Քրտերէն

Jump to navigation Jump to search

Քրտերէն (زمانێ كوردی, Zimanê Kurdî), հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի հնդիրանական լեզուախումբին պատկանող լեզու։ Քրտերէն կը խօսի աշխարհի մէջ 21 միլիոն անձ[1]։ Լեզուն կը գործածուի Թուրքիոյ, Իրաքի, Իրանի, Սուրիոյ, Հայաստանի, Լիբանանի եւ այլ երկիրներու մէջ, ուր կայ քիւրտ բնակչութիւն։

Ժամանակակից քրտերէնը ունի բարբառներ, որոնցմէ հիմնականները երկուքն են՝ հիւսիսարեւմտեան եւ հարաւարեւելեան։ Ամենատարածուած բարբառը, որ կը գործածուի քիւրտերու մեծամասնութեան կողմէ, կը հանդիսանայ հիւսիսարեւմտեանը (կուրմանջի)։ Կուրմանջի բարբառով կը խօսին Թուրքիոյ, Հայաստանի, Իրանի որոշ շրջաններու, Հիւսիսային Իրաքի եւ ԱՊՀ երկիրներու քիւրտերը։ Երկրորդ բարբառը՝ հարաւարեւելեան կամ քիւրտի բարբառը, կը գործածեն Իրանի ՝ Մեհապատի, Սանհէնտեժի եւ Քերմանշահի, նաեւ Իրաքի՝ Ռեվանտուզի, Էրպիլի, Քիրքիքի եւ Սուլեյմանի քիւրտերը։

Մոկրիանիի բարբառը կը խօսուի Պիրանշահր եւ Պիժար քաղաքներուն մէջ:

Բնութագիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ինչպէս բոլոր ժողովուրդներուն, այնպէս ալ քիւրտ ժողովուրդի լեզուի ծագումը սերտ կերպով կը զուգակցուի անոր պատմական զարգացման հետ։ Քրտերէնը կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուախումբի իրանական ճիւղին։ Ան իր մէջ ունի նաեւ հնագոյն միտիական լեզուի տարրեր‌։ Գտնուելով մօտ յարաբերութիւններու մէջ դրացի այնպիսի ժողովուրդներու հետ, ինչպիսին են հայերը, պարսիկները, թուրքերը եւ արաբները, քրտական լեզուն որոշ ազդեցութիւն կրած է անոնցմէ եւ ինքն ալ իր հերթին ազդած է անոնց վրայ։

Քրտերէնը, սկսած Քիւրտիստանի Հիւսիսէն մինչեւ Հարաւ ինքնուրոյն եւ միասնական լեզու եղած է։ Սակայն միասնութիւնը խախտուեցաւ արաբական Խալիֆաթի տիրապետութեան ժամանակաշրջանին, Յ.Ք. 7 դարէն սկսեալ, իսլամութեան տարածումով։

Բազմաթիւ քիւրտ գրողներ եւ բանաստեղծներ իրենց աշխատութիւնները կը գրէին արաբական այբուբենով, սակայն լեզուն քրտերէնն էր‌։

Գրադարձութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Քրտական լատինատառ Մաշտոցատառ Քրտական լատինատառ Մաշտոցատառ
а ա n ն
b բ o о
с ջ p պ
ç չ q ք
d դ r ր
е ա s ս
ê է ş շ
f ֆ t տ
g գ u ու
h հ û ը
i ը v վ
î ի w վ
j ժ x խ
k կ y հյ
l լ z զ
m մ - -

Ծանոթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Nationalencyklopedin "Världens 100 största språk 2007" Աշխարհի 100 ամենաշատը խօսուող լեզուները 2007-ին