի ողջ բնակչութիւնը ենթարկուեցան Համիտեան կոտորածներուն՝ 1895 թուականին եւ Ցեղասպանութեան՝ 1915 - 1923 թուականներուն։ Այդ բոլորին հետեւանքով քաղաքի ողջ հայ բնակչութիւնը ոչնչացուեցաւ, իսկ հայկական դպորցները, տուներն ու տաճարները աւերուեցան։